Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på D: 517 | Totalt: 13758 | nullstill
Forklåring Døme
check da - dâ

"ha det"

"Da - dâ", sa Góme då mi reiste heim'tte.

close dabbe av

veikne, spakne
Sjå også dabbe.

close dadr'e

skjelving

check dadre

riste, skjelve
Sjå også deire.

Svein va' så nervǿs'e at 'an dadra.

check dag'e

1. arbeidsdagen i dagsljos frå morgon til kveld
2. dag

1. "Mi have dag'e ti' kvelds, å sía kjæm'e månen", sa Tóne.
2. Ko mange dage æ det ti' jóle? Nò lí'e det mæ dagjæ.
Det æ sjau dage i vikunn. Kòri vare det av dagó; da fare så fórt itt an hève det annvint. Dagan fóre som skodd i vindæ.

check daglaus'e

termin; gjeld svangerskap på menneske og dyr
Sjå også drabbe.

No æ kjýrí daglaus, men 'u drabbar vel som 'u plage.

check dags dagleg

kvar einaste dag

Gjeng' an i tungt arbeid dags dagleg, æ det godt mæ enn kvíledag'e om sundagjen.

close dagskost'e

mat til ein dag (td på heia)

close dagslist

ljos stripe på himmelen tidleg om morgonen

check dagsmeim'e

1. Solvarme i lufta utpå vinteren (når sola står høgare på himmelen vert lufta mildare og snøen kram)
2. ein aning av dag

1. Fysst det lí'e út i mars, då merkar an dagsmeimen. An kjenner ti' dagsmeimæ nò, fysst an æ úti mars.
2. di æ an dagsmeime so me turge kje tenne lampa.

check dagsmòn'e

endring som skjer på ein dag

Grasi veks'e så an sér dagsmònen.

check dagsrond

himmelen over landskapet i det bel sola kjem til syne

Dagsrondí æ vé' å sjå, an bjart'e morgón'e om sommåri.

check dagsslåtte

slåtteteig som var passeleg stor til å slå på ein dag

A dagsslåtte kunna skjilje mykji, ette ko slags gras å ko úkviddi det va' dèr an sló.

check dakke

1. dekkje over eller til, sveipe omkring
2. dekke over eller til (i overførd tyding)
Sjå også dakke ti'.

1. Såvi ha' øyrneverk'e, så 'an dakka ti' øyró så godt 'an kunna.
2. 'U ville prǿve å dakke det ti' så godt 'u kunna, men eg skjø̀na at 'u ville løyne det.

check dakke ti'

pakke inn, dekkje, sveipe omkring
Sjå også dakke.

Nò hèv' eg dakka meg ti' tykke klæi. Du lýt dakke ti' båni så det inkji frýs'e.

check dalbúe

kvinne frå Dale

Dalbúun fýgdest ti' kjørkje.

check dalbúi

mann frå Dale

Dalbúan bú 'å vestelénæ 'å åne, så dei lute ró itt da sille ti' kjørkje førr'e.

check dalebuksu

1. mannsbunaden i Setesdal
2. buksa til mannsbunaden i Setesdal

1. Eg gjekk i dalebuksu då eg varte konforméra.
2. Èg hèv' sauma inn dalebuksun mí fjórten centiméter.

check daleklædd'e

kledd i setesdalsbunad

Forellí mí gjinge daleklædde ti' ette kríí.

check daleklæi

setesdalsbunaden; bruka berre i fleirtal
Sjå også rétte klæi, stakka og klæi.

'An gjekk i daleklæi då 'an va' inn ti' kongâ å takka for fortænistemidaljen.

check dalelekkji

langt lekkje kring halsen for brur og brudgom (med "pengar" i; 3 "dalarar" med lauv i)
Same som flatlekkji.

A dalelekkji æ staselegt å have kring halsen.

check dalemål

setesdalsdialekten; bruka berre i eintal

D'æ sjella høyre dalemåli i Ósló.

check dalge
image

1. slå hardt
2. slag i magemunnen med knytt neve

1. 'An dalga ti' 'ó, å sló 'an mest'e i úviti.
2. Såvi dalga ti' 'ó Gunnår i magjen, så' 'an seig ihop.

check dalke

kome seint, gå smått (etter dei andre i fylgjet)

Eg dalkar etti, men fýer hópæ.

check dalli

1. lorteklump frå menneske (V)
Sjå også derli og fjert'e (H).
2. pikk (H)
Sjå også pilli.

1. I dassæ ligg'e der mange dalla.
2. Dallen 'ass va' helst'e lang'e.

check dane

1. oppdra (på ein hard måte)
2. banke opp / straffe ein som ein meiner fortener det (etter ei dårleg handling)

1. Eg ska' seie mi vorte dana på rekrúttskúlâ.
2. Ska' eg dane deg?

check danglebèr

turka lortestykke som heng i håra på dyr

Sauin kunn' stundom hav' danglebèr unde róvunn fysst da kåm' heim'tt'e av heiinn om hausti.

check dankji

brun eller svart mynt (1, 2 eller 5-øring)

Eg hèv' 'kji etti kå danka nò, så eg lýt bitale di sía.

check Dânmark

Danmark
Mange seier "Dannmark".

"Det tikjest vèr' rart å ´ljót' ti' Dânmark for å handle", sa Eivind.

close dansareskaut åraskaut (bruka av ungdom i fritida, i ungdomsflokken, også dans, til stakkebunaden, men ikkje til kyrkjebruk)
check danselèg'e slått'e (V)

slått som er god å danse til

Filleværen æ an danselèg'e slått'e.

check dansestròk

dansemoro

På flòtunn innmæ Dansarsteinen va' der dansestròk i gamle dage.

check dapast

tape seg

Du veit, an dapest fysst årí síge på. Bjynn hèv' dapast mykji nò.

check dape

tape seg

An dapar itt an vare gåmål'e. "Fysst vatni renn'e né'ette fuskòrinn, då dapar móti" (herme)

check dap'e

motlaus, trøytt

Da vurte helst'e dape då da kóme né'at vègjæ, å såge at bussen ha' reist frå da.

check dapi

1. ein liten skvett, munnfull (om vatn o.a.)
2. liten dam
Sjå også fådapi.

1. La'kkå få an dapi ti', det gjåre så godt i skrottæ.
2. Der ha' lagt seg ís'e på dei små dapó i vègjæ.

check darre

riste mykje og kraftig; oftast bruka om ting

Kvinní darrar så mjø̀lausa dansar på lúæ.

check darri

skaketein; same tyding som skakvond'e

Darren rister matsvíni så konni renn'e néd i auga.

check daske

1. slå eit lett slag
2. rusle, gå seint

1. Birgjit daska ti' ó Svein si' 'an alli ville lýe.
2. Sku mi 'kji daske ti' sǿigjænom?

check daske ti'

gjeve seg roleg i veg

Eg trúr eg líssågodt daskar ti' nò, så hèv' eg gó' tíd tí' bussen kjæm'e.

check datóstǿtt

same dato kvart år

Nasjonaldagjen æ datóstǿtt, men dèt æ inkji píns.

check daubrand'e

doven person

Daubrandan vare dýre å leigje. Tór va' av dei vesste daubrandó, så det lagdest mykji ti' for kånâ 'ass.

check daubrend'e

dårleg å få til å brenne (td halvroten eller rå ved som brenn dårleg og gjev lite varme, eller vanskeleg å få det til å brenne pga høg luftråme eller dårleg trekk)

Myskjen vé'e æ daubrend'e.

check daudmóta

1. lat, makeleg (vert ikkje gradbøygt)
2. nedstemt, deprimert
Sjå også mota.

1. Òlâv va' så daudmóta, 'an fekk alli ti' nòkå ting.
2. Nò hèv' eg vòr' daudmóta lengji.

check daue

1. slutte å svive
2. daude
Sjå også dau'e.

1. Vi' du sjå på denné bílen, 'an dauar så tídt. Eg sleppte út klotsjæ for fórt, så eg daua motóren.
2. Mi daue 'kji om mi late vère å ète enn dag'e. Lombí daua i a tyvle, da kóme 'kji opp'tt'e.

check dau'e

1. lite futt i
2. daud
Sjå også daue.

1. Denné bílen va' dau'e, motóren må vère útsliten.
2. Den daui sauen låg å rotna i a súrtedíkji.

close daue i fóstró

daude under fødselen (om dyr)

close dau'ella

vanskeleg å gjere opp eld (td i uver)

check dausott'e

person som er doven

Der æ adde stad nokle dausotta. Arbei'i gjeng'e seint mæ dei dausottó.

check dautròta

svært trøytt

Ungan våre dautròta å sovna mæ same da kóme inn'tt'e.

close dautǿkjen

seinfør, doven

check dauvlegt (V)

sakneleg, einsamt, tomt, lengte etter folk / selskap
Sjå også dauvlegt (H).

Eg tikje så dauvlegt at eg vi' reise heim'tte i morgó.

check dauvlegt (H)

sakneleg, tomt, einsamt
Sjå også dauvlegt (V), adjektivet stússelèg'e (H) og adverbet stússeleg (H).

'U tótte så dauvlegt ette 'ó Haddvår som dǿe i vår.

check

deg

Trykksterk:
Kòss æ det ?
Ska' eg hjelpe ?
Arbeidde Haddvår sjå i dag?

