Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på H: 934 | Totalt: 13849 | nullstill
Forklåring Døme
check ha' kunna

kunne ha

Eg ha' kunna kaupt mi enn anné bíl'e no.

check ha' mått

hadde måtta

Eg ha' mått athuga bèt'e.

check ha sillt

skulle ha

Eg ha' sillt slègje plænen no. Du ha' 'kji sillt tèkje di så mykji fyrom.

check ha' villt

hadde vilja

Ha' du villt havt inn hesten?

check hadd

1. hall, liedrag
2. skråning i terrenget
Sjå også hadde og hallskakkt.

1. I desse haddæ veks'e 'er jarbèr.
2. Haddi æ ti'gródt mæ rynninga.

check hadde

halle, stå skeivt, liggje på skrå
Sjå også hadd og hallskakkt.

Húsi va' faddefærigt å veggjin hadda útetti.

check hadde attât si

drikke

Òlâv hadda bodden attât si å drakk seg útysst'e.

check hadde att'å

seie noko indirekte som er leitt for andre

Danil laut allstǿtt seie nòkå som hadda att'å 'an Gjermund.

check hadde si né'å

leggje seg på sofa eller i seng i halvt sitjande stilling (for ikkje å sovne så tungt)

Det hjelper å hadde si né'å a líti bil fysst an hèv' arbeidt hardt å æ tròta.

check hadde si né'å

leggje seg på sofa eller i seng i halvt sitjande stilling (for ikkje å sovne så tungt)

Det hjelper å hadde si né'å a líti bil fysst an hèv' arbeidt hardt å æ tròta.

check hadde undâ

halle nedforbakke

Det hadda greitt undâ i dei veitunn.

check Haddvår

Hallvard

Haddvår sat innmæ sivâTjógjei kaga i dynnegruttunn.

check hage

setje opp gjerde

Svein vi' ti' hage i Ungårsmýrinn laudagsmorgónen.

check hag'e

godt handlag, nevenyttig
Sjå også konstig'e, bikundeleg (H) og bikundelèg'e (V).

I dei ættinn va' der nåkå hage kara' å kvendi.

check hagelykkje

gjerdelykkje, gjerdekrampe

Eg brúkar hagelykkju ti' å feste piggtråen mæ.

check hagji
image

1. gjerde
2. hage
Sjå også verbet hage.

1. Mi hoppa ive hagjen.
2. Eg hèv' an vén'e hagji, mæ mange apla.

close hagl

ladning i ein haglepatron

check haglette

matrett laga av mjølk (sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag)
Sjå også hagletteskjý.

Haglette åte da jamt om kveldi.

check hagletteskjý

skyer som er lette og samanhengande
Sjå også haglette.

Fysst det æ langstóda å godt veir, kjæm'e det av å ti' nåkå hagletteskjý.

check hagnýte

utnytte på beste måte
Sjå også hagnýten.

Eg veit alli makjen enni Anlaug, som hú kan hagnýte alt 'u steller mæ.

check hagnýten

nytte ut vel
Sjå også hagnýte.

Bjynn va' gó'e ti' å hagnýte alt på beste måti.

check hakebròt (H)

handreiskap med hake i, bruka til å flytje tømmer med
Sjå også hakji og bròt.

Eg lýt have mi hakebròti fysst eg ska' rinde.

check hakelekkji
image

jernlekkje med hakar fest i eit drætti (til å dra ihop tømmerstokkar med)

Hakelekkjí laut vère sterke, for det va' jamt tunge stokka hesten laut drage.

check hakji
image

hake
Sjå også hakebròt, flòtehakji, hallhakji og vendehakji.

Det æ greitt mange haka på sloddunn.

check Hakji

Hake (eldre mannsnamn i Valle)

Hakji æ a eldri karenamn som inkji var' brúka leng'e.

check haldast

ta ryggtak

Svein å Tårål héldest så det va' 'kji mæ måti, men da våre líke góe. Mi héldest jamt i fríminuttó i skúlâ.

check halde
image

1. greie påkjenninga
2. halde
3. verdsetje, vurdere, rekne
4. bruka i uttrykka halde eit blad / avis, halde ti' og halde attí.

1. Detta taugji held'e di 'kji itt du ska' hange í det.
2. Eg held'e bókjinn i hondinn.
3. Eg held'e min hest'e líkså gó'e som din!

check halde a bla' / avíse

abonnere på eit blad / ei avis

Eg hèv' allstǿtt halde Dag og Tíd.

close halde attât

1. hjelpe eller gje noko til ein person som treng det (pengar eller mat)
Somme seier "stǿ attât".
2. gje tilleggsmjølk til lam som får for lite av mora (med tåte)

close halde attí

1. greie å halde lag / halde fylgje med
2. halde med like
Sjå også halde.

2. I dag æ det så kaldt at mi ljóte halde attí med vé'e.

check halde bórdskjikkjen

oppføre seg danna ved matbordet

Det æ inkji adde unga som kunne halde bórdskjikkjen.

check halde det mæ

1. drive på, ha for vane
2. prøve å overtale, mase

1. 'An held'e det mæ dessa kjøyringjinn forotta eksóspotte heile néttan! 'An held'e det mæ dei vasingjinn sí plent allstǿtt!
2. Gunnúv héldt det mæ 'ó at 'an sille skjóte steinan.

check halde det mæ

1. drive på, ha for vane
2. prøve å overtale, mase

1. 'An held'e det mæ dessa kjøyringjinn forotta eksóspotte heile néttan! 'An held'e det mæ dei vasingjinn sí plent allstǿtt!
2. Gunnúv héldt det mæ 'ó at 'an sille skjóte steinan.

check halde det same

ikkje bry seg, vere likesæl med

Bjúg tóttest halde det same om 'an vart'e lædd'e at.

check halde heilagt

1. ikkje arbeide (bruka i samband med sundagar og andre heilagdagar)
2. "ikkje ha overdreven respekt"

1. Dei gamle vår' nøyne mæ å halde sundagjen heilag'e, det vi' seie å høyre elle lèse gussórd, å inkji gjère únǿdvendig arbei'.
2. Den mannen hell'e eg 'kji mei heilagt 'ell at eg seie det mæ 'an.

check halde i hævi

i hevd, verte akta på (uttrykket er ubunden dativ)

Mi halde tradisjónen i hævi.

close halde i spríkjen

bruka om born som heldt i dei to rundingane bak på stakkane i setesdalsbunaden (for små born var det trygt å halde der)

Eg mist'æ Mamme då èg va' líten, eg ha' 'kji nòken ti' hall' i spríkjen (stevline).

check halde innât

syte for å ha noko i bakhand; td mat, pengar

Mi ljót' prǿve å halde innât 'enni, no mæ same 'u hèv flutt.

check halde inni grautæ

ikkje buse ut med ting ein bør halde for seg sjølv

'U greidde sjella halde inni grautæ, 'u skjemde si út gong på gong.

close halde kjýrinn

halde ei ku roleg når ein skal pare med stuten

check halde kvíla

vere sjuk, liggje til sengs

Eg ha' nòkå féber så eg héldt kvílâ a par dage.

check halde kvíla

vere sjuk, liggje til sengs

Eg ha' nòkå féber så eg héldt kvílâ a par dage.

close halde seg sjav'e

ta med seg eigen mat ved arbeid for andre

check halde si

greie å la vere å gjere noko ein har lyst eller trong til

Det va' såvídt 'u greidde å halde si. 'An va' fælt pissetrengd'e, men greidde å halde si.

check halde sitt jamne

halde jamn fart

'An va' 'kji skjót'e, men 'an héldt sitt jamne.

close halde sitt same

stå fast på noko

close halde sitt same

stå fast på noko

check halde skúli
image

vere lærar, undervise

Haddvår héldt skúli ti' 'an va' rundt åttí år.

close halde strottæ

teie seg, ikkje seie / fortelje noko
Sjå også gjève strott'e og strott'e.

"Vi' du halde strottæ!

check halde ti'

1. vere på ein viss eller fast stad medan ein gjer ein ting
Sjå også halde.
2. halde til, bu
Sjå også ti'helli.

1. 'An héldt ti' i skjólæ mæ 'an tinda rívun.
2. Gamle-Pål héldt ti' i a stòge 'pi voddæ, nórenat Bòneifurunn.

check halde ti' lått'e

halde til narr

Dei som knóta vorte haldne ti' lått'e førr' i tíínn.

check halde ti' spitakkel

halde til ap

'An varte halden ti' spitakkel si' 'an inkji visste kòr 'an sill' fydde olji på motóren.

check halde tòtæ

halde munn
Sjå også tòt.

No lýt du plent halde tòtæ!

check halestak

halestokk (del av bakselen; reim under halen på arbeidshest)

Halestakji brúkar an bå' i hestesilâ å itt an klyvjar. Fysst an sila hesten, måtte an passe på at hestetogl inkji kåm midjom halestakjæ å skjinnæ.

check hall

hald i sida, vondt i magen (milten) når ein spring; bruka berre i eintal
Sjå også livrehogg.

Eg sprang ti' eg fekk halli.

close hallast

prøve krefter; helst i ryggtak

check hallast mæ

halde fram, vedvare, fylgje med (td i generasjonar)

Det héldst mæ mæ nerveproblém i dei ættinn. Gamle trúi tikjest hallast mæ lengji.

check hallhakji

reiskap bruka til å halde stokken på plass under lafting
Sjå også hakji.

Denné hallhakjen héldt godt i vé'æ.

close hallrasa

kryssingsrase av sau, ofte dala + spæl, vert ikkje gradbøygt
Sjå også hallrasi, stuttróva og langróva.

close hallrasi

kryssingsrase av sau, ofte dala + spæl
Sjå også hallrasa, stuttróva og langróva.

check hallskakt

skråning sidelengs som krev aktsemd
Sjå også hadde og hadd.

Di ljóte passe dikkå mæ skóteró dèra, der æ så hallskakt!

check hallstivili
image

høg sko med vanleg snøring (for menn og kvinner)

Asbjynn va' den seisti skómakaren som sauma hallstivla i Sætisdal.

check halltossi

intellektuelt underutvikla, evneveik

Der va' enn halltossi som fortåldi: "Gasten gasta seg opp og så fløytt' eg 'an av". Haddvår va' an halltossi som alli kunna lære nåkå.

check halslykkje

halsstykket av slakta dyr

Det vare mange stóre koteletta av dei halslykkjunn.

close halsnappa

to sylvknappar som er bundne saman med ein ring (til bruk i bunadsskjorta; for mann og kvinne)

check halt'e

D-strengen på ei fele

Kvinten, kvarten, halten å basen, æ nomní på félestrengjó.

check halt'e

halt; vert ikkje gradbøygt

Jórånd æ holt å gåmó nò.

check hamelèg'e

vakker

'An ha' nåkå hamelège dǿtta, som eg va' helst'e ǿr'e etti.

check hamle seg

kome til krefter etter ein sjukdom

Eg hèv' havt an har'e oprasjón'e, men eg hèv' hamla meg nò.

check hammel

halvsjuk, slapp, uopplagd, ikkje i form, mest bruka av eldre folk, om seg sjølv; vert ikkje gradbøygt

Mamme sei' 'u æ så hammel i dag. Eg æ så hammel at eg lýt få an kaffésòpi.

check hamram'e

"falsk", utspekulert

Bé'ehúsfókkjí æ hamrame, inni bé'ehúsæ hav' da ein ham'e, ottafyri an anné.

check hamri

knaus i terrenget

Eg stód på hamrâ å glåpte ette harkjæ.

check hamske seg (V)

rette på kleda slik at dei sit som dei skal

Brúrin våre allstǿtt inni Sagneska' å hamska sikkå førr'ell da gjinge sǿ at kjørkjunn dèr da mǿtte brúrefýæ.

close hamske seg ti'

gjere seg klar til å reise

check hamskelèg'e

greitt kledd og velstelt hår

Såvi æ allstǿtt så hamskelèg'e, mæ stríputte dressi å brýl i håræ.

check han

han

Trykksterk:
Han va' godt fornǿgd'e, men hú va' inkji.

Trykklett:
'An ville så gjinni, men 'an greidde det inkji.
check han

han

Trykksterk:
Eg kjende inkji atte han, men systerí kjende eg atte.

Trykklett:
Det va' ingjen som såg 'an.
close handebakji

handrygg

check handfangji

handtak (t.d. på sykkel, stuttorv eller tròg)

Den eini handfangen på sparkjæ hèv' gjengje av. Den fremri å attari luten av a orv vorte kadda handfanga.

close handfare

kjenne nøye etter (trivle)

Politíi handfóre tjóven då da tók' 'an. Eg handfèr'e meg ette det fæle faddi, men eg kjenner inkji broti bein.

close handfyddingji

stein som er så stor at han fyller handa når ein kastar

close handklæ

handkle

check handlíne

mansjetten i skjorta til setesdalsbunaden (både den kvinnelege og den mannlege)

Handlínâ va' så stíva at eg varte rålíka av 'enni.

close handsnútt bil

handevending, augneblink

Det æ 'kji kå a handsnútt bil mæ mi gjère detta.

check handvòl'e

den delen av flygjilen som ein held i når ein treskjer

Handvòlen va' så glatt'e å sliten si' 'an va' helst'e gåmål'e.

check handyvli

noko hardt / tungt som ein har i hendene når ein slår, slik at det vert større verknad av slaget enn å slå med berre nevane

mi slógest, brúka Tór handyvli, men dèt gjår' inkji èg.

check hanekamb'e

knuten i det indre plagget i det gamle kyrkjeskautet (det ytre plagget vart bruka til niveplagg)

Hanekamben va' kansi an móti førr' i tíinn?

check hange

henge

Der hékk nåkå klæi på klæsvondæ.

check hange på

mobbe

Nikelos hékk på meg kverr dag'e. Gjåre gútan kvendearbei', vorte da hangne på førr' i tí'inn.

check hange på

mobbe

Nikelos hékk på meg kverr dag'e. Gjåre gútan kvendearbei', vorte da hangne på førr' i tí'inn.

check hanglen ti' ète

dårleg mathug

Tóne æ hanglí ti' ète, 'u vi' 'kji hav' kjøtkaku agong!

check hangse

1. ete noko her og der medan ein går (om dyr)
2. "småete" (noko då og noko då; om folk)

1. Hesten æ så úlíleg ti' å hangse mæ mi høye.
2. Hèv' an hangsa, æ det 'kji vente at an kan ète ti' líksaire ti' måls.

close hanke seg opp

løfte seg opp etter armane

'An greip i kvistan å hanka seg opp i tréí.

close hanke seg opp

løfte seg opp etter armane

'An greip i kvistan å hanka seg opp i tréí.

close hankjen

ofte sjuk, sjukleg, uopplagd, i dårleg form

Tóne hèv' vòre hankjí lengji no. Da æ så hankne å fillne ti' å ète, desse tvènilan.

close hanni

dyr som er hankjønn

Da skute skrubben, det va' an stór'e hanni.

check happe

bruka i uttrykket happe på.

Ungan livdest så fælt at eg laut happe på da.

check happe på

stagge, roe ned
Sjå også happe.

Ungan livdest så fælt at eg laut happe på da.

check harangebrau

hardangerlefse; bruka berre i eintal
Sjå også harangeféle og brau.

D'æ godt mæ klínt harangebrau mæ sukker å kânél'e på.

check harangeféle
image

hardingfele
Sjå også harangebrau.