Trykklett:
Eg tenkte ti' sjale mi sjå di om sundagjen.
Det va' så mørkt at eg kjende deg alli då eg mǿtte di.
Tak nå ti' di!
Gjèv di nå tí' du ète!
check dé'e

då (ugrasplante)

Déen va' a leitt úgras i åkró førre, å om haustó stunge mi åkkå på déehausó fysst mi skåre konni.

check déehaus'e

moge frøhus på då (ugras med skarpe piggar)

Déehausan kunne hengje sikkå i klæó. Itt an skar konn, laut an passe seg for déehausó.

check déekveise

sår eller utslett etter å ha stunge seg på då i skurdonna ("då" er eit frøugras)

Det va' létt å få déekveisu fysst an skar konn mæ sigd'e, i skúræ.

check dèg

deg

Trykksterk:
Eg hèv' alli sétt dèg i dag.

Trykklett:
Sèt deg når!
check degg'e

fukt, ørliti mengd væske

Der æ alli etti an degg'e.

check dei

dei

Trykksterk:
Itt dei kåme, vare det gama.

Trykklett:
Da kóme for seint adde trjå.
check dei

Den bundne artikkelen (fleirtal)

Eg tala dei små gutan. Eg tala da. Mi gåve dei tvæ jentó 500 krónu kvær.

check dei

dei

Trykksterk:
Mi såge dei, men inkji aire.

Trykklett:
'U skríva da opp på a liste.
check dei

dei

Trykksterk:
Hèv' du mǿtt dei i dag?

Trykklett:
Mi gåve da kverrsin kjeslingji.

close dei gamle

dei døde (forfedrane)

check dei kvíte flǿne

sjukdom i livmora

Gamle-Góme ha' dei kvíte flǿne.

check deige ljåren

varme ljåen slik at jernet vert mjukt (Når ljåen var for hard, sveivla ein ei fille med tjøre omkring han og sette eld i. Då vart ljåen mjukare og betre)

Nò ti' dags deige alli fókk ljæne leng'e.

check deigveir'e (H)

noko nedsetjande ord om person som har gjort noko dumt eller vert rekna som helst udugeleg
Sjå også soddekopp'e (H)

Den deigveiren kunn' mi inkji hav' mæ åkkå ti' sossi dan arbei'! "Din deigveir'e!", hèv' du gløymt å kaupe kaffé?

check deild
image

Grensestein som markerer grensa mellom jordeigedomar. Samnamn på alle steinane i grensemerket. Då ny delingslov vart innførd 01.01.1980, vart det ikkje lenger lovleg med "deilder" som grensemerke i nyetablera grenser.
Sjå også vitni, deildestein'e, vinkeldeild, kross'e, deilde, deildegast'e og sigre deildí..

Det æ léttaste å finne býti fysst det inkji æ så langt midjom deildó.

check deilde

1. setje ned grensesteinar i ei grenselinje mellom to jordeigedomar
Sjå også deild.
2. når kattar øser kvarandre opp med å gaule mot kvarandre før dei byrjar å slåast

1. Da deilda strengjen lukst oppunde fjøddi.
2. Kattan våre åttafor glasi å deilda a heil òte, så eg fekk alli sòve.

check deildegast'e

død person som "går att" fordi han flytta grensestein til sin fordel medan han levde

Førr'e va' det sòme som såge deildegasta.

check deildestein'e

steinen i midten i ei deild.
Sjå også vinkeldeild og vitni.

Býti gjeng'e midt i deildesteinen, å så æ der eitt vitni 'å kvære lénæ.

check deile

trette, kjeftast (bruka om dyr og menneske)

Der va' tvei katta ottenat sòverómsglasæ mí som deila så fælt å lengji at eg fekk alli sòve. Da deila om nåkå småting.

check deir'e

1. skjelving; bruka berre i eintal
2. dyreskjelv
Sjå også deire.

1. 'U fekk slig an deir'e då 'u kåm opp i årí.
2. Såvi fekk deiren då 'an såg den stóri reissbukkjen.

check deire

skjelve
Sjå også deir'e og dadre.

Å deire fælt kan vèr' úhǿgt fysst an ska' gjèr' nåkå puslearbei'.

check deiris

deira

Trykksterk:
Deiris saui æ skjarrare 'ell åkkås.

Trykklett:
Då eg kåm at húsó deiris, va' eg blindtròta.
check deise

slå hardt

Mikkjål deisa ti' steinæ mæ sleggjunn.

check deisen

1. fornøgd
2. "søt"

1. Kånâ sat så deisí innmæ sivâ.
2. Det va' enn deisen gút'e!

check deisi

koseleg, hyggjeleg
Sjå også nósi.

No have mi det deisi!, sa gúten ti' jentunn sí.

check déle sikkå

dele seg t.d. i to lag

Da déla sikkå i tvei hópa. Mi ljóte déle åkkå.

check den

Den bundne artikkelen, hankjønn og hokjønn

Den gamli mannen va' nórd sjå mé. Èg va' sǿ sjå dei gamle mannæ. Kòri hèv' du gjårt av dei nýe sagjinn?

check den / dei æsels....

"den forbaska"

Den æsels hunden, nò ræda 'an sauin!

check den gamli fǿrslevègjen

"vegen til munnen" (bruka når born eller eldre folk har vanskar med å treffe munnen med maten når ein et)
Somme seier berre "fǿrslevègjen".

An lýt vite den gamli fǿrslevègjen itt an sit'e å èt'e!

check Den Ljósbærlègji

Djevelen

Det va' visst i gamle dage da såge Den Ljósbærlègji.

check Den Ljóti

Djevelen

Den Ljóti hève mange nomn.

check Den Skjinnbærlègji

Djevelen

Det va' sòme som såge skjinnbærleg Den Skjinnbærlègji.

check Den Stóri

Gud

"Dèt veit nóg Den Stóri", sa Yngjebjør.

check den tíd

1. sidan, ettersom
2. den gong

1. Det måtte gange sossa, den tíd da plent vill' brúke det útslitne stillasi.
2. Da våre så virkne mæ allting, den tíd.

check Den Vóndi

Djevelen

Fókk æ 'kji så ræde Den Vóndi nò som da vår' førr'e.

check dengd'e

1. tape i slagsmål
2. risdengje

1. "Bjørgúv Uppstad va' alli dengd'e..." (stevline)
2. Gúten grein som 'an ha' vòr' dengd'e, då 'an inkji fann att'e kjýrí.

check dengje

1. slå med stong; bruka om å dengje ungar
Sjå også få hogg og rísdengje.
2. tape i slagsmål

1. Førr'e dengde da ungan fysst da våre for ústýrne ell' ha gjårt nåkå gali. 'An gjekk som an dengd'e hund'e.
2. "Bjørgúv Uppstad va' alli dengd'e, i arbei va' 'an 'kji helle sprengd'e" (stev)

check dengslesté

ambolt til skjerping av ljå i tida før det vart vanleg med slipestein

Dengslesté'i stó' tídt i svòlinn, dèr da héle ti' mæ å hamre på ljæne.

check denna

den / det / dei (noko avstand; noko ein seier til ein annan person)
Sjå også denné.

Denna bókjí eg lånt' av di líka eg alli! Dessa heian du talar om; kòr liggje dei? Detta gamle húsi 'ass æ host'e filli. Detta arbeii kan an 'kji nøyte seg mæ. Detta dèra lýt du slutte mæ!

check denné

denne / dette / desse (i nærleiken, på staden)
Sjå også denna.

Mi hav' búdt i desse húsó i tjúge år nò. Denné bílen líkar eg inkji! Ti' desse arbeiæ kan an 'kji vère stautt'e. Detti arbeii kan an inkji nøyte seg mæ! Detti hèra æ gama!

check dèr

der, på den staden

At dèr va' så glatt, kåm eg alli i hug.

check dèr / dèra

der / der du er
Sjå også hèra.

Dèr må du inkji gange! Dèra ha' vòr' greitt å búdt, dèra dú búr. Kòri hèv' du kaupt denna skjortâ dèra?

close dèr nóri

der nord

check dèr å kòr

her og der

Slåttâ va' så fillí, eg sló barre dèr å kòr.

check dèrati'

"til dit"

"Det æ barre dèrati det æ asfaltéra, for rundt svingjen bigjynder den fillni grúsvègjen", sa Svein å péka.

check dèrattât

attåt, i tillegg

Dèrattât fekk eg mæ mi a sokkepar.

close dési

uklårt, dimt

check desten

fornøgd, roleg, liketil, sjølvtrygg, viser tydeleg at ein er fornøgd med seg sjølv

Kånâ 'ass reiste frå 'ó, men 'an va' líke desten. 'An kåm så desten, som 'an måtte væl.

check dèt

det

Trykksterk:
Dèt mǿti æ avlýst.

Trykklett:
Det klókaste hòvú'i kan au gløyme.
check dèt

Den bundne artikkelen, inkjekjønn

Di gamle húsi va' mitt. Èg búdde i dei gamle husæ.

check dèt

det

Trykksterk:
Gunvor líka dèt skúlefagji beste.

Trykklett:
'An såg det lýste i glasæ.
check dèt

det

Trykksterk:
'An mǿtte dèt som 'an alli ha mǿtt førr'e.

Trykklett:
Eg vi' gjève ti' det som treng'e det mest'e.
check det annar på

1. det hastar, ein lyt skunde seg
2. verte inspirert av felles innsats
Sjå også anne.

1. Det annar på sku mi røkkje fram fyrr'ell det mørknar.
2. Det annar på itt an arbei'er mange i hóp.

check det bèr'e alli ti'

det toler ikkje samanlikning

Det bèr'e alli ti' ko mykji bèt'e veiri va' i slåttæ i år 'ell i fjår.

check dèt fysste

så snart som råd, så fort høvet byr seg

Dèt fysste eg sér nåkå, ska' eg seie ti'.

check det ha' sillt sétt út

"det skulle ta seg ut"

Det ha' sillt sétt út om eg ha' kåm' i træningsdress'e ti' kjørkjunn.

check det hepter 'kji

"det er ikkje vanskeleg"

Det hepter 'kji hó' å bère femtí kjiló reisskjø̀t heim'tt'e av heiinn.

check det håge tili

koret i kyrkja

'An lýt når'å det håge tili fysst an vi' ti' altars.

close det kjynne hende at det dvǿle at afti

Det kan hende det roar seg til kvelds. "Kjynne" er konjunktiv.

close Det kjynne hende å det kjǿme mæ

Det kan hende og det kjem vel med. "Kjynne" og "kjǿme" er konjunktiv.

check det lýt våge si

"det lyt stå til" (vanskeleg å gjere noko med dette)

Det lýt barre våge si om du inkji fær kaupt denna garden plent no.

check det si' gó' vère / du si' gó' vère

"det skulle berre mangle"

Du si' gó' vère; eg kunna 'kji reise frå di itt du va' sjúk". Det si' gó' vère om inkji dú sill' vèr mæ. Det si' gó' vère at du fekk sossa mykji for bílen du seldi. "Du si' gó' vère", sa Gunnår då dei hí skreppte så fælt av nòkå 'an kunna, men som 'an sjav'e tótte va' sjavsagt.

check det sille væl vère

"det skulle berre mangle"

Det sille væl vère at eg hjelpte di mæ detta.

check det skjil'e

1. det spørst, det kjem an på
2. det har ikkje du noko med
Sjå også skjilje.

1. Det skjil'e koss 'an æ i lag. Kjæm'e dú i morgó? Det skjil'e koss veiri æ. Det skjil'e ko du meini.
2. Det skjile 'kji dèg!

close det spring'e lív

uttrykk bruka når nokon døyr i ei ulykke

close dèt tòr' eg alli seie

det veit eg ikkje

check det va' då hell'e

"det skal vere sikkert / visst"

"Det va' då hell'e", sa Sigúrd då 'an varte spúr'e om der ha' kåm' mykji snjór'e om nóttí. D'æ då hell'e at d'æ gama løype på skjí.

check Det va' 'kji véni!

"Dette meiner du ikkje"

"Det va' 'kji véni!", sa Turí, då sòn 'enni som va' fíre år sa at 'an vill' liggje úti i snjóræ ti' nóttinn.

check det va' sò ti'

"skjer tilfeldig" (lagnadsbestemt)

Det va' sò ti' at 'an sille misse kjýrí i gjår.

check det æ alli visst / det æ 'kji visst

det er ikkje sikkert

Nò æ eg så gåmål'e at det æ alli visst om eg kjæm'e på heií mei'. Det æ 'kji visst om eg kjæm' heim'tt'e i kveld, det kan vare i morgó.

check det æ híven

det beste, toppen
Sjå også híven.

Å brúke spíkerpistól'e fysst an ska' spíkre mykji, dèt æ híven.

close det æ 'kji barre

det er ikkje let / enkelt

check det æ 'kji lengji tést'e

det er ikkje lenge til / fram til / til dess

Påskâ kjæm'e tí'legt i år; det æ 'kji lengji tést'e.

check det æ 'kji nådigt

"Det er ikkje lett eller enkelt"

Det æ 'kji nådigt fysst an æ eisemadd'e å hjelpelaus'e å ingjen ti' spørje.

check det æ 'kji vente

ein kan ikkje forvente, ein kan ikkje rekne med

Det æ 'kji vente at adde ungan kunne lèse mæ same da kåme i skúli. De æ 'kji vente an kan kaupe si bíl'e av egne pæninge fysst an æ barre tjúge år. Hèv' an hangsa, æ det 'kji vente at an kan ète ti' líksaire ti' måls.

close det æ minst'e fyri / det æ líti fyri

lett å gjere

check det æ slòkji

elden har slokna og det er ikkje glør att

Nò æ det plent slòkji i omnæ. Itt d'æ slòkji, lýt an gjère 'å att'e.

check det æ så springji

tungvint, mykje sjau / springing att og fram

Det æ så springji itt an ventar at kjýne sku kåme ti'.

check det æ úvandt

det er enkelt (å gjere / greie)
Sjå også uvandt.

Det æ úvandt å sjå at hú hèv' gjårt det førr'e. Det æ úvandt å reie av annas mjø̀l. Det va' úvandt å gjèv' 'ó Ånund det 'an sette på.

check det åt meg

det ergra meg (kraftig)
Somme seier "det åt meg ti'".

Det åt meg at eg sille vare for sei mæ å bjóe på den hyttâ.

check dette

falle, ramle
Sjå også dette av.

'U datt néd ó' stigâ.
Passi dikkå så di inkji dette!

check dette av

falle av, losne
Sjå også dette.

Ruvâ på såræ datt âv då eg dróg í æ.

close dette néd

lyse til ekteskap

check dette ó' klæó

verte tunn (kleda vert for store)

Kjètil datt fórt ó' klæó då 'an fekk kreft.

check

difor

Eg varte sjúk'e i gjår, det va' dí eg inkji kåm. Eg veit det 'kji, det æ dí eg spyr'e

check di

1. så
2. som

1. D'æ fælt di svårt'e du æ i dag!
2. Det va' frykteleg di det øyela'.

check di

de

Trykksterk:
Kóme di seint heim'tte i gjerkveld?

Trykklett:
Våre di mange på mǿtæ?
close dibbi

dove, tamt; bruka om t.d. øl eller anna drikkande

check dibl

"pirkearbeid"

'An héldt på med nåkå dibl.

check dible

logre; berre inste delen av halen

Lombí dibla mæ róvunn fysst da suge. Saui som fljúge, dible au mæ róvunn.

check didr

skjelving (gjeld musklar)

'An fekk slig a didr i hondó då 'an varte gåmål'e.

check didre

riste, skjelve

'U va' så ívrig at 'u didra. Hunden stó' å didra då 'an såg at mi sille av gari på jakt.

check dífyri

difor

Pc'en min æ sund'e, så dífyri brúkar eg denné hèra.

check dige

gjere gravid
Sjå også trèk'e.

Hèv' du diga æ no?

check dig'e

1. tykk, feit
2. gravid
Sjå også digne.

1. Ånund hèv' vurte helst'e dig'e, dei seinare årí.
2. Tóne æ visst dig no.

close digle

digel (form til å smelte metall i)

check digmannsstól'e

sers stor kubbestol

I Valle Sparebank æ der enn digmannsstól'e, av dei stǿste an ska' sjå.

close digne

verte tykkare / feitare
Sjå også dig'e og fitne.

check digredrite

sauesjukdom (truleg laus og oppblåsen mage)

Finge sauin digredritâ førr' i tí'inn, va' det inkji barre å ringje ette dýrelækji, for det va' 'er alli den tíd.

check díkji

dike
Sjå også tíedíkji (V), rèvedíkji (V) og soksedíkji (H).

Der varte jamt a díkji ottafor búí fysst det ha' ringt a bil.

check díkjutt'e

blaut grunn (med søle eller vatn)

Fysst an leier enn hest'e, lýt an sjå etti at det inkji æ díkjutt'e dèr an gjeng'e.

close dikke

banke ut eit leivemne med hendene når ein bakar flatbraud

check dikkedére

diskutere, tale att og fram om noko

Da dikkedéra å rǿa att å fram.

check dikkå

dykk

Trykksterk:
Mi såge dikkå, men inkji dei hí.

Trykklett:
Flytji dikkå nòkå ti' lé's!
check dikkå

dykk

Trykksterk:
Kóme bassan ti' dikkå nýårsepdagjen?

Trykklett:
Eg tikje gama i dikkå, småbonn.
check dikkås

dykkar

Trykksterk:
Æ det dikkås hús mi sjå oppi bakkâ?

Trykklett:
Nò ljóte di pusse skóne dikkå!
check dikt innmæ

tett innmed

'An stó dikt innmæ då det smadd. Lislepad æ dikt innmæ åren.

close dille

lee på rova

check dilte

fylgje etter ein person (som går føre med lokkemat)

Snille saui æ góe ti' dilte itt an gjeng'e fyri. Ha' da 'kji dilta så greitt, ha' mi 'kji kåme heim'tt'e i ljósi.

check dimkast

få dårlegare syn

Eg hèv' dimkast, så eg lýt sjå å få mi nåkå brillu.

check dimke

få svekka syn (pga alder)

Itt an vare gåmål'e å dimkar, lýt an sipte brillu trått.

check dimking

svekka syn (pga alder)

Eg veit 'kji om det æ dimking, men eg sér så mykji fillnare nò.

check din

din / di / ditt / dine

Ungan dí stelle sikkå snilt. Bílen din æ helste mæfaren nò. Kòr æ det góme dí sjalar si? Eg trúr eg veit svòri ditt.

check din ljóte lèm'e!

"din drittsekk" (svært nedsetjande uttrykk om ein annan person)

"Din ljóte lèm'e, kòfyri laut du stèle bílen min å øyeleggj' 'an ett'å!"

check Dinnen!

eldre banneord

"Dinnen!", húva 'an då 'an fekk an stokk'e på fóten.

check dísel

diesel

Díseli æ mest'e líke dýrt som bensíni.

check disom / desom / dísom

dersom
Sjå også visst, sjå / sétt nå, itt og fysst.