'U læt'e så godt den nýe harangefélâ mí.

check hardbeitt'e

bruka om fisk som bit hardt i egnâ (motsett tyding av lausbeitt'e)

D'æ gama å fiske fysst d'æ hardbeitt.

check hardgreip'e

skruvetvinge av tre (snikkarverktøy)

Dei hardgreipan èg hèvi, hèv' eg gjårt sjav'e.

close hardmjåkka

bruka om ku som er hard å mjølke

Gullrós va' så hardmjåkka at du sleit deg mest'e út.

close hardnýven

hardhendt

'An va' så hardnýven mæ dei små.

check hardrøygd'e

drage hardt om det ikkje trengst; helst bruka om hestar

Hardrøygde hesta kunna stundum rykkje ti' for tídleg om lassi va' létt.

close hardsinna

sterk harme eller sinne (hjå ein person)

close hardslòta

"tung i avtrekket"

close hardsvævd'e

vanskeleg å vekkje (søv tungt)

'U va' så hardsvævd at 'u vakna alli kòs tórâ sló.

check hardtǿkjen

hardhendt

Du må 'kji vère så hardtǿkjen mæ dei lisle.

check harél

i godt ver, ei regnbye som kjem brått og sluttar brått

Det kåm barre a harél, som inkji skjemde høyttæ stórt.

check hark

uttrykk bruka om td lam eller kje som mora ikkje vil kanne (og som av den grunn er små og svake; bruka berre i eintal)

Detti harkji æ så líti å tuskeleg.

check hark'e

hop med lam og kje som vart tekne vekk frå mødrene (som skulle mjølkast; og lamma vart difor små og veiklege)

Harkjen kjæm'e seist' i hópæ, for da greie alli å hange attí.

check harkjen

småsjuk (i ferd med å verte sjuk)

Eg kjenner meg så harkjen, eg trúr eg fær krím.

check harkle

1. gå dårleg / ujamt
2. harkle og hoste
3. bruka i uttrykket harkle på

1. 'U harkla å gjekk mæ tvæ krykkju.
2. Eg hèv' havt krím, å harkla å hósta lengji.

close harkle på

tunt islag oppå issørpe

Det hèv' harkla på i nótt.
Sj også harkle.

close harklen

litt sjuk

check harleg (V)

veldig; forsterkande uttrykk (noko sterkare enn kalleg)

Det va' harleg dèt heitt 'er va' i gjår!

check harlèg'e (H)

fæl, frykteleg

Eg veit 'kji kvæ av dei tvei brǿó som va' den harlegasti.

check harlegt (H)

veldig; forsterkande uttrykk

Dæ va' harlegt dèt det dreiv i gjår!

check harme seg

kvede mollstemte stev gjerne når ein er full og i ei tungsindig stemning

Gunnår harma seg heile kveldi då 'an ha' steihoggji.

check harmynnt'e

person med hareskår / open gane
Somme seier "haremynnt'e".
Sjå også dýrehogg.

Gunnúv va' harmynnt'e, men 'an varte opréra.

close harpe

rive laust (td når vinden er sterk og riv laust kornaks på åkeren)

Åkren æ harpa.

check harpeis'e

harpiks

Itt an høgg'e timr å sevlar, fær an jamt harpeis'e på klæin.
Ska' félâ låte godt lýt an late ti' mykji harpeis'e på bògjen.

close harpeissmørje

harpiks; tilsett smelta talg slik at det vart ein mjuk salve (bruka til betente sår for å "trekkje ut verkjen")

check harsk'e

sterk harme eller sinne (hjå person som har dette som fast eigenskap)

'An va' så harsk'e å vónd'e, Gamle-Kjètil.

check harvle

fare halvt i svime, halde på å falle, men greie såvidt å halde seg på føtene
Sjå også harvlen og harvli

'An harvla å gjekk som 'an ha sillt vòre fudd'e.

check harvle mæ

såvidt greie å få noko gjort

'An harvla mæ snikkéringjinn heile hausti.

check harvlen

1. ustø til å gå
2. ikkje så nøyen
Sjå også havle. harvli og skjåmren.

1. Òlâv æ så harvlen at an kunna trú at 'an va' drukkjen.
2. Gunnår æ harvlen mæ det 'an gjèri.

check harvli

"røre", "uryddig haug" (pga panikkreaksjon ved dramatisk hending)
bruka i uttrykket fare i harvli.
Sjå også harvle og harvlen.

Sauehópen hoppa néd ufsí i an harvli.

close hase seg opp

reise seg opp frå stol / seng

check hasi

midtste leden på bakføtene til eit dyr

Sauedómaran sjå etti om lombí have gó'e hasa.

close hasl'e

hassel

close haslenèt

hasselnøtt

check hass / hassis

hans

Trykksterk:
Det æ hass pæninge, så 'an lýt sjave avgjère ko 'an vi' gjère da. Mi jakte på hassis.

Trykklett:
Bílen 'ass va' útsliten, så 'an laut kaupe si ný'e.
close hass!

ordet vart bruka i samband med å jage geiter

"Hass, hass!" sa da fysst da ville jage gjeitan.

close hasse gjeitó

klappe for å jage geitene

close hassi

tyrann, hard husherre

check Hâstad

Harstad i Valle

'Å Hâstad æ der fíre gara.

check hastig'e

1. oppfarande
2. utolmodig, ha dårleg tid

1. Ånund kunna vère så hastig'e av si at det va' úhǿgt.
2. Lýt du vèr' så hastig'e, kan du 'kji steivne a bil?

check hate

fjerne, tyne bort, øydeleggje

Lyng å vé'e hata mi ó' slåttun førr'e. Vé'en hata mi âv i slåttunn.

close hate undâ

forsvinne "noko då og noko då"

Det varte hata undâ, så det varte líti etti.

check hatteband

øvste bandet på ein kornstaur

Hattebandi lýt bindast så hågt at der æ róm innundi ti' a skjér.

check hattebóre

langt sauma band kring hatten med ei lita sylje til å halde det i hop

Hattebórâ va' vént sauma.

check hattebròt

hattebrem

Kjètil brette allstǿtt hattebròti så hågt opp atti.

check hatteleist'e

leist til å få form på hatten (av tova ull)

Hatteleisten va' nóg gjår'e av tré.

check hattelekkji

lekkje av sylv til hatten

Hattelekkji sille gange fleire vendu rundt hatten.

close hatteplagg

hovudplagg, hatt

Det æ så mange slags hatteplogg mæ ungó nò.

check hattestabbi

leist til å få form på hatten (av tova ull)

Hattestabben va' nóg gjår'e av tré.

close Haugan

Haugo, gardsnamn både i Valle og i Hylestad.

På Haugo æ det sjåleg.

check hauge

hyppe; gjeld helst poteter

Nò ljóte mi hauge eplí førr'ell vísen vare for stóre.

close hauge

1. leggje / grave i haug
2. bruka i uttrykket hauge opp

check hauge eplí

grave jord opp mot potetplantene med handreiskap (dette vert gjort med det same potetplantene har kome opp)
Sjå også hauge, eplí og hyppe eplí.

Mi gjinge ette fòrinn å hauga eplí.

close Haugjen

Haugen, gardsnamn både i Valle og i Hylestad.

På Haugjæ vår' da mange i stògunn.

check haugstadd'e

enkjemann, "konelaus" for tida (kona er bortreist)
Sjå også ekkje og ekkjemann'e.

D'æ kan vèr' vóndt å vère haugstadd'e å så då eisemadd'e.

check haugstaddsút

enkjemannssorg

"Haugstaddsút" æ namni på eitt av diktó 'ass Tarjei Bjørgulvson Rysstad.

close haukjen

1. nøyen med kva slags mat ein vil ha
2. noko sjuk

close hause

modig kvinne / jente
Sjå også hausi.

check haus'e

1. øvre del av hovudskallen på ein slakta sau
2. hovud
3. hjulnav

1. Eg hèv' sóe hausa ti' nóssmat'e i dag.
2. 'An ha' så stóre haus'e at 'an fekk alli stór'e nóg hatt'e.
3. An lýt smørje hausan mæ feitt.

check hause kar'e

mann som er sterk og modig (og noko uvøren)

Òlâv va' an hause kar'e, 'an bar den eini stokkjen tyngri 'ell den hin.

check hausen

modig, tøff, uforferda

Bjúg va' hausen alt som líten. Uppistogsgútan merkje sikkå út ti' vère hausne.

check hauseskål

hovudskål

Det æ lívhætt fysst an fær bròt på hauseskålí.

check hausi

modig og tøff mann eller gut
Sjå også hause.

Dei tvei Håptuan æ nåkå fæle hausa.

check hausklegt / haustleg

liknar på haust (kjøleg ver)

Rundt skúlestarten, midt i august, fèr'e det av å ti' ti' var' hausklegt.

check haust

haust

Om hausti æ 'er mange véne liti.

close haustauga

bruka i samband med å overvurdere si eiga avling og det ein kan fø om vinteren (stórt haustauga)

Det kan straffe seg å have a stórt haustauga.

check haustbère

ku som skal kalve om hausten
Sjå også vårbère og bère (3).

Da vill' helst'e inkji hav' så mange haustbèru fyrr'e.

check hauste

verte haust

Lauvi gúlnar, så no haustar det.

close hausteska'i

bruka om når husdyr bryt ein fot om hausten, så er ikkje dette så farleg, sidan ein kan avlive dyret og bruke kjøtet

check haustslǿgji

ord bruka om slåtten på heia seint på hausten

Denné teigjen varte haustslǿgji i fjår sommår.

check hausttídd'e

bruka om ku som får kalv tidleg om hausten

I seinare tí'i ville bǿndan hav' kjýne hausttídde.

check haustudd

saueull klyppt seinhaustes
Sjå også: og vårflóka

Haustuddí æ long å varte førr'e brúka ti' godt spitegån, å ti' varp i vèvæ.

check haustuddfydde

skinnfell laga av saueskinn med haustull

Eg veit alli nòkå som æ så godt å liggje í som a nýtvègjí haustuddfydde.

check hav

1. bøygjen fremst i sledemeien
2. overgangen ved skitupp mellom "flat og bøyg" (eldre ski)
Sjå også krani (V).

1. Havi lýt vère sjavvaksi og passeleg bøygt.
2. Attenat kranâ æ havi.

close hav' av si

kle av seg, ta av seg (td sokkar, sko, klokke)

close hav' bergstíre

ha auga for metal (gruve)

check hav' gama

leike

Sku mi út å hav' gama?

close hav' tént út

vere utsliten (bruka om ein ting som er utsliten etter lang tids bruk)

No hèv CD-spilaren min tént út.

check hava tar'

(ikkje meir eller betre) enn det må

Eg æ 'kji bèt'e mæ helse 'ell hava tar'.

check havast

få kvarandre

Da finge alli havast, Nikelos å Signe.

check have (V)

1. ha
2. ha på besøk
3. bruke, ha i arbeid
Sjå også have (H).

1. Havi nå på'tt'e dikkå vettin så di inkji frjóse!
2. Mi ha' 'an Tarjei i gjår.
3. Eg kan alli have denna røyrleggjaren mei', 'an gjåre filli arbei'. Eg kan alli have skjíne mei, da æ for slitne i kantó.

check have (H)

1. ha
2. ha på besøk
3. bruke, ha i arbeid
Sjå også have (V).

1. Eg hève tvei bíla.
2. Mi ha' 'an Tarjei i gjår.
3. Eg kan alli have denna røyrleggjaren mei', 'an gjåre filli arbei'. Eg kan alli have skjíne mei, da æ for slitne i kantó.

close have av si

kle av seg

Vi' du 'kji hav' av di, 'er æ heitt inni!

close have det

Uttrykk bruka i barneleik. Ein person er for seg sjølv medan dei andre borna er i ei "gruppe".

check have det gama

1. leike
2. ha det moro

1. Mi reiste né'at åne for å have det gama.
2. Mi ha' det gama på fest'e i gjerkveld.

check have det hǿgt

ha det roleg, greitt, lite å gjere
Sjå også hǿgt.

Eg hèv' havt det så hǿgt ette' jól.

check have det í si

kjenne på seg; t.d. at noko kan hende

'An ha' det í si at det va' nòkå 'an ha' gløymt.

close have det mæ...

ofte gjere eit eller anna

'An ha' det mæ å spóle fysst 'an kjøyre ti'.

close have det rétt fyre si

"ha den rette kristentrua"

close have det smått

ha lite av det meste

close have det ti'

"tolke det slik", meine, vurdere

Eg vi' nå have det ti' at Gunnår va' bèt'e 'ell Eivind.

check have dragji

1. vere noko høgare eller større enn tingen eller personen ein samanliknar med
2. vere tiltrekkande for "det andre kjønn"

1. Gunne å Turí mælte sikkå, å Turí ha' dragji.
2. Såvi ha' inkji dragji, kvendí vill' inkji hav' 'an.

check have ell' i fuinn

person som ikkje kan vere i ro
Sjå også elle og fu.

Òlâv va' allstǿtt så úrólèg'e, 'an ha' ell' i fuinn.

check have fókk

ha folk på vitjing hjå seg, ha besøk
Sjå også have og fókk.

Du kan inkji kåme i kveld, mi have fókk.

close have fram'å vègó

ha mange ting framme på same tid / stad
Sjå også vèg'e.

Eg hèv' så mykji fram'å vègó at det vare helste róti.

check have fýi mæ

vere kjærast med

Turíd å Lars have havt fýi i mange år.

close have fyri

ha sak til handsaming

Da ha' fyri a sak om frådéling av a túpt.

close have hama

leike

Sku mi út å hav' gama?

close have i hovdæ

noko påverka av alkohol

'An hèv' i hovdæ, 'an kan inkji kjøyre i dag.

check have kjý på bygg

leige bort kyrne om sommaren
Sjå også kjýr.

Mi have 'kji støyl'e sjave, så mi ljóte hav' kjýne på bygg.

check have kóvi

ikkje få puste

Gamle-Targjær ha' kóvi det seiste 'u livdi.

close have lange lommu mæ líti í

ein som vil vere større enn han er, skrytepave.

Du veit du kan alli sei di frí i frå lange lommu mæ líti í. (frå slengjestev)

close have límeviti

ha "vett" til å flytje seg når golvet vert sopa eller vaska

check have mæ

1. ete saman med
2. ha ansvar for, bry seg med

1. Vi du have mæ, så slepp'e du å ète itt du kjæm'e heim'tte.
2. Hèv' dú havt nåkå mæ detta? Eg hèv' havt mykji mæ fótballbanen å gjère.

check have nóg mæ seg

"ha nok med seg sjølv" (vere sjuk og difor ute av stand til å gjere andre oppgåver enn å sjå etter seg sjølv)

Torbjørg ha' nóg mæ seg då 'u fýgde mannæ at jórdinn.

check have nóg mæ seg

"ha nok med seg sjølv" (vere sjuk og difor ute av stand til å gjere andre oppgåver enn å sjå etter seg sjølv)

Torbjørg ha' nóg mæ seg då 'u fýgde mannæ at jórdinn.

close have nòkå i smugg

ha noko for seg sjølv (i smug)

close have òni for

ha tid til

check have òni fyri

ha ro for, vere trygg på

Eg hèv' òni fyri at Tóne greier seg godt på skúlâ.

check have òni fyri

ha ro for, vere trygg på

Eg hèv' òni fyri at Tóne greier seg godt på skúlâ.

close have onn 'å

syte for at noko vert gjort (ha ansvar for)

Detta lýt dú have onn 'å!

close have onn 'å

syte for at noko vert gjort (ha ansvar for)

Detta lýt dú have onn 'å!

close have rådag'e med

ha styring mæ
Sjå også rådag'e.

close have sjau sorgji

sjå svært sorgtung ut

'An såg út som 'an bar på sjau sorgji, mest'e allstǿtt.

check have steiauga (H)

lett for å sjå stein som passar til kvarandre i ein natursteinmur

Det æ godt fysst enn múrari hèv' steiauga.

close have ti'

få nokon til å gjere eit eller anna

Eg ska have gúten ti' fýe di mæ sekkjæ.

close have ti'

få nokon til å gjere eit eller anna

Eg ska have gúten ti' fýe di mæ sekkjæ.

check have tǿkji ti'

ha tiltak til, når det passar

Eg spitar fysst eg hèv' tǿkji ti'.
Detta æ 'kji nåkå som hastar; eg gjère det itt eg hèv'e tǿkji ti'.
"Ko mykji vi' du gjève?" - "Eg gjèv'e som eg hèv'e tǿkji ti".

check have visse í

ha pant i, ha sikring i

Bankjen vi' have nòkå i visse fysst da sku låne út pæninge.

check havgalen

havesjuke (glad i "det jordiske")

Rannei æ så havgalí, 'u vare alli fudd.

check havǿr'e

person som vil ha så mykje som råd av alt

Ein som æ havǿr'e vare filli líka.

close havsynt

ein plass (høgt fjell) der ein kan sjå havet i klårt ver
Sjå også sýnt.