Disom dú vi' hjelpe , så ska' èg hjelpe .

check díss

din (td far din sitt)

Æ det lòv å jakte på fai díss? Æ detta moi díss bíl'e? Æ detta fai dikkås saui som gange å beite dèra?

check díssel / díel

1. langt mindre enn
2. endåtil, heller ikkje

1. Eg veit snautt ko gamle ungan æ, díel a kjýr. Det æ forsil an heil'e húslý'e díssel eitt menneskjinn, sa Gunnår då da sille nyste sikkå út.

check disær'e

dessert

Der stó' fleire slags disæra på bóræ.

check djarv'e

djerv, pågåande, uredd

Tóne æ så djorv at 'u æ alli ræd å liggje eisemó på heiinn.

check djúpmylt

djup moldjord i td ein åker

I Góedokk æ der så djúpmylt at der mest'e alli skjín'e.

check djyrvsl

støtte, noko som gjev tryggleikskjensle

'U va' mæ som a djyrvsl for bonnó.

check dobbelglas

dobbelvindauga

Adde vi' have dobbelglòs i húsó nò; det vare så mykji varmare.

check doggfadde

doggfalle (bruka om når dogg legg seg på marka når sola har gladd)

Det ha' doggfaddi fælt i nótt. Hèv' sólí glâdt å det fèr'e ti' doggfadde, kan an 'kji høye lenge'.

check dogglaus'e

bruka om gras eller voll der dogga om morgonen er borte

Fysst det æ dogglaust om morgónen, kan an ríve út såtun.

close doggorm'e

hudorm (samling av utskild talg i huda)

check doggregn

svært lite regn

Eg sló i doggregn.

check dògúr'e

Dugurd, føremiddagsmat; måltid i samband med slåttonna i eldre tid, frå kl. 09.00. På andre tider av året kunne "dògúren" vere seinare.
Genitiv: Ti' dògúrs.

Ti' dògúrs åte da byggraut'e. I slåttæ åte da dògúren klokka ní.

check dògúrmål

tida då ein vanlegvis et dugurden (om sommaren: ca kl 9.00)
Sjå også dògúr'e

Mi reiste ti' heis dògúrmål bil.

check dògúrsbil

tida då ein et dògúr'e

Mi kóme på heií dògúrsbil.

close dògúrskvíld

Dugurd, føremiddagsmat; måltid i samband med slåttonna i eldre tid, frå kl. 09.00. På andre tider av året kunne tidspunktet vere seinare.
Sjå også dògúr'e og kvild.

close dògúrsslåtte

slåtteteig som var passeleg stor til å slå til dògúrs

close dògúrsøykt

arbeidsøykt i eldre tid mellom kl. 06.00 og 09.00
Sjå også dògúr'e og øykt.

check dokk

lite søkk i terrenget

Om våri på heiinn ligg'e det etti snjór'e i dekkó å i avsǿlæ.

check dokk i hòkunn

kløft i haka

'U ha' smílehòl å dokk i hòkunn.

check dokk i lendinn

bruka om hest som er feit
Sjå også dokk og lend.

Merrí hèv' havt det godt i sommår; 'u hèv' plent dokk i lendinn.

check dokka

tilskitna og misfarga (om klede og tøy)
Sjå også dvålka

Kupta æ sò dokka at 'u æ 'kji brúkandi kå ti' kvendags.

check dokke

oppstandar med lager for snella i ein spinnerokk 

Dokkâ held'e snæla på plass i rokkjæ.

close doktare

kvinneleg doktar

check doktari

dokter

Ko for an doktari æ dú ti'? Det kan vèr' mykji forsil 'å doktaró. I gamle dage våre da sjella ti' doktaræ, det varte vel helst'e ettesía, ell' kansi alli?

close doktére

lækje, kurere

check dolse

slå

'U dolsa ti' 'ó.

check dolve

stor og kraftig kvinne
Sjå også verbet dolve og dolven.

Det æ 'kji mange som kunne greie sikkå mót dei dolvunn. Gunnbjørg æ a dolve, stór å sterk å mæ tak í.

check dolve

slå tungt
Sjå også substantivet dolve og dolven.

'An dolva ti' 'ó så 'an seig ihóp.

check dolve beist

stort og kraftig dyr

Den stúten va' a dolve beist å flytje. Det va' a dolve beist ti' inkji vère gamlare.

check dolve å tale

høgmælt og uhøvisk tale
Sjå også dolve og dolven.

'U dolva å tala så fókk bísna.

check dolven

person med ofte negative og "treffsikre" kommentarar
Sjå også substantivet dolve, verbet dolve og dolve å tale.

Angjær æ så dolví i talæ.

check dolvi tal

"upassande snakk"

Jórånd ha' a dolvi tal som mi tótte va' úsamelegt.

check dombjødde

dombjølle

'An ha' dombjødde på hesten då da sille ti' kjørkje.

check dòn'e

brak, dunder (tung lyd som kjem langt ifrå)
Sjå også dòne.

Fysst tórâ hèv' slègji, kjæm'e det jamt enn fæl'e dòn'e.

close dòne

bråke, drønne
Sjå også dòn'e.

check dòneleg

ståkande, brakande

Tórâ sló så dòneleg.

check dòneleg (H)

ståkande, brakande

Det gamle Sjoldmøyslagji æ enn dòneleg slått'e.

close dorm'e

svevn, avslapping

close dossen

dorsk, slapp, "lett henslengt"

check dósutt'e

bleikt (td av sol og slitasje)

Denne ruggâ æ så dósutt at an sér mest'e inkji litin leng'e.

check dott'e

dott

For å få sòve laut 'u have detti i øyró.

check dottelaus'e

utan klumpar (om graut)

Tukkjen va' stinn'e å dottelaus'e så eg fekk mest'e trykkjen, sò mykji åt eg.
check dótter

dotter

Båa dǿttan 'ass vurte godt gjipte. Eg tikje dótte' dí æ helst'e vé.

close dovbrand'e

doven person

check dòv'e

veik varme

Der æ an líten dòv'e etti i omnæ.

check dòve

minke av

Hovdeverkjen hèv' dòva av. Regni fèr'e ti' dòve, så då kunne mi ti' att'e. Det kjynne hende det dòvar âv? ja gjǿve det vǿre så væl! (to kvinner på stølen, om torever)

check dòven

doven, lat
Sjå også gorrdòven.

Den dovnasti mannen æ inkji dòven fysst an ska' heim'tte ti' kvelds.

check dóvi (V)

gift med kvar si syster

Kjètil å Taddeiv våre dóva.

check dovne âv

verte kjenslelaus (pga kulde eller ved å liggje for lenge med mykje kroppstyngde på den eine armen)

Hendan dovna plent âv då eg skjýlde klæí i dei kalde vatnæ i åne.

check dovsklèg'e (V)

ser doven eller halvsjuk ut (bruka om menneske og dyr)

'An såg så dovsklèg'e út, å 'an arbeidde au så dovsklegt.

check drabbe

når dyr går ut over tida / termin for fødsel
Sjå også bère og daglaus'e.

Det æ leitt fysst kjýne drabbe for lengji.

close drabben (H)

seint og ujamt gangelag

check drag

hardt slag

Eg fekk a hardt drag av hektinn då eg gjúra høysslassi å reipi gjekk av. "Det tikjest vère dei hare gitar-drògjí som æ så mæte", sa 'an då 'an høyre hardrock for fysste gong.

check dragandi makt

det ein maktar

Eg lypte av dragandi makt. Eg sló mæ dragandi makt.

check dragast

krangle, vere usamde
Sjå også drogsle.

I politikkjæ kan an dragast om mangt.

check dragast mæ

vere oppteken av, ha interesse for

Det va' 'kji kå gåmålt Tjógjei drógst mæ.

close drage

1. tråkle
2. dra

check drage attâv

bruke for mykje (meir enn ein har råd til)

Det dróg for mykji attâv, 'an gav opp bå' høy å mat'e på fòlan så 'an snautt ha' ti' så om våri.

check drage att'å seg (V)

verte fuktigare etter ei tid med regnfullt ver; helst bruka om høy og ved som er under tak
Sjå også drage 'å seg.

Det va' vóndt å få gjère 'å, for véen ha' drègje att'å seg.

check drage etti

kome i (etter-)tanke om

Det dróg ette mi at eg ha gløymt å varskó æ Yngjebjør.

check drage hónfísen

dra luft inn i endetarmsopninga og "blåse" lufta ut att gong etter gong ("galne" ungdomar kunne gjere dette)

Det va' inkji mange som finge ti' å drage hónfísen.

check drage i pòsi

samle mothug (til ein "sprekk" og vert sinna)

Bjørgúv dróg lengji i pòsi førr'ell 'an sýnte det.

check drage i ra'

samarbeide, vere sameinte, ha godt samband

Mi have allstǿtt drègje godt i ra'. Dei kunna alli nòkåsinni drage i ra'.

check drage inní

dra ein tråd under og over ein annan tråd slik at det vert som "prikkar" (oftast som "ramme" som del av eit mønster i løyesaum)

Tóre dróg inní mæ blått på den kvíti tråen.

check drage médel

bruka om ting som ein meinte at drog til seg pengar eller rikdom

Enn laus'e hesskór'e som du finn'e, mæ adde sauma í, drèg'e médel fysst du legg' 'an né'å kjistebotnen.

close drage nyvli

snorke

check drage på det

1. "ikkje lyst til å seie alt"
2. usikker, i tvil

1. 'An dróg nòkå på det då da spúre om 'an ha' kaupt si ný'e BMW'e ti' håvanné millión'e.
2. I gjår sa 'an at mi sille handle, men i dag dròg 'an på det.