Der ska' vèr' havsynt på Havsås.

check hedde
image

1. utvendig trapp av stein
Sjå også stètt og tropp.
2. flat stein
3. "døra" i ein revebås
4. mindre opphovna område på kroppen

1. Nò må du passe deg, for der æ så glatt út'å heddunn.
2. Eg hèv' a hedde ti' omnsponne unde eisunn.
3. Eg sér at heddâ æ oppi, å då æ der inkji rèv'e.
4. Eg hèv' fengje fullt av heddu ette mýhankebit.

check heddéri

heller (rom under berg / fjell / stor stein)
Sjå også heddi.

Danil búdde unde an heddéri unde Steisås.

check heddeskúr'e

sår på eit dyr som har skore seg på ein stein

Hestan ha' filli holl, så da tólde mindri 'ell aire dýr om da finge an heddeskúr'e.

close Heddi

Helle, gardsnamn i Hylestad.

På Heddi varte Håvår fǿdde.

close heddi

heller, rom under berg / fjell / stor stein
Sjå også heddéri.

close heddisnepp'e

same tyding som tréungsbrett'e

check heddissi

mann frå Heddi (Helle)

Heddissan ljóte ti' Rysstad for å handle.

check hegd
image

1. reiskap bøygt til av bjørk eller raun og festa til eine enden av eit taug, til å stramme og feste tauget
Sjå også hekt.
2. stor kunst, dugleik

1. A hegd æ rund í si å bøygd i kross, så der vare a klukt ell' tvau "honn" ti' å læse taugenden .
Det æ létt å stramme å feste godt itt an hève hegd.
2. "Å seie a meining mæ få órd, dèt æ hegdí" (ordtak).

close hegden

hag, hendig

'U va' så hegdí mæ alt 'u gjåri.

close heggebernúten

når ein et heggeber legg det seg eit belegg på slimhinnene, og ein vert tett i halsen; bruka berre i bunden form eintal

check heggelilje

blom på heggebærtre

Om våri æ der så gó'e an angji frå heggeliljó.

check heglegríne

strigråte

Båni heglegrein så tårin runne.

check heglerenne

strirenne, strøyme, hagle ned

Det heglerann inni stògunn si tòkâ va' útétt.

check heglerigne

striregne

Det hegleringdi, regni kåm i stóre, stríe dròpa.

check hegne rundt

vere til stades og stelle godt med ein person som treng hjelp

Asgjær hegna rundt 'an Taddeiv, mannen sin, det beste 'u kunna då 'an varte fillen.

check hegne rundt

vere til stades og stelle godt med ein person som treng hjelp

Asgjær hegna rundt 'an Taddeiv, mannen sin, det beste 'u kunna då 'an varte fillen.

check hegre

gapskratte

Jón hegra å ló då Tóne 'ass Dreng fortålde om den vóndi hanen.

check hegrelæ

gapskratte

'U va'lǿglèg at mi hegrelóge.
close hei

1. fjellområde
2. høgdedrag
3. bruka i uttrykket på heií
4. bruka i uttrykket nórd i heií

1. Èg tikje at heian æ véne i Sætisdal.
2. Sér du dei reisdýri som gange dèr oppi heiinn?

close heiebit

låm på heia som vert hard og fast p.g.a frost eller trakking (når ein kjem att neste dag er der "heiebíti")

Det va' jamt tungt fǿri i høyskógsvègjæ, men va' der godt heiebit varte vègjen fast'e å gó'e ette a par dage.

check heiebiti

1. rest av niste som ein har att når ein kjem frå heia (ofte flatbraud med smør og ost, som var bløytt og rulla saman)
2. niste (biti") som ein tok med seg når ein skulle arbeide i utmarka (V)

1. Ungan tótte det va' godt mæ heiebiti, fysst høysskógsmennan kóme heim'tt'e av heiinn.
2. Mi vi' hav' mæ åkkå heiebiti út'å teigjen, så mi inkji turge gange at búinn å ète.

close heiebíti

uttrykk bruka om ei låm på heia som vert hard og fast p.g.a frost eller trakking (når ein kjem att neste dag er der "heiebíti")

Fysst ståli klabbar fast, då æ det heiebíti.

check heiebjørk

fjellbjørk

Heiebjørkjí æ kvistutt'e å krumlí å vónd å kløyve.

check heieblóm'e

jonsokblom

Itt heieblómen blǿmdi, kunna an bigjynde å slå heimi.

check heieféber

når ein person får ein sterk indre trong til å reise på heia ein tur; bruka berre i eintal

Hæge kjende væl heieféberen nòkå fyre jónsok.

close heiefisk'e

fisk som er fanga i fjellvatn

check heiekrúsk'e

person som trivst uvanleg godt på heia

Gunnår va' an heiekrúske, 'an treivst så nauendi godt 'å heiinn.

check heiemark

jordeigedom på heia

Mykji heiemark gjåre at sòme gara ha' håg'e syll'e om da inkji ha' så mykji jórd heimi.

check heiemenneskjin

person som trivst godt på heia (og held seg ofte der)

'An va' a heiemenneskjin, sette rjúpesnòru kverr vetr'e.

check heiemòn'e

skilnad i snødjupne mellom nedi bygda og på heiane

Det æ mykji heiemòn'e i år. An legg'e godt merkji ti' heiemònæ i år.

close heieskóg'e

skog på heia

Heieskógjen æ jamt nòkå stutt'e, å heiefurun æ kvistutte å teppe mei' 'ell n'i líó.

check heieslåtte

slåtteteig på heia

Denne heieslåttâ æ a passa stakkslåtte.

check heieslått'e

slåtten på heia (som kunne vare fram til seint på hausten)

Heieslåtten kunna halde på alt ti' Mikkjålsmess, som æ 29. september. I heieslåttæ va' det vanleg at an va' tvei slåttekara å ei breislejente.

check heiesús'e

sus eller lyd som ein bind saman med å vere på heia

An fær fré'e i sjælinn fysst an høyrer heiesúsen.

check heietøyr'e

mildver på heia

Det sér út ti' at det æ heietøyr'e, bjørkan æ snjófríe på Stavdalsheiinn.

check heievèg'e

stølsveg

Heievègjen i Nórdibǿ gjekk oppigjænom Prestevodden.

check heigjeitili

harde striper (annan bergart) i stein; i td kvernstein eller bryne

Heigjeitilan kunna vèr' úlíke frå stein'e ti' stein'e.

close heiiskleg

bruka om landskap som minner om heia

Der æ så heiiskleg 'pi Fjellgaró.

check heil holl

frisk kropp (bruka i samband med å få skade på kroppen utan å sjå ytre teikn til skaden)

Eg fekk an kaun'e på heil holl.

close heilagdag'e

1. umåla flekk eller område (når ein har slurva med måle- eller lakkarbeidet og ikkje fått dekka heile flata)
2. heilagdag

close heil'e bròti

stor mengd (td spiker, folkemengd, dyr)

check heile langjen

langs ei line (naturleg skilje)

Mi gjinge heile langjen 'å austare lénæåne, men der va' alli a smòlogg å sjå ell' høyre.

check heile smeltâ

alt, alle saman

Eg kauper alt samen, heile smeltâ!

close heilhúdgar'e

gard som var verd ei "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

check heili

hjerne

D'æ godt mæ heili i kurvæ.

close heilrend'e

heilstøypt (om sylv)

Stútesylv va' heilrendt å sterkt.

check heilsklèg'e (H)

etter måten i god stand (td bil)

Denné gamli traktóren æ inkji plent vén'e, men 'an æ heilsklèg'e å gó'e.

check heilskorne skó

lersko som er laga av eitt leremne

Heilskorne skó våre låge å våre inkji góe i våte mýra.

check heim

lenger heim i dalen, nærare heimen (mest bruka når ein er på heia)
Sjå også av og av å heim.

Av å heim va' a dagsreise. Fiskjen gåttar heim i voilæ.
close heimafókk

folk som kjem heimanfrå når ein er på støylen

Mi som æ på støylæ tikje det æ gama fysst det kjæm'e heimafókk.

check heimafor

heimanfor

Heimafor búí åkkå æ tykk'e skóg'e.

check heimafýi

alt som brura fekk med seg heimanfrå til den nye heimen (ting og dyr)

Gunvor ha' a drusteleg heimafýi.

check heimafyri

heimanfor

Mi funne mykji moltu heimafyri.

close heimareil'e

bruka om buskap som skundar seg heim búfardagjen

close heimareisle

måltid før vigsla (i heimen til brura og førebuing til vigsla)

Det ha' 'kji turt vorte sossi den heimareisle, mi ha' kunna gjårt det aila.

check heimâti

heimanfrå

Eg kåm heimâti i gjår.

check heimefǿingji

person som trivst best heime, person som er ukjend med skikk og tilhøve utanfor heimstaden

Ånund va' verkeleg an heimefǿingji, 'an ha' alli vòr' ti' Býn på tjúge år.

close heimefronta - nasista

utandørs barneleik (Vart bruka i Nordibø frå 1945 og fram mot slutten av 50-talet. Dette var om lag same leiken som "politi og tjuv" eller "indianer og kvit")

Sku' mi heimefronta - nasista?

check heimegjår'e

heimelaga

Fjósrèkâ va' heimegjård, men 'u gjåre nyttâ sí.

check heimehadd

hadd, heling som vender heim mot dalen
Sjå også hadd.

Om hausti halde sauin åkkå sikkå helst'e i heimehoddó.

check heimehøy

vollhøy, høy frå heimejorde

Heimehøytti æ grǿvri 'ell heiehøy.

check heimejóri

dyrka heimemark

An sér mangt a heimejóri som æ fullt av lǿvetonn.

close heimeleg

heime

Svålaug æ 'kji heimeleg i dag.

close heimelèg'e (V)

heime, vert ikkje gradbøygt

Æ du heimelég'e i dag, så vi' eg kåme innom deg.

check heimeløyse

tøv, vill påstand, vill gjerning

'An sat né'å bensínstasjónæ å fortålde nåkå heimeløysu.

check heimemenniskjinn

person som likar seg best heime og i heimbygda

Vilborg líkar seg inkji úti midjom fókk, 'u kósar si heimi, å æ a heimemenniskjinn.

check heimenat

heimanfor
Sjå også heimom.

Heimenat åne eig'e Lidvår.

check heimeslått'e

slåttonna på heimejordet

I heimeslåttæ varte det mykji hesjing.

check heimesmía
image

heimelaga smedarbeid; td munnharper

Denné hakjen æ heimesmía.

check heimespunnen

heimelaga garn (oftast spunne av ull frå eigne sauer)

Heimespunni gån æ gróvt å sterkt.

check heimestump'e

heimebaka brød
Sjå også stump'e.

Heimestumpen æ bèt'e 'ell kaupestumpen.

close heimetjell

Sjå også kjørkjetjell, kvíletjell, býtjell, tevlingetjell og tjell.

check heimetjöre

heimebrend tjøre (tykkare enn vanleg "kjøpetjøre", og må difor varmast opp før påføring)

Heimetjörâ æ stinn.

check heimette

heimetter

Heimette rindó æ det snauhei.

check heimetti

heimetter

Då eg kåm heimetti, såg eg at eg ha' gløymt pípunn.

close heimevedden

heimkjær (held seg for det meste heime)

close heimevòven

heimelaga vevarbeid

close heimfús'e

ivrig etter å kome heim

Kjýrí va' så heimfús, ville allstǿtt tí'leg heim'tt'e.

check heimi

heime

Æ du heimi i kveld?

close heimigare

kvinne frå Heimigard (Røysland, Bø, Rysstad osb.)

Mi gåve dei tvæ små heimigaró a vé' skjeldríbók.

close heimigari

mann frå Heimigard (Røysland, Bø, Rysstad osb.)

Da mǿtte heimigarâ så kufst at da stukke.

check heimigjænom

heimover

Heimigjænom Stavedalen varte eg gjænomvåt av an fæl'e élgar'e.

check heimmæ

heim ved (i retning heimen eller dalen); uttrykket vert oftast bruka på heia

Mi såte heimmæ Varen.

check heimolle

høymole, høymolsyre

Heimolle æ av da fælaste úgras an kan få.

check heimom

heimom
Sjå også heimenat.

Eg kåm heimom Stýkkjemýrbròti førr'ell eg gådde at eg ha' gløymt pípunn mí.

check heimri

noko som er lengre heim mot bygda eller dalen

Da såte på dei heimri støylæ anna åri.

check heimsklegt

noko som minner om heimstad og heimtrakter

Det va' så heimsklegt å sjå dei bilætí.

check heimskóg'e

skogen eller skogsbeitet der buskapen beitte før dei flutte på stølen

Det va' fellis beiti i heimskógjæ; adde manns kjý gjinge ihóp.

check heimsòge

verdssoge (lærebok i verdshistorie)

Mi tótte så gama lèse i heimsògunn då mi våre i skúlâ.

close heimstøyl'e

støylen nærast garden

check heim'tt'e

heim att

Sku mi heim'tt'e i dag?

check heim'tt'emæ

heim langs med

Eg gjeng'e heim'tt'emæ strondinn å fiskar.

close heim'ttigjænom

heimover att

close heim'ttom

heimom att

close heine

bryne

check hein'e

hardt bryne

'An vill' ti' grave, men auren va' hard'e som hein'e.

close heinestein'e

hardt bryne

close heiningehúve

"hinne" på hovudet til nyfødde born som kom bort etter ei tid (før dåpen)

close heiningehår

håret som eit barn er født med (fram til barnet vert døypt)

check heiningji

1. "villmann"
2. heidning

1. "For an heiningji, kjøyre mæ skóter på dei tunne ísæ!"
2. Misjonæran prǿva å frelse heiningan.

close heire

skjemme, skjenne, vere stygg med

'U heira meg ti'.

close heiri (H)

hegre

check heiskleg

heieliknande

Der æ nòkå heiskleg i Fjellgaró.

check heitbrend'e

stor brennverdi (gjeld helst småved av kvist)

Bjørk æ heitbrend'e vé'e.

check heite

heite

Førr'ell 'an flutte ti' Homm hét 'an nåkå heilt anna.

check heite etti

vere oppattkalla etter
Sjå også reise opp'tte og opp'ttereist'e.

Èg heite ette 'ó Gófa.

close heite på

arbeide eller anstrengje seg så mykje at ein vert varm

Det heitar på å slå mæ ljår'e.

close heite på

arbeide eller anstrengje seg så mykje at ein vert varm

Det heitar på å slå mæ ljår'e.

check hèke

1. "hakke" når ein talar
2. stamme

1. 'An fekk mest' alli seie det 'an villi, 'an barre stó' å hèka.
2. Fókk som hèke gjère det inkji fysst da syngje.

check hèkji

liten utkant av teig eller åker

Den som vi' have mykji høy, lýt slå út i hèkó au. I slåtteteigó på heiinn æ der allstǿtt mange hèka; an kan au kadde det útskjekla.

check hekke

karm eller grind kring eit sledelass

An lýt leggje hekkun néd fysst an kjøyrer tóm'e.

close hekkearm'e

øvste delen av ei hekkehøyskógsslé'i

close hekkeband

band (eller reim eller vidje) til å halde hekkun i hop oppe på høyskógsslé'i

check hekkefyddi

høylass fyllt opp til toppen av hekkó eller mindre (eit lite lass)

Detti lassi varte 'kji mei' 'ell a hekkefyddi.

close hekkespildre

loddrette spiler i hekkóhøyskógsslé'i

close hekse

kvinne som høgg hardt og kvasst til med ord

close hekse í seg

ete fort og mykje

close hekse í seg

ete fort og mykje

close hekse ti'

fare fort opp og skjenne kraftig (oftast bruka om kvinner)

Birgjitt va' sò oppfarandi å lei ti' hekse ti'.

close hekse ti'

fare fort opp og skjenne kraftig (oftast bruka om kvinner)

Birgjitt va' sò oppfarandi å lei ti' hekse ti'.

close hekseleg (H)

kvass og hard ordbruk

check hekselås'e

pentagram (til vern mot vonde makter; skore med kniv inn i tre)

Det va' skòri inn an hekselås'e i kjèræ.

check heksesting
image

del av broderiet på setesdalsbunaden (både for menn og kvinner; brodert med kvitt tunnt garn)
Somme kallar dette for kråkefǿta eller "fiskebein".