check drage seg

kome seg seint opp av senga om morgonen

Da dróge sikkå i kvílunn omtrent ti' dògúrs.

check drage strå

avgjere noko med å knipe av strå i ulike lengder; den som får det lengste strået har "vunne"

Sku mi drage strå om detta?

check drage ti'

uttrykk bruka om noko som monar til eller utviklar seg

Det drèg'e ti' lívs mæ 'ó. No fær eg krím, eg kjenner det drèg'e ti'.

check drage ti' bǿlis

samle mykje, hamstre

Hèr have mýsan drègje ti' bǿlis mangt ètandi.

check drage ti' lív

byrje å friskne til etter hard sjukdom

Nò kjenner eg det drèg'e ti' lív mæ mi.

check drage ti' vitæ

få fornuft når alderen kjem (bruka om born)

'An hève drègje ti' vitæ nò, den fantungjen. Ungan plage drage ti' vitæ itt da fare ti' vare vaksne.

close drage vengjen

prøve seg på å få tak i ei jente

check drage vóní

la ein person tru at eit eller anna kan verte slik han ynskjer (gjeve uttrykk for at det kan verte slik)

Eg tóre 'kji drag' 'enni vóní, for eg visste 'kji om eg ha' tí'. Da dróge åkkå vóní, så mi ville kåme att'e sía.

check drage 'å seg (H)

verte fuktigare etter ei tid med regnfullt ver; helst bruka om høy og ved som er under tak
Sjå også drage att'å seg (V).

Tjurrhøy i lǿunn drèg'e 'å seg itt d'æ rått i veiræ.

check dragjen

seinfør, treg
Sjå også dragmeis'e.

Gunnår kunna vèr' kallege dragjen om morgónen.

check dragji

"vel så" (td flink, stor)

Turí æ dragji leng'e ell Gunne. Knút æ dragji bèt'e ti skjóte ell Eivind.

check dragkjåkkji

Stor kjelke / liten slede til å drage høy på med handmakt. Dei som ikkje hadde hest bruka denne til å få heim høyet om vinteren
Sjå også dragslé'i og kjåkkji.

Dragkjåkkjen va' létt'e å snedden fysst an sill' hente høy i bratte lía.

check dragmeis'e

seinfør person, somlekopp
Sjå også dragjen.

Den karen æ enn fæl'e dragmeis'e, an veit alli nær an kjæm'e.

check dragmókke

ein bestemt mjølketeknikk (når ein mjølkar med to-tre fingrar og dreg nedetter spenen)

For å få út dei seiste mjåkkskvettin, æ det léttaste å dragmókke.

check dragòkji

loddrett stokk / stokkar med gjennomgåande boltar for å halde stokkane i ein lafta bygning på plass (naudløysing når veggen held på å sige ut)

Dragòkan halde stokkan godt på plass.

check dragse

drasse, slepe

Tar du dragse mæ di sossa mykji?

close dragslé'i

liten slede til å drage høy på med handemakt
Sjå også dragkjåkkji.

check dragsmål

trette, usemje

Det varte dragsmål om handelen.

close dragvóren

treg

check drakeblód

særleg sterk kaffe

"Detti æ drakeblód mæ snårtesmòk!", sa Ånund. Detti kafféi æ púre drakeblód, men nò trengje mi det.

check drakering'e

fingerring med drakemotiv (endane er ikkje lodda saman, dei er forma som drakehovud. Slike ringar kunne gå 4 1/4 gong rundt fingeren.

Drakeringjen varte au kadda "slangering'e".

check dralke

gå seint, slentre

No dralkar eg ti' mæ desse lisle rjúpesekkjæ. Haddvår dralka jamt, 'an tóttest have så gó' tí'.

check dralse

slå

'U dralsa ti' 'ó.

close drambedrysje

ei (utruleg) skrøne eller soge

check drams

td hovudplagg med frynser, sylvstas; bruka berre i eintal
Sjå også dramse.

Stóre sýu å lange øyredobla kan an kadde drams.

check dramse

1. sleppe ned, misse
2. henge ned
Sjå også drams.

1. Svålaug dramsa så mæ høyttæ at 'u snåva mest'e í det mæ 'u gjekk.
2. Gunvor va' så sylva at det dramsa.

check dramselag

venleik og greie fakter (menn og kvinner; gjerne i bunad)

Åslaug ha' slig a dramselag at det va' plent gama å sjå mæ 'u dansa.

check dramseleg (H)

staut person i bunad med mykje sylvstas
Sjå også dramselèg'e (V).

Aslak æ så dramseleg enn kar'e.

check dramselèg'e (V)

staut person i bunad med mykje sylvstas
Sjå også dramseleg (H).

Aslak æ så dramselèg'e an kar'e.

check dramsen

staut person med fine klede

Ånund æ dramsen i dei nýe klæó sí. Åsmund å Svein kóme så dramsne at kjyrkjunn.

check drap

drap

I radióæ tala da om dei fæle dråpí i Sýria.

check dras

haug med småbitar

Glassrútâ låg i dras på plænæ.

check drase

1. regne med store dropar
2. øydeleggje

1. Regni drasa néd så mi vorte gjennomvåte på a líti bil.
2. Bjørgúv hèv' drasa den nýi bílen sin.

check dras-él

kraftig regnbyge

Det kåm a dras-él mæ eg va' på trandó, å det va' så det dundra i bylgjeblèkjæ.

close draslandi mæ

dragande med

close drav

det som er att av maltet etter bryggjing av maltøl

close dravljúge (H)

lyge fælt / grovt
Sjå også ljúge og ravljúge.

check dravròten

1. utan kraft (om folk)
Sjå også ròten og ròtúli.
2. roten ved utan brennverdi
Sjå også fausk'e.

1. Æ du plent dravròten, lute mi vère tvei ti' å lypte dessâ stokkjæ?
2. Dravròten vé'e lýt barre rotne.

close dreffelèg'e (V)

sjølvgod (ser sjølvgod ut)

check dreffen

sjølvsikker og sjølvgod

Gúten va' så dreffen dèr 'an gjekk, kjende seg så svær'e.

check drègjen

1. person som ser dårleg ut (er tunn og har grått og avmagra andlet); td etter sjukdom
2. nedsetjande ord om person som "ligg med kven som helst"

1. Jórånd hèv'e vorte så drègjí i anlitæ.
2. Drègjen å ti'slæma hèv' 'an vorte halden.

check drègjili

band på barnelue, pynteband til å stramme barnelua (som ein knyter bak) Remse i panna på ei barnelue, sauma på td saumeverk. Lua er av lereft. Til dåpen skal lua vere reiveranda, med løyesauma "drègjili".

Det va' an nauendi vén'e løyesauma drègjili!

check drègjilshúve

barnelue (også bruka til dåpen) med drègjili

Drègjilshúvâ varte nóg brúka bå' ti' reivunga å ti' gúta som gjinge mæ kjól'e.

close dreie si

svinge seg, vise seg fram (om jenter og kvinner)

close dreiss'e

1. slag, sving
2. måten ein fører seg ("fakter")
3. god utforming

1. 'An fekk dreiss'e på sleggjâ mæ 'an knuste steinen.
2.

close dreisse

kvinne som bevegar hender og føter i meste laget når ho går og er i arbeid

check dreisseleg (H)

sveisen, elegant (bruka om person som går og fører seg på ein sjølvsikker og "stolt" måte)

Sigríd va' så dreisseleg då 'u gjekk ti' kjyrkje i dei nýe stakkó sí.

check dreisselèg'e (V)

sveisen, elegant (bruka om person som går og fører seg på ein sjølvsikker og "stolt" måte)

Sigríd va' så dreisselèg då 'u gjekk ti' kjyrkje i dei nýe stakkó sí.

check dreissen

bruka om person som går og fører seg på ein sjølvsikker og "stolt" måte

Birgjitt æ så dreissí fysst 'u gjeng'e mæ stakka.

check drelt'e

tyngde, gjeld alt frå slag til tunge ungar og ting
Bruka berre i eintal.

Der va' drelt'e i dei ungâ. Der va' drelt'e i dei slagjæ.

check drelten

tung (tyngre enn ein ser ut til å vere)

Denné steinen æ dreltnare 'ell 'an sér út ti'. 'An va' an drelten kar'e.

check dreltnast

verte tyngre (td høy som har fått regn på seg)

Høytti hèv' dreltnast å æ tyngri bère.

check Dreng / Dreng'e

Dreng

Det æ langt midjom Drengó au nò.

check dreng'e

1. smågut
2. ugift mann
3. tenestegut

1. Mi hav' tvau bonn, ei jente å ein dreng'e.
2. Ska vite om 'an finne si a jente, det æ nå helst'e an bústelèg'e dreng'e.
3. Mi leigje allstǿtt an dreng'e mæ åkkå i slåttæ.

check drèpast

drepast

Veirin stangast så fælt at eg tenkte da dråpest.

check drèpe

drepe
Sjå også drepe seg.