An kan godt seie at heksestingjí líkne på kråkefǿta.

check heksestyng'e

hekseskot

Det æ såvídt eg kan gange, eg hèv' fengje heksestyng'e.

check hekt (V)

reiskap bøygt til av bjørk eller raun og festa til eine enden av eit taug til å stramme og feste tauget
Sjå også hegd.

A hekt æ rund í si å bøygd i kross, så der vare a klukt ell' tvau "honn" ti' å feste taugenden . Det æ létt å stramme å feste godt itt an hève hekt.

check hektehonn

dei utståande endane på ei hekt

Fysst an gjúrer a lass, slengjer an reipi rundt hektehonní.

check hekti

1. krok og malje til å halde saman kledeplagg
2. spenne
3. bruka i uttrykket på hekti; bruka berre i bunden form eintal

1. Hektí i brjósdúkjæ sku' inkji hange ihóp.
2. Det va' a greitt spretti på dei trjúgreiminn.

check héla

rima på marka
Sjå også héle.

Det va' héla då eg vakna i dag tí'leg.

check hélake

1. lure seg unna, ikkje ville vere med på noko som ein skal vere med på (t.d. dugnad)
2. halde att, drive mindre på, stríke

1. Da æ leie ti' hélake, desse tvei svaddan.
2. Det kan ingjen hélake ska' an røkkje mykji.

check héle

1. rim på marka
2. tunt snølag
Sjå også héla.

1. Det va' slutten av august, men ein morgón'e va' det héle.
2. Eg tar nóg alli brøyte, d'æ barre a lítí héle.

check helgómis

forsterkande utttykk, "liksom-banning"

Der va' enn helgómis vind'e i gjerkveld.

close helgómisbil

tida kring helgemesse (1. november)

close Helgómisflaum'e

flaum kring 1. november

check heljeleg

veldig, kolossalt; forsterkande uttrykk

Det va' an heljeleg stór'e sekk'e 'an kåm drassandi mæ.

check hella

handlingslamma, bunden

Kjýrí kan kåme ti' nær som helst, så eg æ plent hella.
check hellast

når etterburda kjem ut og losnar etter fødselen (om td ku, sau og geit)
Sjå også helli.

Eg trúr eg lýt hente dýrelækjen, kjýrí hèv' 'kji helst.

check helle
image

Reiskap til å feste på framføtene på hesten slik at han berre får take svært stutte steg. Hesten vert dermed sterkt hemma i å take seg fram. Dette vart mykje bruka på støylen, slik at hesten kunne gå laus og beite, men var ikkje i stand til å take ut, t.d. reise heim.
I eldre tid vart hella laga av tre, men i seinare tid vart ho laga av jern.
Somme seier "hestehelle".
Sjå også hellestokk'e.

Hellu av jinn vår' nòkå tunge å kunna make hesten oppå hóvó.

check helle

setje helle på hesten (reiskap til å feste på framføtene slik at hesten ikkje kom for langt avgarde)

Fysst an va' på heiinn laut an allstǿtt helle hesten.

close hell'e

heller

Eg vi' hell'e hav' kaffé 'ell té.

check hell'e bèt'e

endå betre, noko sterkare

Tór va' sterk'e å seig'e, men Sigúrd å Taddeiv våre hell'e bèt'e.

check hellestokk'e

trestykket mellom vidjespenló i ei hestehelle laga av tre

Hellestokkjen må vère sterk'e, hels'te gjår'e av bjørk.

check helli

etterbyrd; bruka berre om dyr; bruka berre i fleirtal
Sjå også hellast.

Nò hèv' eg tèkji hellí ti' sauæ som lembde i dag tídleg.

close helsetjóv'e

ugrei arbeidsgjevar (som td driv arbeidsfolket så hardt at det går ut over helsa)

check helsig'e

sunn (om mat, drikke og levemåte)

Det ska' vèr' helsigt å drikke tran. Sòme ète brjósk, det ska' vèr' helsigt.

close hèlsótt

dødeleg sjukdom

'An ha' fengje hèlsóttí sí.

check helti

halting; bruka om personar som haltar

Góme hèv' a helti ette at 'u braut av si fóten.

check hèlúvi
image

dumdristig person, "villmann", narraktig person med upassande framferd, "tosk"
Sjå også hèlúvsklèg'e (V), hèlúvsklèg'e (H), hèlúvsklegt (V) og hèlúvsklegt (H).

Det æ 'kji kå hèlúva som gjère sossa nòkå.

close hèlúvs kar'e

dumdristig "villmann"

check hèlúvskleg (V)

dumt, tåpeleg
Sjå også hèlúvi, hèlúvsklèg'e (V), hèlúvsklèg'e (H) og hèlúvskleg (H).

'U svòra så hèlúvskleg at det va' syndlegt.

check hèlúvskleg (H)

dumt, tåpeleg
Sjå også hèlúvi, hèlúvsklèg'e (V), hèlúvsklèg'e (H) og hèlúvskleg (V).

Eg tikje det æ så hèlúvskleg å banne i tí'i å útí'i.

check hèlúvsklèg'e (V)

dum (og ser "dum" ut), dumdristig, brautande
Sjå også hèlúvi, hèlúvsklèg'e (H), hèlúvsklegt (V) og hèlúvsklegt (H).

'An gjåre nåkå hèlúvsklèg'e fakti, så mi stóge barre å lóge.

check hèlúvsklèg'e (H)

dum, dumdristig, brautande
Sjå også hèlúvi, hèlúvsklèg'e (V), hèlúvsklegt (V) og hèlúvsklegt (H).

'An gjåre nåkå hèlúvsklèg'e fakti, så mi stóge barre å lóge.

close hèlúvstal

dum og lite gjennomtenkt tale

close hèlúvsverk

noko som er dumt og meiningslaust gjort

check Helviti

helvete; bruka berre i eintal

Tiológan tale 'kji så mykji om Helviti leng'e.

close helvning

halvdelen

close helvnungs verre

fælt, det verste av alt

close héme

stong, plogstong

check hemle seg

kome seg opp att (etter td økonomiske vanskar eller sjukdom)

Bjynn va' så skullig'e at 'an va' fjúkefærig'e, men 'an hemla seg ette nåkå år.

close hemlèg'e (H)

betre helse, betre økonomi osv

close hemske seg (H)

rette på kleda, slik at dei sit som dei skal

close hendelsi!

uttrykk som vert bruka når ein vert overraska

"Å hendelsi!", sa Gýró då 'u såg at katten lepja i rjómâ.

check hendi

spesiell hending

Det va' a hendi så mykji snjór'e det hèv' kåmi.

check hendig'e

1. flink til å lage ting med hendene
2. greitt / lett å bruke
Sjå også greilèg'e (V), greileg (H), hǿg'e, tægeleg (H) og tægelèg'e (V).

1. Gjermund va' så hendig'e.
2. Dèt va' a hendig gogn.

check hendt'e

nevenyttig

Òlâv æ så hendt'e, 'an steller alt som æ.

check hengje 'pivi

henge opp grautegryta i skjerdingen (grytekroken)
Sjå også 'pivi og setje 'pivi.

Nò hengjer eg 'pivi kaslen så mi få åkkå nåkå kaffé.

check hengjehæra

bruka om person med skuldrar som skrånar nedover

Å vèr' hengjehæra var' inkji reikna for å vèr' vént.

check hengjelèg'e

sjukleg

Blómerós stend'e så hengjelèg, å alli bít'e néd'í.

check hengjeskavl'e

snøskavl som heng utover ei fjellside
Sjå også snjóskavl'e, skavl'e og snjófonn.

Pass deg for hengjeskavlæ, Bóa!

close hengslelèg'e (V)

hengslete (bruka om lang og tunn person)

check hengsli

1. ringen som bind ihop ermeknappane eller halsknappane (i bunadsskjorta til kvinne og mann)
2. senelykkja i ein avkappa bog eller lår (ved slakting)

1. Hengsli i halsnappó æ an rund'e sylvring'e.
2. Fysst an ska' turke slaktelèmin, så hengjer an da opp ette hengsló.

check henni

henne

Trykksterk:
Eg ville inkji hjelpe henni, men ha det vòre syster 'enni, så ha' eg gjårt det.

Trykklett:
Eg fýgde 'enni heim'tte.
check hennis

hennar

Trykksterk:
Det æ hennis veske.

Trykklett:
Hèv' dú sétt veska 'enni Signe? Detti trur eg æ veska 'enn Signe.
close henrykt'e

sinnsforvirra

check hente unde seg

når ei ku som skal kalve byrjar å få mjølk i juret

Eg sér at Brondrós bigjynder å hente unde seg.

check hepte

1. stoppe, hindre
2. greie lett
Sjå også hepti.

1. Eg hepte sauó då da vill' springe néd i åkren.
2. Det hepter 'kji mé å lypte dessa steinæ!

check hepti

stengsel (for buskapen)
Sjå også hepte.

Eg tók att'e kjýne né'i heptæ.

close hèr / 'er

her

Hèr æ godt å vère. 'Er æ godt å vère, men eg reisar nå líkevæl.

check hèr / hèra

her / her på staden
Sjå også dèra.

Hèr vi' eg bú. Hèra vi' eg alli bú!

close hèrati'

hit (til denne staden)

Vègjen gjenge barre hèrati'.

check herde seg opp

verte sint, øse seg opp, take att'e

'An herda seg opp førr'ell 'an sill' lypte steinæ.

check herkelen / hervelen

"småbanning" (uttrykk for forundring)

Herkelen, æ det dú?

close herkle

klake noko, stivne

Det hèv' herkla nòkå i nótt.

close hesjeterr'e

god tørke for hesjing

close hesjeveir

vått ver i slåttonna

check hespili / hespli

garnhespe

Eg hève an hespili av kvære litæ.

close hesplelèg'e (V)

1. fer fort (og noko vilt)
2. tunn, mager

2. Dótterí va' så hesplelèg, berrlegga å mæ an tunn'e kjól'e flagrandi kring seg.

close hespletré

hespetre (garnvinde)

check hesskór'e
image

hestesko
Sjå også grevskór'e, klampeskór'e og hesskosaum'e.

Mikkjål va' gó'e ti' smíe hesskó.

close hesskosaum'e

hesteskosaum, spesialspiker til å feste hesteskoen med
Sjå også hesskór'e.

close hessríse

å reise seg slik som hesten; med å reise seg på framføtene fyrst

check hest'e

1. del av ein vevstol (det som trøene er festa oppi)
2. hest

1. Hestan æ gjåre av tré.
2. Hestan våre hella itt da gjinge i hóp, hellis kunna da take út.

check hesteflans'e

kjønnsorganet til ein hest

Fysst hesteflansen hékk út om sommåri, kunna flygji vère leitt.

check hestehakke

hyppeplog

Hestehakkâ velter laus jórd ti' båe síu i fòrinn.

check hestehåreik'e

kar som er svært interessert i hestar

Tór va' an hestehåreik'e, 'an tótte så gama i hesta, å kjýtte fælt av hestó sí.

close hesterei

hesten når han er sprette fyri.

check hestetrjúg'e
image

hestetrug
Sjå også trjúg'e og manntrjúg'e.

Den eini hestetrjúgjen datt av, men mi finge binde 'an på'tte.
Tor N. Brokke (f 1924) seie at ska' an brúke trjúga på hestæ på tånunn, så æ det 'kji anna 'ell jinntrjúga som halde. Han hèv' kjøyrt heim mang enn elg'e hest'e å slédi.

check hestevègjen
image

midten av vegen, der hestane gjekk; bruka berre i bunden form / dativ eintal

Eg sykla inni hestevègjen, åva' der så laust at eg datt.

close hest'galen

når hesten / merra er i brunst (vert berre bruka om merr)
Sjå også bíe.

check hevd

gjødsel (både kunst- og naturgjødsel) bruka berre i eintal
Sjå også hevde og konsthevd.

Ska' grasi gró godt lýt det mykji hevd ti'.

check hevde

gjødsle (både kunst- og naturgjødsel)
Sjå også hevd og konsthevd.

Det æ godt å få nåkå væte fysst an hèv' hevda.

close hevdelèg'e (V)

frisk og kvik (td etter sjukdom)

check hèvili

hank på kopp
Somme seier "hevli".
Sjå også hevlekopp'e og hevlelaus'e.

Inkji adde hevla æ líke lagelège å halde í.

close hevje

lyfte seg (overførd tyding)

'An lýt sjå ko hevjar, ell' drèg'e néd (stevline).

check hevjeleg (H)

kytande

'An stó så hevjeleg å kjýtte ko sterk'e 'an va'.

close hevle

1. vere usikker, nøle
2. bruka i uttrykket hevle mæ

1. Ko æ det du hevlar etti?

close hevle mæ

1. gå på "med krum hals"
2. uredd, ikkje bry seg om
Sjå også hevle.

1. 'U hevla 'kji mæ å take på seg dei vanskelegaste oppgåvun.
2. 'An hevla alli mæ å gange ive den filne brúne. 'An hevla alli mæ å ljúge.

close hevle seg

kome til krefter att

'An hevla seg fórt då 'an fekk mat'e.

check hevlekopp'e

kopp med handtak
Sjå også hèvili og hevlelaus'e.

Denné hevlekoppen hèv' eg drukkje kaffé av i minst femtí år.

check hevlelaus'e
image

utan handtak; mest bruka om kaffikoppar
Sjå også hèvili og hevlekopp'e.

"Barre hív dessa hevlelause koppan!", sa Margjit.

check híe

vente, drygje, utsetje
Også bruka i uttrykket híe út.

Da hía så lengji førr'ell da reisti. "No mòge di 'kji híe leng'e!"

check híe út

dra ut tida
Sjå også híe.

'An va' fæl'e ti' híe út tí'í fysst nòkå sill' gjèrast.

close higle

smeikje, gjøle

close híi

hi

close híing

sløsing med tida

close híme

dis, moe, sky

close híme

verte uklårt, verte disig

check hími

blådis, uklår sikt, vert ikkje gradbøygt
Sjå også móe.

Det kan vèr' hími i godt veir.

check himlandi

forsterkande uttrykk

Dèt va' himlandi góe lefsu!

close himle

gå / vere i himmelsyna

Enn gó'e reissjæger himlar alli.

close himlesýn

himmelsyn, horisont

Det æ dèr oppi i himlesýninn.

check himmel

gane

Det æ helst'e ulkeleg fysst kurvefeitti klabbar seg oppunde himmelen.

check himmels

veldig; forsterkande uttrykk

'Er æ himmels heitt i dag! 'An sprang himmels fórt då 'an såg ulven.

close himne

hemne

close himnfús'e

hemngjerug

check himnungs verre

mykje verre

Det gjekk himnungs verre då lagji býtte trænari.

close himpelen!

"kraftuttrykk"; småbanning

check hims

uhøvisk og uvøren tale- og veremåte; berre bruka i eintal
Sjå også himselèg'e (V), himsen, hims'e, himse (substantiv), himse (verb), himsetal og himselag.

Det va' allstǿtt nåkå hims mæ 'ó Jörund.

check himse

kvinne som er ustadig / uberekneleg / lite mogen
Sjå også hims, himselèg'e (V), himsen og hims'e.

Vilborr va' a himse heile lívi.

close himse

fare tankelaust åt

check hims'e

mann som er ustadig / uberekneleg / lite mogen
Sjå også hims, himselèg'e (V), himsen og himse.

Då Asbjynn tǿlte ti' vère vaksen, va' 'an an hims'e mæ líti tak í.

check himselag

ikkje så nøyen med kva ein seier og gjer, kan vere uberekneleg og uhøvisk; bruka berre i eintal
Sjå også hims og gamselag.

'An ha' slig a himselag.

check himselèg'e (V)

person som er uhøvisk og ikkje er nøyen på korleis han fer fram eller talar
Sjå også hims, himsen, hims'e og himse.

'An va' så himselèg'e at adde la merkji ti' 'ó.

check himsen

person som er uhøvisk / ikkje så nøyen på korleis ein fer fram eller talar
Sjå også hims, himselèg'e (V), hims'e og himse.

Dei himsne vekse vel âv sikkå nòkå av himselagjæ itt da vare vaksne, i allfall sòme.

check himsetal

uvøren talemåte; bruka berre i eintal
Sjå også hims.

D'æ inkji så mykji å høyre ette himsetal, for d'æ 'kji så mykji gjænomtenkt.

close himtis

"kraftuttrykk"

close hin

hin, den andre

check híre

ikkje trivast, sture

Lambi hèv' vel vóndt i magâ, d'æ vel dífyri det stend'e å hírer. Åkren hírer dèt bil 'an fèr'e ti' take næring frå jórdinn.

close híren

vantriven, utriven (td bruka om dyr og kornåker)

close híset

hinsides

check híske

1. hive høgt opp i lufta; td eit barn eller høy
2. huske seg, skvette opp; td i dans
3. lyfte på herdane

1. "Inkji hískji sossa mæ 'enni Lisletitta, 'u kan vare ræd".
Hèv' an høya for rått, lýt an híske mæ det på trandó.
2. Taddeiv híska seg ti' då 'an dansa på kappleikjæ.
3. Gunnår híska på hæran, 'an va' nòkå på letten.

close hístorg

historie; frå td bibelsoge eller noregssoge

Eg fortålde a fæl hístorg plent no.

close hít

skinnsekk til å ha mjøl i; i eldre tid

check hít

bort til

Gakk hít ti' 'ó Knút! Kåm hít ti' mé! Eg sat hít'å bergjæ å kjíka ette sauó.

close hítafor

hitanfor

close hítafyri

bortanfor

close hítâti

derifrå

check hite
image

varme
Sjå også hiti og hite seg.

Ska' eg hite nåkå lapskaus fyr' deg?

check hite seg

verte varm i kroppen pga fysisk aktivitet, verte sveitt
Somme seier "hite seg opp".
Sjå også hite og hiti.

'An ha' inkji tenkt ti' hite seg, men varte sílesveitt'e líkevæl.

check hitebýe

regnbyge under torever i trykkjande varme (helst bruka i fleirtal)

Æ der hitebýu æ det fælt tungt å arbeie.

close hítenat

bortafor, på bortsida av

close hítette

bortetter

close hítetti

bortetter

check hiti

varme; bruka berre i eintal
Sjå også hite og hite seg.

Der va' an fryktelèg'e hiti i gjår.

check híti

1. borte
2. hjå oss

1. Kossi æ der, dèra híti?
2. Hèra híti have mi det greitt.

close hítigjænom

bortover

check hítmæ

bort ved

Stólen stend'e hítmæ bókhyllâ.

close hitne

verte heit, verte heitt, verte sinna

Nò hitnar vatni i grýtunn. 'U hitna fórt fysst mi diskutéra politikk'e.

close hítom

bortom

check hitte

greie å finne vegen dit ein skal

'An va' så sjella på heiinn at det va' såvídt 'an hitta vègjen.
An må 'kji reise så langt at an inkji hittar heim'tt'e.

close híttemæ

hit langs med

close hít'tigjænom

bortetter att

close hít'tom

bortom att

close hít'tte

hit att / bort att

close hít't'å

bort på att

close hít'å

bort på

check híven

bruka i uttrykket det æ híven; bruka berre i bundi form eintal

Å brúke spíkerpistól'e fysst an ska' spíkre mykji, dèt æ híven.

close hjale

syngje på ein spesiell måte

Hjúringjen hjalar å syng'e.

check hjalt'e

1. halte, verkje, ha vondt for å gå
2. ufruktbar kvinne
Somme seier "hjolt'e"

1. 'U va' så hjolt. 'An hèv' vorte så hjalt'e i det seiste.
2. Det varte sagt at 'u va' hjolt.

check hjarta

hjarta

Slaktaren spúre om mi vill' have hjartun som låge i byttun.

close hjarte

hjarta; bruka om t.d. vaffelhjarta, bunadsaum og i stadnamnet "Hjarte". Stadnamnet er ein sandøyr i Rauvatn i Finndalen. Ordet vert ikkje bruka om "levande hjarta".

check hjarte det

vere samd (på ein høgtidsam måte)

Svålaug sa 'u alli ha' hjarta det, at dótterí tók 'an Håvård.

check hjarte vént / hjarte godt

veldig fint / veldig godt; forsterkande uttrykk

'U song så hjarte vént. 'U ló si så hjarte godt.

close hjarteglad'e

svært glad, fylt av glede

check hjartesnill'e

hjarteleg snill og god

Taddeiv va' så hjartesnilt a menneskjin!

check hjartesýe

sølje som er forma som eit hjarta (Laga av berre ein tråd og med doblar i filigran. Botnen er saga ut av ei sylvplate og er gravert. Sølja kan anten vere med eller utan store lauv. Ein variant av "hjartesýe" er "hjartespretti")

Eg hèv' a gåmó hjartesýe heimi, mæ stóre lauv.

close hjelpandi

hjelpsam

check hjelpe

hjelpe

Eg hjelpte 'enni mæ leksó. Hjelpi nå ti'!

check hjelpisfókk

personar som hjelper med eit eller anna på dugnad

Hèv' du sétt nåkå ti' hjelpisfókkjæ?

close hjúl

hjul

close hjúlbòre

trillebår

check hjúlstokk'e

stokk som er fest til vasshjulet i ein kledestamp (denne har "lòkendar", altså taggar, som lyfter "lòkun" opp, dei dett ned og stampar vadmålet i troene)

Va' det lítí vassfǿring, så sveiv hjúlstokkjen seinare, å då tók det leng'e tíd å stampe vallmåli.

close hjúringhókk'e

liten holk som hjuringen kunne bere i meis på ryggen (td til nistemat)

check hjúringji

gjætar

Hèv du sétt nåkå ti' hjúringjæ?

check hjåm

tunt lag eller hinne som mest ikkje er mogeleg å sjå; t.d. på vatn, mjølk eller matvarer

Du tar 'kji leive detta, det æ barre nåkå hjåm. Det låg nåkå hjåm på vatnæ, det va' vel blómemjöl.

check

han (hó er stytting av dativforma honom)

Trykksterk:
Kofyri gav du beste sèti, og inkji henni?

Trykklett:
Da mǿtt' 'ó i enn sving'e.
close hodd

hall, helling

Der æ a gód stakkslåtte i dei hoddinn. Det ræser tídt i dei hoddinn.

check hodde

hank, t.d. på ei bytte, gryte o.l.

Hoddâ gjekk av då 'an sill' lypte byttunn.

check hóe (H)

dyr som er hokjønn
I Valle seier ein "hoe" (same o/u-lyd som i "turke" eller "lupte".

Hóâ æ helst'e allstǿtt mindri 'ell hannen.

check hǿg'e

grei, greitt, lageleg, noko ein treng Sjå også greilèg'e (V), greilèg'e (H), hendig'e, tægelèg'e (V), tægeleg (H), hǿgt, úhǿg'e og úhǿgt.

Det æ hǿgt vé'emaskjín, itt an steller si vé'en sjave.

check hogge

1. drive skogsdrift
2. hogge

1. No hogge da út heile skógjen, sa Gunnår, då 'an såg dei stóre hogstmaskjíní oppi líinn.
2. Tårål hoggje seg i leggjen.

check hogge bjalka

hogge tømmer
Sjå også hogge.

Tårål hèv' hoggje bjalka i heile vèt'e.

close hogge for langt

hogge tømmer over bytelina

close hogge inn'å annas

hogge tømmer over bytelina

close hogge 'nundi

hogge kvister og ris til å leggje på stakkstaden

close hogge 'nundi

hogge kvister og ris til å leggje på stakkstaden

check hogge seg í

begynne med eit arbeid
Sjå også hogge.

I morgó tídleg vi' mi hogg' åkkå í mæ slåttæ. Nò have mi èti å kvílt lengji nóg, så mi ljóte hogg' åkkå í att'e.

check hogge ti'

svare med ord på ein "skarp" og kraftig måte

Jón hoggje ti' då Såvi kjýtte ko mykji 'an ha gjårt.

check hogglykkju

1. angrepsstilling; helst bruka om ormen
2. uryddig, ustø gange (full person), ikkje herre over situasjonen

1. Ormen låg i hogglykkju, å då sprang eg.
2. 'An sjangla å gjekk i hogglykkju.

close hoggsterk'e

sterk person som toler harde slag mot kroppen

close hoggstǿ'e

bruka om personar som toler mykje slag mot kroppen

'An va' så hoggstǿ'e fysst 'an slóst, tóttest tòle ko det va'.

check hogle

haglegevær

'An ervde a rasandi gód hogle ette faibróe sí.

check hǿgleg (V)

seint, forsiktig
Sume seier hǿglegt.
Sjå også hǿgleg (H)

Géorg kjøyrer så hǿgleg, eg trúr 'nautt 'an æ ive femtí. Dei tvæ kånun gjinge så hǿgleg å héle kvorairne i armekrikkjæ.

check hǿgleg (H)

Seint, forsiktig.
Sume seier hǿglegt.
Sjå også hǿgleg (V)

Da gjinge så hǿgleg å hélest i armekrikkjæ.

check hǿgsæti

i eldre tid; stolen i enden av langbordet i stoga, nærast vindaugo på langveggen

Húsbónden sat i hǿgsætæ.

check hǿgt

1. lageleg, greitt, lettvint, noko ein treng
2. ha lite å gjere
Sjå også úhǿgt, hǿg'e og uhǿg'e.

1. Det æ hǿgt vé'emaskjín, itt an steller si vé'en sjav'e. Det æ hǿgt å hav' mykji gogni.
2. Det æ godt å have det hǿgt stundom.

check hǿgt å sǿtt

"roleg og godt"

Mange trú at pensjonistan have det hǿgt å sǿtt, men mange hav' det sandeleg travelt!

check hòke

1. hake
2. krok under sleiv (del av skaftet)

1. 'An fekk a slag unde hòkâ så 'an úvita.
2. Kabrettesleiví ha' a hòke ti' å hengj' æ opp etti.

check hòkesili

dobbelthake
Sjå også hòke.

'An hèv' vorte helste feit'e, å mange hòkesila hèv' 'an au!
check hǿkje
image

1. trestolpe med ei kraftig grein oppe, slått ned i jorda, til å binde kyr i
2. endefeste i ei hesje
Sjå også snag.

1. Fysst da inkji ha' fjós på støylæ, bunde da kjýne i hǿkju mæ' da mókka.
2. Det æ 'kji adde som brúke hǿkju i endâ av hesjó, men då hesje da tunnt.

close hǿkje

binde kyrne til hǿkju

check hǿkji

trestolpe til å binde kyr i (med ei kraftig grein oppe, slått ned i jorda)

Grinda å hǿkji laut gjøymast âv fysst an reiste av støyli.

check hǿkjili (V)

haseleden på eit dyr

Skjinni på hǿkló brúka da ti' hú'skó førr'e. Róvâ røkk'e né'å hǿkjilen.

check hokke
image

jern- eller trereiskap til å slå saman trådane i ein bandvev
Sjå også skjilblad.

Eg vi' høyre mæ 'an Òlav Jónson om 'an vi' smíe mi a hokke.

check hókk'e
image

1. lagga trekjerald til å lagre mjølk o.l. i
2. jernring rundt skaft på diverse reiskap

1. Papa batt hókkjen godt fast på meisen.
2. Der va' så véne hókka av sylv på nívæ 'ass Taddak.

check hókke si

ordne seg

Kossi vi detti hókke si, i desse úveiræ?

close hókkelèg'e (V)

"heng ned som ein holk" (negativt ord om stakk)

check hókkespòni

spunne ullgarn som er ujamt og klumpete (veikt og ubrukeleg til varp)
Sjå også smøygjespòni og spòni.

D'æ lyksi ti' var' hókkespòni fysst jentun lære sikkå ti' spinne.
Mamme la opp mæ meg at det måtte 'kji vare hókkespòni, det eg spann.

close hǿklen

1. person som ikkje får til skikkeleg det han vil
2. person som ikkje kan gå normalt
Sjå også kaklen.

check hòl
image

1. sauemark som syner kven som er eigaren; klyppt td med holtong (helst bruka i eintal)
2. hol

1. Merkji hòl kunna vèr' vóndt å sjå om hausti, fysst det ha' vakse ti' udd.
2. Mi funne a daudt lamb som låg n'i dei djúpe hòlæ i bekkjæ.

check hòl 'å

hol på

Nò lýt du sipte sokka, der æ hòl 'å båe hæló! Stivlan mí æ hòl 'å.

check holdtré

rekkverk

Eg gjekk néd troppí å héldt meg godt i holdtrétti, si' det va' så hålt.

check hól'e

1. "vill" etter noko
2. ting som er uthola
3. utsvelt

1. Sòme kara æ hóle ette kvendi.
2. Kubbestǿlin æ som règel hóle unde sætæ.
3. Då 'an kåm inn'tt'e, va' 'an plent hól'e.

close hóle moddu

påfunn og småfanteri som folk flest oppfattar som tull og nautskap

check hòlekrakk'e

spesiell barnestol med eit hol i setet slik at eit barn ikkje skal skade seg eller vere i vegen

Hòlekrakkjen varte au kadda straffekrakk'e ell' bånepíne.

check hòlekrók'e

1. midt bak på sokkar og i setesdalsgenser (strikkemønster)
2. mønster i løyesaum

1. Det vare vént mynstr mæ hòlekróka på lúsetrøyó.
2. Det var' brúka mange slags hòlekróka i løyesaumæ.

check hòlemót

halsgrop

Bukselòkji ska' røkkje 'punde hòlemóti.

close hólglíp'e

ordet vert bruka om personar som et fort og "kastar i seg maten"

check hólke

uthola tre eller stein (naturleg eller laga av menneske)
Sjå også hólkejinn og verbet hólke.

Der va' a hólke i bergjæ dèr det samla seg vatn.

check hólke

hòle ut
Bruka i uttrykket hólke út.
Sjå også hólkejinn og substantivet hólke.

D'æ mykji arbeid å hólke út a stórt tròg.

check hólke út

hole ut (i tre; td olle, trog)
Sjå også hólke.

Æ det dú som hèv hólka út denné bodden?

check hólkejinn
image

holjern eller stemjern; reiskap til å hole ut i tre
Sjå også verbet hólke og substantivet hólke.

Eg brúkar hólkejinn itt eg ska' gjère a tròg ell' a sleiv.

check hólkjaka

holkinna

Itt an æ tannlaus'e, var' an hólkjaka å innmynnt'e.

check holl

1. skinn
2. kropp

1. 'An va' så mørk'e i hollinn.
2. Hestan have a holl som æ sò at an skâ'i kan létt setje seg vóndt í.

check hollåri

mothake, t.d. på ein fiskekrok eller lystrejarn
Somme seier "hallåri".

ongló æ an hollåri; 'an æ vónd'e å få út'tte itt an krǿkjer 'an unde skjinni. Hollåran feste seg i klæí så eg mest'e reiv da sund'e då eg løyste krókjen.

check holse

ta i, bruke styrken, dra, flytje noko tungt

'An holsa å dróg på den tungji sekkjen. 'U holsa ti' mæ 'ó.

check hólseglíp'e

svelget

Det gjekk néd hólseglípen som det va' smúrt.

close hólsglíp'e

øvste slòkji som tek vatnet frå stemmen til rindeslòkji

close hólske

glefse i seg

check hólskrýti

ein som ikkje kan få nok av eit eller anna

Eg varte så vidd'e dei hólskrýtó som alli tóttest få nóg ǿl.

check hólsolten

skrubbsvolten

Æ an hólsolten, så vinn'e an inkji gange så langt.

check holve verre

mykje verre, endå verre

Då Svein bigjynte å fortelje skrönu, varte det holve verre.

check hóløygd'e

augo sit langt inne (vert rekna for fint, om det ikkje er for mykje)
Sjå også kúløygd'e som er det motsette.