Ungan dråpe a slæve, da tenkte det va' enn gjiftig'e orm'e.

close drèpe orma

gjere noko svært raskt; ofte bruka i samband med arbeid, når oppgåvene vert for mange og alt må gjerast raskt

close drèpe seg

1. gjere sjølvmord
Sjå også gjère av med si / sikkå.
2. verte drepen (ikkje med vilje)
Sjå også drèpe.

check dress'e

dress

Det æ sjella eg brúkar dressin mí.

check drifsl

drift

'An stó' for drifslí av garæ.

close driftebeiti

beiteområdet kring ei driftelège

close driftehei

hei som er bruka til drifter (sau og storfe)

close driftekar'e

person som passa fedrifta om sommaren og dreiv denne til marknaden om hausten (td til Dalen i Telemark)

check driftelège (V)

stad der ei krøterdrift ligg om natta (i eit beiteområde)

I Fjellgaró va' der mange driftelègu for búskap'e frå Tilemark.

check drikkari

person som ein har inntrykk av at er avhengig av alkohol

Du kan live mæ an drikkari, men inkji mæ an ètari (uttrykk).

check drikke

1. drikke seg full (alkohol)
2. drikke
3 feire t.d. jol, bryllaup o.l.
Sjå også drukkjen og drykkjebassi.

1. Mange æ leie ti' drikke i ungdómæ.
2. Drikkji 'kji detta jòkekalde vatni, bonn!
3Fyrre i tiinn drukke da bryddaup i fleire daga

check drikke atti skålí

drikke av glas (td brennevin)

Da drukke atti skålí i bryddaupæ.

close drikke snilt

drikke lite og forsiktig (alkohol)

close dristug'e

dristig, vågal, uredd

check drite

diaré
Sjå også springaren.

Kjýrí hève så dritâ at det renn'e ó' 'enni.

check dríte i pung

bruka om lam når lorten "klabbar" seg til under rova

Det æ syndlegt å sjå koss lambi hèv' drite i pung.

check driten

1. ufordrageleg person
2. urein, tilgrisa

1. Bjynn æ jamt så driten mæ fókk, 'an skjemmer si út mæ dèt.
2. Dei dritne klæí lute tvåast.

check dritfús'e

lett for å verte svart og flekkete slik at ureinleik syner godt (helst bruka om klede)
Sjå også dritnæm'e.

'An ha' fengje si nýe buksu, men da våre så dritfúse. Svårte bíla æ det dritfúsaste an kan have.

check dritgródd'e

svært skiten (vert ikkje gradbøygt)

Nò hèv' eg vòre så lengji på heiinn at eg æ plent dritgródd'e. Skjortâ 'ass va' plent dritgródd.

check drithæl'e

1. utståande / bakoverståande hæl som har lett for å få gnagsår
2. utståande / bakoverståande hæl på sokk

1. Dreng ha' slig drithæl'e at 'an laut have róme skó for å kåme inní da.
2. Eg trúr alli da hav' spita ladda mæ drithæl'e så lengji èg kan minnast.

check dritne seg

skitne seg til
Sjå også ulke seg.

Småunga æ fæle ti' dritne sikkå.

close dritnæm'e

ha lett for å verte ureint / svart, at flekker og ureinleik syner godt
Sjå også dritfús'e.

close dritór'

stygge ord som vert sagt til ein annan person

check dritórdig'e

person som seier stygge ord om ein annan

'U va' alli dritórdig mæ mèg, men den gongjí varte eg vidd 'enni.

close dritsklèg'e (V)

ureinsleg (td klede)

check dritslèg'e

1. tilskitna
2. falma eller ubestemmeleg (om ljose fargar)

1. Desse buksun æ så dritslège at an kan mest'e inkji bruke da midjom fókk.
2. Desse buksun æ helst'e dritslèg'e å úvande, da æ 'kji antel grå ell' gúle.

close dritsta'e

sta når han drit (bruka om hesten)

close driv

snø som kjem dalande

check drívast av

interessere seg for, ha hug til, ha som drivkraft

'U dreivst av skjíre nauinn.

close driv'e

borr

check dríve

1. snøe
Sjå også bère néd.
2. gjere, arbeide med
3. drive / jage fram ein sauehop

1. Det va' kalleg det dreiv i gjår.
2. Ko æ det dú drív'e mæ om dagan? Eg drív'e på mæ å två tili nò, så du må barre vère úti a bil ti'.
3. Da drive sauehópen ette' ríksvègjæ, men det varte mykji springing, for bílan ræda da útom.

check drive mæ / drive på mæ

halde på med
Sjå også dríve.

Ko æ det dú hèv' drive mæ i det seiste?

check drivi

dor til å lage hol i jern med når ein smir eller til å få ut ein klinka nagle
Sjå også borr'e og stú'e.

Vi' dú halde jinnæ mæ tongjinn mæ èg slær på driven.

check drívkvít'e

kritkvit

Mi våre plent drívkvíte då mi sóla åkkå fysste vendâ om våri.

check drjúg'e

1. sjølvsikker, stolt
2. kry
3. dryg
Sjå også syv'e.

1. 'U sit'e så drjúg å vi' vite alt best'e sjåv.
2. 'An varte så drjúg'e fysst da skrøytte av 'ó.
3. Det va' an drjúg'e kass'e eg ha' heim'tt'e.

close drjúgleg

bruka om tale: noko som kjem seint og med ettertrykk

close drjúgmælt'e

1. kraftig talemål
2. poengtert tale

close drjúgt

drygt
Sjå også syvt.

close drjúgt sagt

overdrive snakk (ein prøvar å gjere seg betre enn ein er)

check drjúpe

drype

Tòkâ hève dròpe lengji, så mykji av tróæ æ ròti. Det drýp'e ó' bírhanâ.

check dròg

1. hestereiskap til å dra tømmer med
2. lass på ein dragkjåkkji; drege med hand
3. tung, seinfør; om personar
Sjå også kasedròg, stei'dròg, drætti og skokla.

1. Det va' a fæl dròg.

check dròge

lass ein person dreg etter seg på snøføre (td høydròge, vé'dròge)

An må 'kji stelle ti' a stǿri dròge 'ell an vinn'e drage.

close drogl

kyr med ulike fargar (flekkut)

check drogla

flekkut, fleirfarga

Kjýri mí, Drogle, æ drogla.

close droglutt'e

ulike fargar; oftast bruka om kyr

check drogre

usemje, krangel

Drogru kunn' fǿre ti' mykji vóndt å leitt.

close drogsle

dragsmål
Sjå også dragast.

check drogste

dragsmål

Der va' mange drogstu midjom åmlingó.

check dròpeglas

1. lite glas til å telje medisin dropevis med
2. medisinflaske

1. Dròpeglasí æ líti i brúk i dag.
2. Doktaren flídde mi a dròpeglas eg sille brúke.

close dropfrí'e

tett (bruka om nevertak)

close drophedde

steinhelle i omnspipe ned mot torvtak

check dròpi

1. taklekkasje
2. drope
3. medisin i flytande form (berre bruka i fleirtal)

1. Å take út dròpa i a taktòke æ inkji létt.
2. Dròpan drjúpe frå yfsingjæ.
3. Førr i tí'inn kadda da midisín for dròpa.

check drople

drype

Det droplar, så då kjæm'e det nóg mei'. Fèr'e det ti' drople mæ an høyar, lýt an vère svint'e.

close droplutt'e

ulike fargar; oftast bruka om kyr

close droppkopp'e

kar eller spann til å setje under taklekkasje inne i eit hus

check dropprenne (V)

takrenne

Dei gamle dropprennun våre gjåre av blèk.

check dropsslòk (H)
image

takrenne

Nó hève eine dropsslòkji fare sund'e, så eg lýt gjère a nýtt.

close dròputt'e

utett tak av never (td hus eller bu)

check dròse

mykje folk eller buskap

Der kåm a dròse mæ fókk 'ó Valle kultúrsenter.

check drufse

sleppe, misse (td "drufse mæ høy" når ein gjev buskapen)

Dei lisle jentun Marí å Gýró drufsa fælt mæ da sprunge mæ høysgjèvó ette fjósgongjinn.

check drukkjen

full, påverka av alkohol
Sjå også drikke, drykkjebassi, fudd'e og stemt'e.

Knút vart'e druknare ti' lenge' det lei' útette kveldæ.

check druknast (V)

drukne

Det va' an flòtari som druknast i Dals-íunn.

check drumbe

innebygd gang som bind saman to bygningar ("drumba" stod på stolpar når det var stor avstand mellom bygningane)
Somme seier "drumbegong".

I Brokkunn va' der a drumbe frå svòlinn i stògunn ti' svòlinn i loptæ.

check drunte

1. å samtale på ein fyndeleg, roleg og "koseleg" måte
2. kome vellyd frå ku når ho kviler (helst om kvelden; veik og langstrekt lyd utan å opne munnen)
Sjå også drunten.

1. Da såte å drunta å rǿa, dei gamle feggan.
2. Kjýne låge å drunta inni fjósæ om kveldi, ette mókketí'.

check drunten

sein, roleg; gjeld ein "koseleg" samtale
Sjå også drunte.

'An va' så drunten mæ 'an sat i stògó å rǿa mæ fókk.

check drusl

1. småting
2. småregn

1. Det va' barre nåkå drusl ette da.
2. Regni vætte alli høytti, det kåm barre nåkå drusl.

check drusle

1. drusle, strø
2. dynke tøy før ein skal stryke

1. 'U drusla sukker på grauten sin. Regni drusla ó' tréæ.
2. An lýt drusle på nåkå vatn førr'ell an strýk'e.

check drust

overflod, rikeleg

Alt va' så drust dèr i húsi. 'U æ så drust matæ, Gývi.

close druste

kvinne som har tiltalande ganglag og er raus

check drust'e

svært stortøkjen (føre seg stort, overdrive, gjere seg til)

Da vår' mægjetne i Oppistog ti' vèr' druste.

close druste seg

gjere seg til, skryte

check drusteleg (H)

stort, kraftig, vakkert
Sjå også drustelèg'e (V).