Jenta va' så hóløygd.

check hombót

knehase

'U fekk a hardt spann i eine hombótí så 'u seig i hóp.

check hòmel

tverrtre i enden av skjækene, "hòmelen" fester ein med lekkje til reiskapen ein skal dra (hestereiskap)

Eg laut stelle an ný'e hòmel ti' drættæ.

check hómi

holme

Mi ródde út ti' an hómi å ha' kafférús.

check Homm

Homme (gardsnamn i Valle)

Våri kjæm'e tí'leg i Homm.

close hommbyggji

mann frå Homme

check hòmúli

tverrtreet / tverrbjelken i skokla og drætti.

Eg lýt feste lekkji i hòmúlen.

check hond

hand

Eg frýs'e så 'å hondó, eg æ vassvalen.

check hondfyddi

"lóven full" (det som får plass i ei krum hand)

Mi brúke a hondfyddi mæ kaffé oppi kaslen.

check hondtak

handtak

Hondtòkjí på båe taskó mí hav' fare sund'e.

check hondtlangari

handlangar, hjelpesmann

D'æ greitt for fagfókk å have an gó'e hondtlangari.

check hǿnesleiv

ølhøne (sleiv utan handtak)

Hǿnesleiví flaut oppi ǿlboddâ.

close honett'e

nett, god til å stelle seg / kle seg

Jórunn va' a honett jente.

check honk

1. ring av tre eller tråd til å feste ei grind med
2. hank på bytte

1. Kòr hèv' du gjårt av adde honkó?
2. Eg lýt få mi nýe plastbyttu, henkan hav' bruste av

check honn

horn

Tripp trapp tréskó, fideliddelérskó, femkommavallabokk, ko mange honn sèt' eg opp? (gammal regle)

close honn rugge (meg)!

forsterkande uttrykk

Honn rugge, no lute mi kåm' åkkå heim'tt'e!

close honn å bein!

forsterkande uttrykk

Honn å bein, det va' leitt, no varte eg for sein'e ti' bussæ!

check honnimeg

forsterkande ord

No lýt du honnimeg slutte mæ dessa masæ dí!

close honnjåg'e

hjørneskeiv, t.d. ein bygning eller ein hesteslede der alle fire hjørna skal ha rett vinkel, og diagonalane ikkje er like lange
Somme seier: "hynnejåg'e".

check honnklaka

frose tvers igjennom; vert ikkje gradbøygt
Sjå også klaka.

Vatni i byttun va' honnklaka då det ha' stae úti om nóttí.

check honnring'e

forgylt sylvsmykke for karar som vert fest like under halsknappane på bunadsskjorta

Honnringjen kan for sòme vèr' vanskeleg å få på seg.

close honnspite spite laga av horn
check honnstein'e
image

hjørnestein under ein bygning (ikkje mur)

Der æ så håge honnsteina unde Hoptulǿunn.

close honnveir'e

ver med horn

Honnveirin æ fæle ti' stangast, men koltreveirin kunn' stange, dei au!

check honnåri

ver med horn
Sjå også rísbíti, veir'e og slagveir'e.

Svein hèv' enn honnåri som æ lei'e ti' stange dei hí veirin.

check honten

jammen

Eg veit honten inkji om eg vi' detta!

close hópe

samle i flokk (td sauer)

Hunden va' makelaus'e ti' hópe fænåren.

check hòpe

1. rygge, gå eller køyre bakover
2. ikkje gje seg td i diskusjon (overførd tyding av forklåring nr 1)
Sjå også òpe (V) og bakke.

1. 'An hòpa si útive lǿetroppí. Hop! hop! ell' hòp di! sa da hesten.
2. Bjørgúv hòpa alli for nòken, 'an stó' allstǿtt på sitt.

close hoppe i eitt (V)

lengdesprang med tilløp

close hoppe i trjú

hoppe tresteg

close hoppe maksís

få katt eller hund til å hoppe over ei hindring (td armane til eigaren)

close hoppe stilt

lengdesprang utan tilløp

close hopt

hindring

Der va' alli hopt.

check hǿre

1. herde, varme opp og avkjøle metal ved smiing, slik at det vert passeleg hardt
2. skilje halmstubb or kornet med eit såld

1. D'æ a konst å vèr' gó'e ti' hǿre, så an fær godt bit i gognin.

check hǿr'e

herda (oftast bruka om jern)

Dei ljæne som æ for mykji hǿre æ alli góe.

check hǿre

la det gå utover andre; t.d. sinne

Fysst Ånund va' tròta, itt det lei ti' kvelds, så hǿre 'an det tidt útive hesten. Du må 'kji hǿre sinni ditt út på aire.

check hǿre det út på

la sinnet gå utover menneske eller dyr

'An hǿrer det barre út på aire. Det æ stygt å hǿre vondskâ sí út på aire.

check hǿrelút'e

lut over herdane (same tyding som grúv'e)

Dei som våre hǿrelúte vurte jamt reikna for å vère sterke.

check hǿrestamp'e

trebalje til å herde jern i (når ein smir)

Smé'en hèv' hǿrevatni i an hǿrestamp'e innmæ smidjestabben.

check hǿresåld

såld som vart bruka til å skilje halmstubb frå kornet

An brúkar hǿresåld for å få konni reint førr'ell an vi' male det på kvinninn.

check hǿretopp'e

1. høgste partiet attanfor halsen (over bogen) på eit dyr
2. bakare enden av hestemana (som ein sparer og ikkje klypper)

1. Sauin kleie på hǿretoppæ. An mæler ko stóre hestan æ mæ å stramme a mæleband kring bulen, på hǿretoppæ.
2. Da spare hǿretoppen så da ha' nòkå å halde sikkå í fysst da rie.

check hǿrevatn

vatn til avkjøling ved smiing

An kan blande forsiligt opp i hǿrevatni for å få bèt'e bitjinn.

close horg

hop, mengd, haug

Der va' a heil horg samla.

close horpe

harpe (også bruka om munnharpa)

check horpetunge

fjøra i munnharpa

Horpetungun vare tídt gjåre av sageblad.

check hórt'e

rund bergknaus (eller stor haug)

Aurahórten æ an hórt'e i Bykle.

close hǿrtig'e

kvik til å springe ærend

KKH: Fortfarande, godt tak i; får arbeidet fort og lettsleg unna.
"Han æ kji lengji mæ det; han æ så hǿrtig'e".

check horve

1. liggje, vende mot, halle
2. ikkje greie noko (om arbeid)
3. bruka i samband med å tale usamanhengande (utan fornuft og meining)

1. Denna støylen du lýt gló etti, horver at sǿri.
2. Eg ha' så mykji å gjère i gjår at eg visste alli kòr eg horvdi.
3. 'An tala så det alli horvdi.

close horve ti'

tilfeldigvis t.d. treffe einkvan

Det horva so ti' at da treftest i bryddaupæ.

close horvedrag

stripe etter horv i åkeren

close horvekross'e

kross i molda (laga med horveríva når horvinga var ferdig)

close horveleg

passeleg, brukbart, tolleg godt

close horveríve

særleg kraftig rive (bruka til å "slette åkeren"; slå sund klumpar og jamne ut etter arden, og vidare til å plukke gras)

check hosl

hassel

Hoslí veks'e godt dèr der æ sólríkt å gód jórd.

check hoslerunni

hasselkratt

Hoslerunnan vakse helst'e dèr det æ sǿlt.

close hoss

1. merr
2. beist, kvikt krøter
3. ugrei kvinne
Ordet vert oftast ikkje bøygt.

close hǿss

høns; berre bruka i fleirtal utan bøying

check host'e

helst, temmeleg

Eg æ host'e sein'e, men eg kunna alli kåme førr'e. "'Er æ host'e kaldt i dag", sa Tarjei. Eg tótte denna prísen va' hoste mykji.

close hǿte

kvinne som står og peikar og planlegg (men ikkje kjem skikkeleg i gong med det ho skal gjere)

close hǿt'e

mann som står og peikar og planlegg (men ikkje kjem skikkeleg i gong med det han skal gjere)

close hǿteleg (H)

om person som står og peikar og planlegg (men ikkje kjem skikkeleg i gong med det vedkomande skal gjere)

close hotte

lugge, rive i håret

close hott'e

grastust, treklyngje

close hott'e

hårlugg

Gútan våre jamt i hottó 'å kvorairne.

check hotte tòk

jamn og uavgjord kamp

Det va' hotte tòk midjom 'ó Bjørgúv å Gjermund.

close hottefòk

uttrykk bruka om når menn kasta av seg hatten når dei slost

close hottemýr

myr med mykje hottar (tustar, små tuver)

close hottutt'e

torvete (uslått beitemark der sauene ikkje et)

close hovdebròt

vanskeleg oppgåve eller problem

check hovdegjår

1. hovudpute (Hylestadmål)
2. hovudgjerd, altså hovudenden på eldre senger (Vallemål)
Sjå også hovdekoddi.

1. 'An banka hovdegjårí så 'u fekk rétte formí.
2 Èg líkar best'e at hovdegjårí æ mót veggjæ.

check hovdekoddi (V)

hovudpute
Sjå også hovdegjår.

Pål fekk 'kji sòve si' hovdekodden va' for stór'e.

close hovdekolls

plutseleg, med det same

close hovdelaug

vatnet ein vaska hovudet i (td til jol)

Hovdelaugji måtte inkji skvettast útom.

check Hovden
image

Hovden (øvst i Bykle kommune)

I Hovdâ hèv' der vòr' mang a útbyggjing i seinare tí'.

close hovdepeil'e

kronisk hovudverk

check hovdeplagg

alle slags hovudplagg (td luer og hattar, for kvinner og menn)

Du må 'kji gange forotta hovdeplagg i desse kjylæ!

check hovdeskultr'e

hovudskalle

Der ligg'e tvei hovdeskultra oppi skógjæ, det må vèr' rèven som hèv' drègje ti' mæ da.

check hovdeskål

hovudskål

Det æ lívhætt fysst an fær bròt på hovdeskålí.

close hovdi

bergknaus

check hóv'e

hov (på hest)

Nò hèv' eg skódt adde fíre hǿvan.

check hǿve

treffe

'An va'fillen ti' skjóte at 'an hǿvde 'kji blinkjen a gong.
close hòvegalen

1. forstyrra i hovudet av t.d. støy
2. sinnsforvirra

check Hòvi

Hovet (gardsnamn i Hylestad)

Hòvi ligg'e å austelénæ av Otre.

check hǿvili
image

høvel

Eg hèv skjerpt denné hǿvilen, så nò brúkar du 'an 'kji ti' anna 'ell å hǿvle mæ!

check hǿvlespæk'e

høvelspon; vert helst bruka i fleirtal

Eg vassar i hǿvlespækji å finn'e alli att'e blýanten min.

check hòvoll

vevskei som har små spiler 

Anne trædde hòvollegåni gjænom hòvolli.

check hòvolle

kvinne som talar mykje og overdriv ofte
Sjå også hòvollegån.

Lisle-Torbjør va' a hòvolle, som an inkji visste om an sill' trú på.

close hòvolle

1. "vase og røe", tull og tøys
2. træ renninga inn "hòvollaugo" i vevreien
3. binde "hòvolle" i bandvevrei

1. Anne hòvolla å rǿa.

check hòvollegån

garn bruka som vevrenning til golvteppe o.l.
Sjå også hòvolle.

Ska' an vève lýt an stelle seg ti' mæ hòvollegån.

check hòvúd

hovud

Eg hèv' havt nòkå vóndt i hovdæ i det seiste.

close hòvúdsaum'e

sparespiker under hælen på sko

Hòvúdsaum'e brúka da ti' å spare leiri på hæló.

check

ho

Trykksterk:
æ i allfall greilèg.

Trykklett:
Èg tikje at 'u æ greilègast'e, Èlí.
close húd

hud

close húdegar'e

gard som var verd ei "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

close húdehest'e

underjordisk hest ("tussehest")

close húdhyl'e

Høl i bekk der dei før i tida la skinn i bløyt for å løyse av håra. Skinnet kunne liggje i vatn i opptil to månadar.

check húdi

"villmann"

Adde tótte at Ånund å Dreng våre nåkå húda.

close húdrúse

skrape av huda

check húdskór'e

sko laga av hud av kalve- eller reinsskinnsfitjar (dvs. huda på leggbeinet til dyret)

Húdskóne vorte brúka i høyskóg i hóp mæ lodda å snjósokka.

close hugge

vere til hugnad eller glede

close hugging

trøyst, trøysteord

Det hjelpte ingjó hugging, 'an våla heile kveldi. 

check hugham'e

vardøger, "åndebod"

Det va' hughamen 'ass Tårål møyrí ha' høyrt.

close huglegt

trygt, godt, sikkert

An kan alli gange huglegt itt d'æ svikhålt.

check hugmykjen

tankefull, tungsindig

'U sat så hugmykjí innmæ sivâ, å studde andliti mót hondó.

close hugsprengd'e

sorgtyngd; gjeld helst ved kjærleikssorg

check hugålskleg (V)

1. brått, skarpt
2. fort, glupande

1. Karen kåm så hugålskleg at eg stokk mest'e.
2. 'An åt så hugålskleg, 'an måtte vère solten.

close hugålt

hugheilt, trygt, utan tvil

close hui!

Utropsord, bruka berre i Valle

check huivel! (V)

Utropsord (bruka når ein vert fortald noko fælt; bruka mest berre i Valle)

Å huivel, detta kan inkji vèr' satt!

close húke

1. hole, gøymestad, tilhaldsstad
2. bruka i uttrykket kåme ó' húkunn.

'An kjæm'e alli ó' húkunn. (han kjem aldri ut or huset)

check húk'e

"vinkelrett" kroppsstilling (på huk)

Da sette sikkå 'å húkjen. Da såte 'å húkjæ mæ da plukka bèr.

check húkegjǿdd'e

Feit. Gjeld grisar som ikkje greier å stå på alle fire, men berre sit på baken (på huk)

Húkegjǿdde grísi æ inkji mykji være som slakt.

check húksokk'e

snøsokk (open heilt opp, med krokar og snor)

På an kvít'e húksokk'e æ det svårt'e kvåri fram'tt'emæ plǿsunn å oppette leggjæ.

close hulse

springe ujamt

Bjynnen hulsa fyri, å rèven dilta etti. (GOS)

close hultre

småspringe, såvidt ein spring (som om det ikkje hastar)

Bjynn hultra å sprang nær mi såg' 'an. Eg va' så mætèkjen at eg greidde 'kji kå hultre.

check humlebǿli

humlebol
Sjå også bǿli.

Humlebǿli finn'e an jamt n'i jórdinn.

check humlebrend'e

stukken av humle

D'æ 'kji jamt an vare humlebrend'e.

close humlemjøyr'e

humlehonning

close humlerøys

steinrøys på dyrka jord (før dyrka dei humle i røysar, så ho ikkje skulle spreie seg, avdi ho hadde så lange og rasktveksande røter)

check humlesíl'e

sil til å sile humle (ved ølbryggjing)

Botnen i humlesílæ æ flétta av tæga.

check humli

humleplante

Dei gamle dyrka humli i stei'røysó så 'an inkji sill' spreie seg.

close humre

låg lyd som er ei "helsing" frå hesten når han ventar på fór

close hundrâ'

mellom to hundretal

Eg bitala på fjóri hundrâ'i for klokkâ.

close hundsk'e

hard, streng, hundsande

check hundungji

hundekvelp

Bikkjâ åkkå fekk fem hundunga.
check húnebère

hobjørn (bjørnemor)
Sjå også bjynn'e og vetlé'e.

Mi såge a húnebère tvei unga.

close hunn'e

nedste "laget" i høystakken
Sjå også kjemberó.

close hunten hell'e!

kraftuttrykk ("småbanning")

check huntre

1. drygje, stanse, kvile, vere ei stund på ein stad ("huntre" er noko kortare tid enn å tǿvre)
2. forseinke, verte oppteken av noko anna enn det ein har planlagt
3. lure seg unna noko
4. småspringe, dulte

1. Eg huntra nòkå Valle handel. Mi huntra der a bil.
2. Det huntra åkkå nòkå, så mi vorte seinare 'ell mi tenkti.
3. Du må 'kji huntre undâ, no som mi hav' så mykji som ska' vèr' færigt ti' kvelds.
4. 'U huntra å sprang.

check húr

dørblad
Sjå også dynn.

Lat atte húrí, Bóa!
close húrejinn

den delen av dørhengslet som er fesst på dørbladet
Sjå også krampe.

close húrering'e

smidd jernring til å opne og dra att døra i eit stabbur

check húr'òke

fordjupning i ei svill som døra skal svive i

Det va' kalleg det det kvein i húròkunn.

close hurrandi

fort

close hurre

fare fort

check hú'rusa

avskrapa hud; vert ikkje gradbøygt
Sjå også flette og rålíka.

Eg saga timr for 'an Gjermund i dag, åkåm leiesvein i klem, å varte hú'rusa.

close hurv'e

flokk, hop; bruka berre i eintal

check hurvle

1. gjere dårleg og slurvete arbeid
Sjå også hurvl'e og hurvlutt'e.
2. fare fort og uvarleg

1. 'An hurvla det ti', så det varte inkji støygt ell' sterkt.
2. 'U hurvla avgari i úkviddæ.

close hurvl'e

uvyrden, ser sg ikkje føre
Sjå også hurvle og hurvlutt'e.

close hurvlutt'e

ru overflate
Sjå også hurvl'e og hurvle.

check hús
image

1. hus, bygning (Mest bruka om bustadhus. Fram til no har ein helst bruka fleirtalsformene til dette ordet om eitt hus; td "eg búr i húsó 'ass Gófa").
2. øskje
Sjå også stògehús.

1. Det æ kostbart å måle itt an hèv' sò stóre hús. Eg búr i húsó . Kvæ æ herri i húsæ?
2. Hèr æ a greitt hús ti' dei nýe munnhorpunn dí!

check húse

byggje hus

Ivår húsar i Nórdstog.

check húse ivi

når isen byggjer seg opp så vatnet renn under, t.d. i eit kvernslok

Fysst det húsar ivi, kan an male.

check húsefré'e

fred i huset

Da finge endeleg húsefré'e då sòn deiris flutte út mæ dei fæle stérióanleggjæ sí.

check húsegríni

mann som er lei og vrang heime

Mannen va' enn húsegríni, men úti i bygdinn varte 'an reikna for grei'e å omgjengelèg'e.

check húseklokke (H)

veggklokke
Sjå også husklokke (V).

Der hékk så vé' a húseklokke i stògunn.

close húsemidjom

mellom hus (gå frå hus til hus)

D'æ langt húsemidjom.

check húsens fókk

einkvan som høyrer til huset

"Kåmi nå inn, d'æ barre húsens fókk", sa Góme mæ dei som stóge úti 'å heddunn.

close huseskrøyvi

eit eller anna som tek mykje plass, og er for stort for rommet det er i
Sjå også skrøyvi, skrovlen og angrǿmen / andrǿmen.

close húseteige

jordteigen der våningshus og løe står på eit gardsbruk

close husfokk

folk som held seg i eit hus og arbeider noko for husveret (men dei høyrer ikkje til huslyden)

Kan du skjöne at dei som æ så mange húsens fókk hav' plass'e ti húsfókk au?

check húsjævel
image

skiftelykel, gamal type

Húsjævel æ a fælt namn, men 'an æ hǿg'e å have i húsó.

close húskaldt

ordet vert bruka når det vert mildare i veret og kulden trekkjer inn i hus

check huske

køyeseng

Det va' jamt at ungan vorte lagde oppi huskâ.

check huske

1. "kaste" opp og ned
2. kaste terning
Sjå også huske si.

1. 'An huska 'an lisle-Pål opp i luftí.
2. No æ det din túr'e ti' å huske.

check husk'e

øvre luten på ein skoleist (laust vriststykke)

Skómakaran ljóte hav' mange skóleista, å huskan ljót' passe.

check huske si

hoppe og kaste seg
Sjå også huske.

'An huska si fælt i gangarringjæ.

check húsklokke (V)
image

veggklokke
Sjå også húseklokke (H).

Der hékk så vé' a húsklokke i stògunn.

close húsleik'e

barneleikar innandørs

close húsnåvåri

navar, jamtjukk, til å bore hol for dublungar ved tømring
Sjå også nåvåri.

An húsnåvåri brúkar an ti' å bòre hòl i stokkan for dublunga itt an timrar.

check húspostili

gamal andaktsbok

Dei gamle våre så virkne ti' å lèse i húspostilæ om sundagan.

close hústimr

tømmer som vert rekna for å vere bra til lafting av hus

close hustre

småfryse
Sjå også hustren.

close húsvidd'e

vere utan husrom for natta

close hutte

handsame ein person på ein noko hard måte

check hutte på

lære, sede, irettesetje varsamt

Moirí hutta på 'an, at 'an sille 'kji vère så ústýren itt da ha sjalefókk.

check huttetak

jamn kamp (mellom karar)

Det varte huttetòk mæ dei tvei karó.

check húve

1. lue
2. Nettmagen, ser ut som eit net innvendig. Huva og vomma lyt skåldast, då losnar eit tunt lag. Bruka til kurvepylser.
Sjå også pikkhúve og sjaufǿrhúve.

1. Eg hève åttebladrósu på húvunn mí.
2. Itt eg hèv fóga húva mæ kurv'e, snyrper eg æ att'e mæ a kurvesneis.

check húve

rope høgt, gjeve ljod for å få kontakt med andre
Sjå også nauhúve og illhúve.

da sågest, húva da ti' kvorairne.

close húve ende 'pive si Huve (skrike, rope) når noko fælt hev hendt, t.d. ei ulukke eller noko uvanleg. (Ikkje for å tilkalle hjelp.)
close húve si ivi

uttrykk bruka om når ein i eldre tid måtte rope for å få nokon på den andre sida av elva, til å ro seg over med båt
Sjå også húve si og ivi.

close húveló

reiskap til å smi ut hovud på spikrar og naglar

Húvelóí hengjer smé'en på veggjen fysst 'an inkji brúkar æ.

close

1. stutt, mjukt hår, t.d. i andletet på ein ung gut, begynnande
skjeggvekst; bruka berre i eintal
2. stutt ettervekst på sau som har misst ulla om våren

1. 'An hèv' barre nåkå hý.

close hýast

vekse ut att (om hår eller ull på dyr)

close hýbyggje

jente eller kvinne frå Hylestad

check hýbyggji

person som er frå Hylestad
Sjå også hylstringji

Hýbyggjan hav' a stórt industríområdi út'å Rysstadmóæ.

close hýdd'e å hengd'e

utsett for hard handsaming, ha ein vond kvardag (fysisk plaga eller trakassert)

check hýe

1. tukte, handsame hardt kroppsleg
2. verte utsett for vond tale

1. I dag æ det alli lòv å hýe antel unga ell' arbei'sfókk.
2. Ungan frå húsmannsplossó vurte jamt hýdde disom da skjúlde sikkå út mæ fillne klæ'i ell' på aire vís.

close hýe

bruka om dyr som kastar og røyter med horna

Kjýrí hýar å røyter kring seg.

check hyflèg'e (V)

høfleg

Gònil tikje at fókk hèr i dalæ æ 'kji så hyflège som dei som bú né'mæ kjysten.

check hyfs

risting, vippande rørsler, rørsle opp og ned (helst bruka om kvinner)

'U gjåre nåkå hyfs, men 'u svòra alli.

check hyfse

lyfte

Eg hyfste 'ó Bóa ive bríkjí. Sòme hav' som vani å hyfse på hæran.

close hýkje

person som set seg unødvendig ofte på huk for å kvile

close hýkje

ta tak i
Sjå også hýkje si.

check hýkje si

1. setje seg på huk
2. setje seg
3. vere på do (ute i naturen)
Sjå også hýkje.

1. An lýt hýkje si av å ti' fysst an plukkar moltu.
2. Vi' du 'kji hýkje di å steivne a bil sjå mi?
3. Taddeiv laut hýkje si attom den steinen.

close hýkjeleg (H)

om person som unødvendig tidt set seg på huk for å kvile

close hykjili (H)

haseleden på eit dyr

Snjóren gjekk i hykjilen.

check hýkkji

lagga trekjerald til å bere korn og mjøl til og frå kvernhuset
Somme seier "konnhýkkji".

'An fylte hýkkji mjöl.

check hyl'e

høl

Der æ mange hylja i Faråne

close hylje néd

styrtregne

close hyljeregn

styrtregn

close hyljutt'e

mange hyljar i ei elv

check hylk'e

barnelue for svært små born

Båni æ så líti at det hève på si hylk'e.

close hylstringe

jente eller kvinne frå Hylestad

check hylstringji

mann frå Hylestad
Sjå også hýbyggji

Mange av hylstringó våre góe ljåsmé'i.

check hýne

flathogge tømmerstokkar til bygningstømmer

Øksan ti å hýne mæ våre breie.

check hynne

1. "bruke horna" på andre kyr eller folk (om kyr) Sjå også hynnen og hývónd'e.
2. slå lykkjer med tauget rundt hektehonní (halvstikk)

1. Sòme kjý æ fæle ti' å hynne å stangast. Brondrós hynnte ti' dei lisle vetrongjæ.
2. Ånund hynnte reipi då 'an júra høyslassi.

close hynnen

Sjå også hynne.

check hynni

hyrne

Eg sópa busi hít' i a hynni, eg meint' eg ha' gjårt mitt.

check hynsk'e

1. person som er ilter, kvass, tverr, svarar vrangt
Sjå også hyrren.
2. dyr som er fæle til å bruke horna

1. Birgjit æ så hynsk at det æ a skomm.
2. Blómerós æ au hynsk.

check hypje

1. vere ujamn, ujamn kant; bruka berre om klede
2. huske, hoppe
Sjå også hypjelèg'e (V) eller hypjeleg (H)

1. Stakkjen hypjar opp frammi.
2. Det hypja fælt då mi kjøyre mæ bíl'e på dei hòlutte vègjæ.

check hypjeleg (H)

ugreitt kledd, filleleg kledd, stakkane sit ikkje greitt
Sjå også hypje og hypjelèg'e.

Du kan 'kji gange sossa hypjeleg at kjørkjunn, eg lýt rétte på stakkan dí.

check hypjelèg'e (V)

ugreitt kledd, filleleg kledd, stakkane sit ikkje greitt
Sjå også hypje og hypjeleg.

Du kan 'kji gange sossa hypjelèg at kjørkjunn, eg lýt rétte på stakkan dí.

close hypjen

(gamse si), ikkje klare å styre seg
Sjå også hypje, gamse og gamse si.

close hyppe eplí

Velte jord opp mot potetplantene med hyppeplog. Dette vert gjort når potetplanta såvidt har kome opp.
Sjå også epli og hauge eplí (H).

close hyppe eplí

Velte jord opp mot potetplantene med hyppeplog. Dette vert gjort når potetplanta såvidt har kome opp.
Sjå også epli og hauge eplí (H).

close hyppeplóg'e

hestereiskap, spesiell plog til å lage drillar og hyppe med
Sjå også hyppe eplí.

close hýr å heim

ut på vidotta, ute av styring

Du veit det gjenge i heim å hýr - itt at gamle branda, da take fýr (frå eit slengjestev)

close hyrkje

kvinne med ugreie fakter

close hyrpelèg'e (V)

vrongt eller surt andletsuttrykk

Lavrans va' så hyrpelèg'e då eg mǿtt' 'ó.

check hyrpen

sur og gretten når ein svarar eller seier noko

Yngjebjør tóttest vère så hyrpí, men det va' kansi måten 'ennis å vère på.

check hyrren

gretten, sinna, sur
Sjå også hynsk'e og hyrri.

Åslaug va' så hyrrí at eg reiste barre.

close hyrri

ein som kranglar, er amper
Sjå også hyrren.

close hyrtig'e

tiltaksam, flink
Somme seier "hǿrtig'e"

close hyrveleg (H)

omsynslaus

close hyrvili

omsynslaus person

close hýse

gjeve husrom

check hýsi

1. ein ting som tek stor pass
Sjå også høysi.
2. penissokk; "sokk" til å ha over penis når ein var ute i sterk kulde
Sjå også pillhýsi.

1. An vevrei'e æ a hýsi å have inni a stòge.
2. Papa fortålde at 'an ha' brúka hýsi bådi mæ 'an va' i høyskóg, å mæ 'an sette snòru.

check hysje

1. stor og klossete kvinne; ofte med dårlege klede
2. kvinne med upassande framferd

1. I fantefýæ kunna der vère nåkå fæle hysju.
2. Eg kjenner meg útrygg'e på den hysjâ.

close hysje

fare uvisleg åt

close hysjelèg'e (V)

bruka om kvinne som held det same korleis ho steller seg

Hysjelège kvendi æ úvýrne mæ sjave si.

close hyskeleg (H)

uanstendig (om kroppsføring hjå kvinne)

check hytte

provisorisk verestad for folk eller dyr (bygd av noko av kvart; td stein, torv og greiner)

På støylæ ha' mi a kåvehytte dèr kåvan kunna liggje om nóttí fysst det va' úveir. Hyttun våre nóg helst'e 'å heiinn.

check hytte seg

greie seg i fare og uver

Det va' så kaldt i dei búinn, det va' mæ nauinn mi hytta åkkå dèr om nóttí.

close hývónd'e

dyr som brukar horna / stangar folk og andre dyr; mest bruka om kyr
Sjå også hynne.

Kjýrí va' så hývónd.

check hyvri

høvre (del av hestesele); bøyle med puter som ligg over hestemanken og held drætti oppe

Førr' i tí'inn vorte hyvrí gjåre av tré, men nò vare da gjåre av jinn.

check

henne

Trykksterk:
Eg vi' alli tale mei'. Hæ líkar eg godt.

Trykklett:
Eg ville alli tale mei' 'æ Anlaug.
close hæ'binde

binde lodda/leista (ei slags hekling)

close hæ'bǿte

bøte hælen

check hæ'e

hæde (gjere narr av, vere stygg med)

D'æ stygt å hæ'e fókk.

check hæg

helg

Ti' hægjinn vi' eg ti' Býn å handle.

check hægarefré'e

helgefred

Hægarefréen lýt an halde.

check hægareklæi

helgedagsklede (ikkje kyrkjeklede)

Hægareklæí 'ass Augund hange i loptæ. 

check hægareplagg

sundagsklede (for kvinner og menn)

Ti' hægareplagg høyrer brúsdúkjen mæ ti' kareklæó.

check hægarevé'e

ved til helga

Papa hèv' bòre inn hægarevé'en nò.

check hægd

1. høgd (berre bruka i eintal)
2. etasje

1. 'An reiste opp i hægdí for å få bèt'e ivesýn.
2. Detti húsi æ bygt i ei hægd.

close hægdag'e

helgedag
Sjå også virkedag'e, kvenndag'e, hægdagsklædd'e og hægdagsklæi.

close hægdagsklædd'e

helgedagskledd, i fine klede
Sjå også hægdag'e og hægdagsklæi.

check hægdagsklæi

sundagsklede, kyrkjeklede (i eldre tid)
Sjå også hægdag'e og hægdagsklædd'e.