Det æ a drusteleg hús Jón hèv' bygt si.

check drustelèg'e (V)

Stort og svært og fint; bruka både om folk og ting. Om folk er det bruka om både personen og kledebunaden.
Sjå også drusteleg (H).

Tóne æ a drustelegt kvendi. Det va' a drustelegt hús Kjètil ha' bygt si.

check drúve

drue

Drúvun æ nauendi sǿte å góe.

check drýgje

1. gjere drygare
2. vente
3. dra ut i tid

1. I úår førr'e drýgde da mjø̀li mæ å blande malen bork'e né'í.
2. Mi drýgje det nòkå så mi sjå om dei hí kåme.
3. Det drýgde førr'ell da kóme.

check drykk'e

1. drikking
2. drikk

1. 'An va' så lei'e mæ drykk'e.
2. Dèt va' enn gó'e drykk'e!

check drykkjebassi

fyllefant, person som er sterkt påverka av alkohol
Sjå også drikke og drukkjen.

Stundom kunne drykkjebassan vare úhuglège.

close drykkjeglèr (H)

"vikar" i hårgarden hjå folk

close drykkjehús

hus der folk samlast og drikk alkohol

check drykkjelag

festleg lag med mykje alkohol

Der va' a kallegt drykkjelag dèt kveldi.

close drykkjevas

"tullprat" i fylla (som ikkje er noko å lite på)
Sjå også fyddevas.

check drykkjevòre

drikkevare

'An va' slí'e ette adde slags drykkjevòru.

check drynje

vellyd frå ku når ho kviler (helst om kvelden; veik og langstrekt lyd utan å opne munnen)

Kjýne låge i båsó å jórta å drundi.

close drypili

drøvel
Sjå også úv'e.

check drypte

reinse vekk td halmstubbar og anna i korn som skal malast (Det er svært viktig å "drypte" godt det kornet som skal malast til matmjøl)
Sjå også sæletrog.

Taddeiv Haugjæ (1872 - 1965) va' yrkjismalari, å han drypte å mól oppti' trjå tunnu om dagjen.

check dryptetròg
image

tretrog med perforert metallplate (bruka til å reinske korn med; før ein mol)
Sjå også drypte og sæletròg.
Somme seier dryptròg.

Òlâv tók dryptetrògji å reiste nórd i kvinn'úsi.

close drysje

oppspinn, rykte

check drysje
image

1. drysje
2. "drysje og røe" (skryte / overdrive)
3. vil vere storkar og brukar td mykje pengar
4. bruka i uttrykket å drysje greileik'e

1. disom jóletréi inkji vare vatna, så drys'e det.
2. 'An sat å druste så det va' plent úlílegt å høyre.
3. 'An druste å handla så fælt.

check drysje greileik'e

uttrykket vert bruka om ein person som er særs greileg i utsjånad og / eller veremåte
Sjå også drysje, greileik'e, og greilèg'e.

Bjørgúv æ enn greilèg'e kar'e, det æ så det drys'e greileik'e av 'ó. (uttrykket er bruka om Bjørgulv Uppstad i Gamalt or Setesdal)

check drætti

skjæker med tverrtre og hakar (bruka til å drage i hop tømmerstokkar)
Sjå også skokli, hòmel og dròg.

Drætti æ gjårt av bjørk,å æ létt å smikkeleg i skógjæ.

check drǿgji

1. eit lite lass (drege med handmakt)
2. eit sledelass som ikkje er fullt

1. Bjørgúv kåm heim'tt' av heiinn mæ a drǿgji mæ høy.
2. Papa kåm heim'tt'e mæ barre a drǿgji, for det va' så tungt a fǿri.

check drøygje

1. utsetje
2. gjere drygare

1. Mi mòge 'kji drøygje for lengji førr'ell mi bigjynde å høye, eg sér nåkå myrke skjýbanka i austri. Ko lengji va' det di drýgdi?
2. Fysst da våre masslause, så drøygde da mjø̀læ mæ å blande inní borkemjø̀l.

check drøymeblekkji

firkløver (lykkesymbol)

D'æ så sjella an finn'e drøymeblekkji at dèt må lòve nåkå godt.

close drøymekake

kake laga av deigbitar når ein baka flatbrød eller lefse (Kaka var firkanta, ca 15 gonger 15 cm, noko tjukk; om lag 5 mm. Det vart skrive namn i dei fire hjørna, jenter skreiv gutenamn)

check dråning

dronning
Sjå også kongji.

Dråningjí åkkå nò heite Sonja.

close dråpsmann'e

drapsmann

check dråttereim

reima på kvar side frå bogtreet og bak i órâ (på hesteselen)

Dråttereiman æ breie å sterke.

check

du

Trykksterk:
æ tróttug leksó dí!

Trykklett:
Va' du út'å ísæ å skjeisa i gjår?
check dú det same

i like måte

"Å dú det same", sa 'u, då eg ynskte 'enni lykke ti'.

check dú fæle tí'!

"du store tid!"

"Dú fæle tí'! - kvæ kunna kåme i hug at èg sille feirast?

check Dú ilendigheit, eg sei' 'kji for anna!

"elendigheit, eg seier ikkje anna" (bruka når noko leitt har hendt)

Dú ilendigheit, eg sei' kji for anna, nò hèv' eg gløymt spitæ mí; då lýt eg heim'tt'e mæ ei gong".

check dú sande tí'!

"kraftuttrykk"; bruka når ein vert overraska over eit eller anna

Dú sande tí', mein' eg 'kji det æ Lidvår som kjæm'e!

check dubbe

sovne ein augneblink

Dubb inkji âv ette det vekkjaren hèv' ringt! Eg dubba âv a líti bil, så eg varte for sein'e ti' nýhendó.

check duble

sløse, skusle bort (bruke meir enn ein har råd til)

Targjær dubla bort pæningan 'u ha' vunne i Lottó.

check dubli

hengande pynt (om sylv; seinare bruka om øyredobbar)
Sjå også øyredubli.

D'æ vént å have dubla på lâesylvæ. Nò feste da dublan bå' hèr å dèr!

check dublungji
image

trenagle; bruka både om lafting av bygningar og lagging av trekar til hushaldet
Sjå også nagli.

Dublungan halde i hóp stavó i an stavkopp'e.

check dublungsnåvåri

navar som vart bruka til å bore hol for dublunga

Dublungsnavran æ gjåre for stǿri hòl 'ell timraran brúke i dag.

check dúdams

svært godt (td mat)

Dèt va' dúdams!

check dú'e

du; bruka som innleiing til ei setning

Dú'e, sku mi av å lýstre i kveld?

close dugandi

arbeidssam, flink til å få gjort det ein skal gjere, vert ikkje gradbøygt
Sjå også duge og duglaus'e.

close dug'e

dugleik

check duge

greie, gidde, få gjort det ein skal (vert oftast bruka i nektande form)
Sjå også dugandi og duglaus'e.

Eirik dugde 'kji ti' reise seg agong då 'an varte sagd'e ti' kåme.

check duge ti'

gidde, idast (oftast bruka i nektande form)

Eg dugjer 'kji ti' slå den filleslåttâ. Eg dugjer 'kji ti' två i dag.

check dugeleg (H)

stor
Sjå også dugelèg'e (V) og adverbet dugeleg.

Mi leste opp a dugeleg høysslass.

check dugeleg / dúeleg

veldig, mykje
Sjå også dugelèg'e (V) og dugeleg (H).

Det va' dugeleg det 'u åt. 'U åt dúeleg.

check dugelèg'e (V)

stor, svær, forsterkande uttrykk
Sjå også adjektivet dugeleg (H) og adverbet dugeleg.

Haddvår æ an dugelèg'e arbei'skar'e. Eg åt an dugelèg'e grautetalerk'e.

check duglaus'e

doven (får gjort lite av det ein skal gjere)
Sjå også duge og dugandi.

Den duglausasti karen ville alli arbeie.

check dúk'e

1. flat del av åker eller engstykke, liten teig
2. duk

1. Da setje epli på dei neiri dúkjæ i dag. Mi hav' etti ti' slå den neiri dúkjen.
2. Denné dúkjen æ den vénaste eg hèvi.

check dúlramm'e

løyndomsfull, vil ikkje fortelje det ein veit

An fær inkji mykji útav 'ó Haddvår, 'an æ så dúlramm'e.

check dulte

småspringe

Turí dulta sǿigjænom. Mi ha' vòre i lengste lag, så mi dulta heim'tt'e.

check dumbe

1. støv av td høy i uthus
2. støv
Sjå også gjyv.

1. Det va' kallegt det mykji dumbe det varte fysst an trekste konni.
2. Der va' nåkå dumbe på stògebóræ.

close dumle

sløse, skusle bort

check dumlen

bruka om person som brukar mykje pengar utan å ha råd til det

Taddeiv æ så dumlen mæ pæninge, no æ 'an vel snart út'å ví'åsæ?

close dumm'e

grov eller mørk; om lyd (ras, torever)
Somme seier "dump'e".

close dunte

dunke

close duppe

Matrett av steikte i panna, med kvit saus på; bruka berre i eintal. Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.

check duregrutte

lita opning på dør.

Inkji sit i trekkjæ i duregruttunn, då kan du var' krímsjúk'e!

check durehedde

dørhelle, flat steinhelle utanfor inngangsdøra

Da såte på dureheddunn å rǿa å røykti.

check durestokk'e

dørstokk
Sjå også durstokk'e.