Hægdagsklæí hinge på vondæ i loptæ.

close hægde

1. høgde
2. høgdehopp

1. Det va' a kalleg hægde på dei tréó!
2. Hoppar du hågt i hægde?

check hæge seg

bade og kle seg i finare klede til helga

Nò ljóte mi hæge åkkå, for i morgó sku mi på sjal.

check hægetóssdag'e

Kristi himmelfartsdag (helgetorsdag)

I morgó æ det hægetóssdagjen.

check hægje

gjere høgare

Svein hægde búí sí mæ a kvorv si' 'u va' så låg 'punde tòkunn.

check hægn

1. høgdedrag
2. "oppøsing" av eiga framføring eller deltaking, ekstase

1. Jón sit'e på hægninn å skóar rundt seg.
2. 'Eivind lypter si mót hægninn å síg'e så ti' ró att'e.

close hægne

verte høgare

Fjøddí hægne lenge nórd.

close hækappe

hælkappe (bakdelen av ein sko, som sveiper seg kring hælen)

check hækjen

lysten på

Gunnår va' hækjen ette pæninge.

check hælt

halvpart

Eg æ 'kji hæltí så spræk'e nò som då eg va' ung'e. Mi eige kverrsí hælt av garæ.

check hælte

kome til halvvegs (td arbeid, reise, lese)

Eg hæltar bókjí i dag. 

check hær

herd, skulder

Eg hèv' a gong havt sènebitendelsi i dei vístri hærinn.

close hærast

1. verte gråhåra
2. bruka om når håret veks ut att etter at ein har skadd seg i hovudet

close hærd'e

tykkhåra

'An æ så vént hærd'e.

check hære

få vekk hår frå t.d. nykinna smør

Det kunna hende det kåm hår inni smöri mæ an kjinna, å då laut an hære det mæ enn skjemd'e nív'e.

check hær'e

grei, hjelpsam

'U æ hær, Turí, 'u æ allstǿtt så hjelpandi.

check hære

1. tole, halde ut
2. slå slik at det det står att gras mellom kvart hogg (med kruppen ljå)

1. Eg trúr 'kji eg hærer det forotta vetti. 'An hèv' vurte sjúk'e, å det æ spíkji 'an hærer det.
2. An hèv' létt for å hære itt an hèv' an skjemd'e ljår'e, ell' at 'an æ for kruppen.

check hærebla'

skulderblad
Somme seier "hǿrebla'".

Såvi va' så tjurr'e at hærebló'í 'ass naga hòl i skjortâ.

check hærebóre

berestykke på skjorte (td bruka på bunadskjorte for menn)

Hærebórâ på skjortunn æ kansi om lag 20 cm brei.

check hæremidjom

mellom skuldrane (herdane)

Eg hèv' fengje så vóndt hæremidjom si' eg sleit så fælt.

check hærutt'e

gråhåra, vert ikkje gradbøygt
Sjå også gråhærd'e

'An fèr'e ti' vare hærutt'e, men mykji hår hèv' 'an.

check hæse

1. puste kraftig, andpusten
2. vinden blæs og turkar eit eller anna

1. Gunvor hæsa fælt'u sprang Brokkedilten.
2. Vinden hæsar opp dei gjænomvåte hesjun.

check hætt

mykje om å gjere, viktig

"Det æ hætt om eitt auga" (ordtak). D'æ 'kji så hætt mæ det.

close hæv'e

god, dyktig, flink

check høy

høy; berre bruka i eintal

Det æ an sjau'e mæ dei høyttæ i éleveir. Det va' gama hoppe i høyttæ mæ mi vår' små.

close høy' 'an Jèrull!

uttrykk bruka i samband med lyd ved vedfyring (når elden akkurat har fata og ein stengjer trekkjen noko; "skummel" lyd)

check høybú
image

Høybu. Frittståande bygning i utmarka, bruka til mellomlagring av høy, både i utmarka heime og på heia.
Sjå også ramlé.

Mang a høybú hèv' rotna dei seiste tíårí.

check høye ette seg

få inn alt høyet som ligg ute og er turrt

D'æ góslegt å hav' høya ette seg fysst regni kjæm'e.

close høygjèv

fang med høy
somme seier "høyssgjèv"

close høygóv

høyløe

close høykrók'e

krok til å rive laust høy med (i ein hard stâi)

check høylaus'e

vere tom for høy i løa

Det va' helst'e a stór skomm å vare høylaus'e om våri.

close høylǿe

romet i løa der høyet vart lagra
Sjå også lauvlǿe og lǿe.

Høylǿâ mí stend'e ti' né'falls.

check høyne

ung geit som enno ikkje har hatt kje

Der æ nåkå véne høynu i gjeitehópæ.

close høynekjé

hokje

close høyrd'e mann'e

godt likt talar (bruka om mann som folk lika å høyre på, td i likferder og religiøse møte)

Ånund va' an høyrd'e mann'e.

check høyre

høyre
(I Hylestad seier ein "høyre" i presens eintal)
Sjå også høyre gjèti.

Høy, gaukjen gjèl'e!

check høyre gjèti

høyre tale eller rykte om, få opplysningar om
Sjå også høyre.

Eg hèv' alli høyrt gjèti detta du talar om.

check høyre út om

forhøyre seg, spørje om

Mi vi' høyre út om detta i kveld!

close høyrer alli heimi

uttrykk bruka om noko som er meiningslaust

Det høyrer alli heimi å gjère det på denna måten!

check høysbýr

Bør. Bruka om den mengda tørrhøy som ein person greier å bere på ryggen når høyet er kjembt, lagt saman og bunde med býretòg.
Somme seier "høybýr".
Sjå også høystakk'e, stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, krakji, vindverje, vindvevje, band, torve, kjembe og høyskóg.

Der æ 4-5 kjembu i a høysbýr.

check høysdott'e

høydott
Somme seier "høydott'e".

Det låg fullt av høysdetti út'å voddæ.

close høysi

stor ting
Sjå også hýsi.

close høyskógsbiti

matpakke for høyskógsmannen

close høyskógskjól'e

tjukk ullfrakk til å bruke i høyskog om vinteren

check høyskógsmann'e

mann som køyrde høy heim frå heia

An høyskógsmann'e måtte kjøyre mange høysloss heim'tt'e av heiinn om vetren.

close høyskógssjynne

ei morgonstjerne som høyskógsmennan såg (varsla om ver og føre)

close høyskógsslé'i

vinterslede (med høygrindar)

close høyskógsvèg'e

veg som vart bruka til å køyre heimhøy på vinterføre; kunne vere ein annan veg enn støylsvegen (sommarvegen)

check høyskógsvott'e

vottar som ein bruka når ein køyrde høy heim frå heia.

Høyskógsvettin ljóte vère lóne å tykke å nòkå stóre, så an hell'e vermdâ om det æ nari, ell' det gnarrar å blæs'e.

check høyskåli

tilbygg til løa; bruka til å lagre høy i
Sjå også skåli og fjósskåli.

Da ha' jamt hestehøytti i høyskålâ.

check høyslass

høylass
Sjå også lass.

Det va' 'kji få høysloss da henta i heiinn førr'e.

check høystâi

samling av samanpressa høy i løa
Sjå også konnstai og lauvstai.

Útette vetræ kunna det vèr' tungt å rysje høy i høystââ.

check høystakk'e
image

Høystakk. I eldre tid når bøndene slo høy på heia om sommaren for å frakte det heim med hest og slede på vinterføre, var det to måtar å lagre det på. Anten i bu / løe, eller i høystakk. Høystakken måtte lagast slik at regnvatnet rann av, og ikkje trekte inn i høyet. Høyet måtte leggjast på ein spesiell måte (i kjembu) Storleiken på høystakken laut tilpassast slik at det vart eit sledelass. Det var vanleg med 8 - 9 býra i ein stakk,og 4-5 kjembu i ei býr.
Det vart det slutt med å slå på heia i 1950 åra.
Sjå også stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, krakji, vindverje, vindvevje, band, torve, býr, kjembe og høyskóg.

Det æ viktigt å trǿ godt innmæ stakksneisí itt an sèt'e opp høystakkjen.

check høyste

stutt rop for å få merksemd

Du lýt høyste så eg høyrer kòr du æ!

check høyveir

godt ver i samband med høyberging
Sjå også bergingsveir og høyveirsbikåri.

D'æ allstǿtt travelt i høyveiræ.

check høyveirsbikåri

augnestikkar
Sjå også augnestyng'e, høyveir og bikåri.

Høyveirsbikåran sjå kallègare út 'ell da æ.

check

gras som veks opp att etter den fyrste slåtten

Førr'e varte håne barre brúka ti' beiti.

check hå seg

uttrykk bruka når graset har vorte slege og det nye graset har alt vorte grønt att

Det hèv hått seg fórt si' det kåm så mykji regn. Vodden hår seg fórt fysst an slær tí'leg. Det hådde seg best'e i Dǿlinn.

check håbball'e

tid mellom våronn og slåttonn

I håbballæ va' det 'kji så mykji arbeid an laut gjère, då kunna an tinde rívu å finne nýe imni ti' stuttorv.

close håbballsvidje

vidje som vart vridd i håbballen

håbballsvidjunn æ goe vijju

check hågbýrd'e

høg kant på båt eller slede

Fysst an rór i håge bylgju kjenner an seg tryggare fysst båten æ hågbýrd'e.

check håg'e

høg
Sjå også hågt.

Úrdalsnúten æ den hægsti núten i Sætisdalsheió.

close håg'e bas'e

høg bas (felestille ADAE)

close håg'e mann'e

mann i høg stilling

close hågfløygd'e

flyge høgt (om fuglar)

close håghalsa

høghalsa

close håghæla

høghæla

check hågjungji

diagonalen på honnsteinane i ein lafta bygning

Hågjungjen lýt vèr' rétt'e i a timre.

check hågmælt'e

høgmælt

Espetveitan våre så hågmælte, å da lute vel tale sò hågt si' da búdde innmæ a å?

check hågrausta

høg røyst

An lýt vèr' hågrausta itt an ska høyrast av lengdom, å i mótvind'e.

check hågt

høgt
Sjå også håg'e.

Inkji spil sossa hågt, eg var' dauv!

check hågt nón

noko seinare enn vanleg nón (som er kl 14.00)

Det lei' útiv' hågt nón førr'ell mi finge matfǿre åkkå.

check hågt nóri / hågt av nóri / håge nóri

veret kjem frå nord eller nordvest

Det gjekk av hågt nóri, så då kunna mi vèr' trygge på godt veir.

check hågtalari
image

høgtalar

Svein ha tvei fælæ bassa i kvære hågtalaræ, å spila å dundra heile nótti.

close hågvad'e

djupt vatn der ein vassar over ei elv

Om néttan hèv' eg så vónde drauma eg tikj' eg rór i så stríe strauma Ko trú det æ for slags fyrebód d'æ allstǿtt hågvadt dèr èg lýt ró.

close hågvaksen

høg av vekst

Gråmannen va' inkji hågvaksen

check hågvard'e

1. person som er "stor på det", sjølvbyrg
2. vanskeleg framkomeleg terreng.

1. Den gamli lésmannen va' hågvard'e.
2. Der æ hågvardt å úkjǿmt 'å úrelénæ.

check hål'e

1. glatt, sleip
2. sterk, sprek
Sjå også svikhålt og hålkji.

1. Det va' hålt i túnæ i dag tí'leg. Fiskjen æ hål'e å vanskelèg'e å halde i hondó.
2. Ori "hål'e" var' helst'e brúka om kara å hesta.

check hå'leg / hå'legt

svivyrdsleg

'An sa det så hå'legt at Svålaug fekk plent vóndt inní si.

close hålkji

glatt is; bruka berre i eintal
Sjå også hål'e og glèrungji.

check håm'e

halm

Håm'e kan nyttast ti' så mangt i dag.

check håmgjèven

buskap som berre har fått halm (dei vert då tunne og tuskelège)

Kjýne æ tunne, da æ så håmgjevne, at da daue vel snart.

check håmstrå

halmstrå

Gunnår va' virkjen ti' plukke opp kverrt håmstråtti.

close håmsål sål for å sæle kornet frå halmstubbane
check håmtjurr'e

halmen er turr men ikkje kornet (om korn på staur)

Konni æ livemåten, så det hjelper 'kji om konnbondí æ håmtjurre.

check håmåri
image

hamar

An snikkari vi' alli hav' an fillen håmåri.

check håning

honning; berre bruka i eintal

Der æ mykji karbóhýdrat i håningjinn.

check Håptu

Hoftuft (gardsnamn i Valle); vert ikkje bøygt
Sjå også håptui.

På Håptu hèv' der vòre mange Haddvåra.

check håptui

mann frå Hoftuft
Sjå også Håptu.

Håptuan æ eisemadde om namni sikkå i heile Sætisdal.

close hårdrufse

jente / kvinne med langt og tjukt hår

check hårdåm'e

håret ligg vent og er blankt (om folk og buskap)

Gýró hèv' så vén'e an hårdåm'e.

check hårgar'e

overgangen mellom hår og panne; bruka berre i eintal

Du æ så svårt'e oppi hårgaræ, at du lýt två deg i hòvúdæ i kveld.

check hårkost'e

hovudhår; bruka om personar og dyr med tykt hår

Åsmund ha' så fæl'e an hårkost'e at det fylte plent hatten. Hestan have tykkare hårkost'e om vetran.

check hårshúve

delen av hovudet som er hårsett

Bjynnen reiv av hårshúvâ å mykji av andlitæ 'ass Danil.

close hårtjafse

ustelt, sprikande (om hår)

check hås'e

hås, vanskeleg å tale klårt

"Tenk at èg å Åse finge muse", fortålde Håse-Knút, då han å kåna fóre ti' vare gamle å dauve.

check håsklæi

plagg ein trædde over hovudet (utan ermar, dekka berre over rygg og bringe, ein sid bul)

Håsklæi va' godt å have itt det va' kaldt å an gjekk å skar.

close håsklætrost'e

ringtrost

close håslått'e

andre slåtten om sommaren (når ein slår hågraset)

close håvanné

halvannan

close håvdau'e

halvdaud

Saui som stande skorfaste kunn' vère håvdaue av tosti.

check håvdrègji órd

ymt

'U va' så stikkjí, 'u tólde alli a håvdrègji órd.

check håv'e

halv

Åni laut sitje etti den seisti håvi tímen. Pælen æ 'kji kå håv'e!
Detta veit eg nå, om eg hèv' barre a håvt hòvúd!

close håv'e kare

"halv arbeidskar"

'An ha' vòre sjúk'e å va' barre håv'e kar'e dèt sommåri.

close håvfudd'e

halvfull

close håvgalen

"halvgal"

Mannen bar seg som 'an va' håvgalen.

close håvgalningji

"halvgal" person

check håvheilagt

tredjedagane i jola, påska og pinsa

Itt d'æ håvheilagt vare det inkji ti' at an gjère nåkå stǿri.

close håvhúdgar'e

gard som var verd ei halv "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

close håvklovningji

halvkløyvd stokk

close håvklyv

ein klyvmeis (halve klyví)

check håvkrúne

del av broderiet på setesdalsbunaden (både den mannlege og den kvinnelege)

I gjerkveld sauma eg færigt håvkrúnun i opplutæ.

check håvlé

kvilepause i arbeidet, midt i ei øykt, i slåtten ein halv time; bruka berre i ubunden form

Det æ godt håvlé itt an hèv' gjengje kruppen lengji å slègje stuttorv.

close håvleiis

halve vegen

Kåven va' 'kji kåmen håvleiis ti' støyls førr'ell 'an tròta.

close håvlémòn'e

arbeid fram til håvlé (ei halv øykt)

close håvlessi

halvfullt lass

Der va' barre a håvlessi høy etti.

check håvli'en

halvgått

Vetren æ håvli'en Kjynnemess, 2. fibruar.

close håvnaga

halvt oppeten, halvt avgnaga

close håvnage

gnage halvvegs opp (td om beite)

close håvórdig'e

ymte om, vil ikkje seie klårt, vil ikkje seie rett ut

Tjógjei va' så håvórdig'e at eg tenkte der måtte vère nåkå gali.

check håvslett

sludd

Det hèv vòre håvslett i heile dag, men snjóren hèv' alli lagt.

close håvsom

halvvegs som, langt på veg som

check håvsvidd (H)
image

laftestokk som er kløyvd på midten og ligg som svill i bygninga

An lýt have tvæ håvsvidda fysst an sèt'e timrâ på enn støypt'e múr'e.

close håvt heiningji

1. omstreifar som ikkje var konfirmert
2. person med lite bibelkunnskap

1. Sòme av fantó vår' håvt heininga.

close håvtekkje

halvtak, inntil ein annan bygning, ikkje møne

close håvtóm'e

halvtom

close