Pål snåva i durestokkjæ, å raut 'å hovdi.

check durme

sovne (lett)

'U durma âv a bil.

check durmen

1. svevnug, tung i seg
2. grått og mørkt ver

1. Svålaug va' så durmí at 'u la seg oppi kvílâ a bil.
2. Det æ tunglegt fysst det æ durmi úti.

check durmi veir

trykkjande og grått ver

Itt det æ durmi veir, seie sòme at veiri æ på rå'stògunn.

check durr'e

dur, brummande jamn lyd

Bílen ha' så fæl'e an durr'e at an høyre alli mannemål.

check durre

slå (td i slagsmål; med knytt neve)

Då kan du trú eg durra ti' 'ó!

check durstokk'e (V)

dørstokk
Sjå også durrestokk'e.

Pål snåva i durstokkjæ, å raut 'å hovdi.

close dúse

flotte seg, sløse, vere raus

close dusemang'e

slapp, sjukeleg, tagal

check dusí

1. dusin, 12 stk (td knappar, nåler og andre småting)
2. ca 12 (gjeld dei fleste ting)

1. Nappan kosta femmåfyr krúnu for dusíi.
2. Eg hève vel øydt opp du vi' seie tvau dusí av dessa stóre skrúvó.

check dusíféle
image

vanleg fele, fiolin (mest bruka i Setesdal fram til 1860 då hardingfela overtok, men også bruka sporadisk av enkelte utøvarar fram til våre dagar)

Dusífélâ hèv' inkji undestrengji.

check dusívòre

dårleg vare

Det æ mykji dusívòre som vare kaupt billigt frå aire lond.

check duske å rigne

småregne

Det duskar å rigner så smått

check dust'e

bruka om mann som er uvyrden i tale og atferd (til skade for seg sjølv)

'An va' an dust'e, å varte mislíka i bygdinn.

check duste

bruka om kvinne som er uvyrden i tale og åtferd (til skade for seg sjølv)

'U va' a duste, å 'u varte alli gjipt.

check dúst'e

hard påkjenning eller oppleving (for folk)

Òlav fekk an har'e dúst'e då 'an miste kånâ si. Eg fekk enn har'e dúst'e i ryggjen, eg miste mest'e tèven, å ha' vóndt i fleire dage.

check duste

riste

Nò hèv' eg dusta tiletæpí.

close duste seg ive tili

"vere kar" (syne seg fram)

check dústeleg (H)

hard påkjenning eller oppleving (helst om folk)

Det va' a dústeleg bó' å få, at Margjitt ha' drukna.

check dúve
image

due

Dúvâ va' spòk å kåm plent innât åkkå.

check dúve

duppe

Det æ godt å dúve né' i flòti i ponnunn.

check dvaledrykk'e

"trolldomsdrykk" (eldre uttrykk om ukjend svævande rusdrykk, som endrar medvitet og er dyssande på psyken)

I dag æ det vel ingjen som veit ko dvaledrykkjen va' ihópsett'e av.

close dvergbjørk

fjellbjørk

close dverrmål (H)

ekko, atterljom
Sjå også verrmòle.

check dvolke

dokke

Inkji rív i den nýe dvolkâ mí, Bóa!

check dvå

bruka i uttrykket dvå av; bruka berre i eintal

Det rignde så fælt i nótt, men nò tikjest det dvå av. Eg verkte så i hovdæ frå mǿnæ, men nò dvår det heldigvís av. Hovdeverkjen dvår av fysst eg èt'e tablettu. Det sér út som regni dvår av nò. Det kjynne hende det dvår av atte! Ja gjǿve det vǿre så væl!

check dvå attivi

minke gradvis å regne

Det kjynne hende det dvår attivi.

check dvå av

minke, gje seg, avtake
Sjå også dvå.

Det rignde så fælt i nótt, men nò tikjest det dvå av. Eg verkte så i hovdæ frå mǿnæ, men nò dvår det heldigvís av. Hovdeverkjen dvår av fysst eg èt'e tablettu. Det sér út som regni dvår av nò.

Eldre form, konjunktiv: Det kjynne hende det dvår av atte! Ja gjǿve det vǿre så væl!

check dvålka

bleikna farge, slite, falma (vert ikkje gradbøygt)
Sjå også avlita.

Stakkjen va' så dvålka at 'an va' 'kji vén'e nóg til hægdags.

check dvålkelèg'e (V)

slite og falma (om tøy eller klede)

Eg líkar alli å gange mæ dvålkelège klæi.

check dylje

1. halde løynt
2. gjere seg mindre enn ein treng å vere (td om dugleik; gjeld folk og dyr)

1. 'U prǿva å dylje at 'u gråna i håræ.
2. 'An dyl'e si ('an æ stǿri 'ell 'an sér út ti').

check dyngje

avfallshaug

Alt som kan rotne å vare ti' jórd, ljóte mi kaste på dyngjâ.

check dynn

1. døropning
2. dørblad og dørkarm (nyare tyding)
Sjå også húr.

1. Knút stó i dynninn å glette inn i stògâ.
2. Dynní stend'e òpí.

check dynnegrutte

lita opning på døra

Inkji sit i dynnegruttunn å frøys deg i trekkjæ, Bóa, du kan var' krímsjúk'e!

check dynnekrulli

svingbart trestykke til å stenge døra med

I sòme dyrekjinn æ det an dynnekrulli ti' krulle att'å húrí mæ.

close dynnekubbi

stokk eller stokkar som er tømra inn på båe sidene av ei døropning

check dypili

noko djup vassdam, myrhol
Somme seier "dypli".
Sjå også fådapi.

Dyplan kunne vère spélège for saui å lomb.

check dýr

reinsdyr

Finge di dýr? Der va' líti dýr 'å heiinn.

check dýr'e

sterk durande lyd

Der va' enn fæl'e dýr'e i omnspípunn då det brann i sótæ.

check dýre

ljome, dure

'An féla så det dýra, spilemannen. 'An dýra frykteleg, Forden, då der va hòl i eksósanleggjæ.

check dyre

setje inn dyringa i glas eller dør

Timraren lýt dyre i endó av stokkó dèr det ska' vère dynna å glòs.

close dyre

pisse (om folk og dyr; mykje bruka om hestar)

check dýrehei

"reinsdyrheia"

"'An æ i dýreheiinn kverrt haust", sa da om 'an Bjúg'e.

check dyrehogg

hareskår, open gane, kløyvd leppe
Somme seier "dyrhogg".
Sjå også harmynnt'e.

Doktaran æ góe ti' oprére dyrehogg nò.

check dyrekjinn (V)

beitski, vertikale stokkar, lafta for å halde veggstokkane på plass og er ein del av veggen på sida av døra / døropninga
Sjå også sigróm og dyring.

Dyrekjinní våre makelaust vént útskorne.

close dýrelâ

krutmengde til å skyte eit dyr (td bjørn, ulv, reinsdyr)

check dýrelækji

dyrlækjar

Dýrelækjen kjæm'e det svintaste 'an kan.

close dýreskjelven / skjelven

Skjelv i kroppen slik at ein berre må leggje seg rett ned. Anfall som enkelte personar får av spaninga når dei er på jakt.
Bruka berre i bundi form.

close dyreskjí (H)

beitski, vertikale stokkar, lafta for å halde veggstokkane på plass og er ein del av veggen på sida av døra / døropninga
Sjå også dyrekjinn, sigróm og dyring.

check dýreskúi

dyresjå (utstilling av storfe til kvalitetsdøming)
Sjå også saueskúi.

Dýreskúan våre viktige førr'e, men nò æ det mest'e slutt mæ da.

check dýreslæpe

farveg i snø etter flokk med reinsdyr

An ska' inkji fýe dýreslæpunn mæ snjóskóter.

check dýreværd

verdet av eit dyr (td ku)

Den úlykkâ kosta mi mange dýreværd.

check dyring

Loddrette lekter, sette inn i grøypte spor i laftestokkane mot glas- og døropningar i lafta bygg. Føremålet er å halde på plass dei stokkane som vert kutta av i glas- og døropningar.
Somme meiner at "dyringan" er dei grøypte spora.
Somme seier "dynning".
Sjå også dyrekjinn og sigróm.

Dyringan æ hogne ti' øks.

check dýrke

verte dyrare (om pris)

Allting dýrkar, å det dýrkar fórt nò.

check dyrvast

verte mindre redd for
Sjå også dyrve.

Mi dyrvdest ette kvert som mi héle på mæ dukkingjinn.

check dyrve

1. når ein fiskar med stong og slengjer agnet ut i vatnet, set fiskestonga fast på land, og anten sit på sida og ventar, eller går ifrå og kjem att seinare
2. gjere mindre redd for noko
3. dekke seg til med vanlege klede eller kvileklede for å "sveitte ut ein sjukdom"
Sjå også dyrvast.

1. Det æ lítí spenning å fiske itt an dyrver. Mæ' mi våre på støylæ dyrvde ungan allstǿtt fiskestengan sikkå om néttan, mæ fysste.
2. 'An æ så ræd'e av si at mi ljóte finne på nòkå å dyrv' 'an, di'som 'an ska' fýe åkkå oppi tyvlun.
3. 'An dyrvde seg ti' så 'an sille vare fórtare frísk'e.

check dyrve si ti'

dekke seg til med vanlege klede eller fydde for å få vere åleine (i tida då det ofte budde mange i same rommet; ein måte å få vere i fred på)

Såvi kåm heim'tt'e å va' så mismódig'e, at 'an reiste beint at kvílunn å dyrvde si ti' unde fyddâ.

close dyrvi

tilmura feste av steinar til å setje fast fiskestonga

close dys

røys

check dysje

1. uredd og uforsiktig kvinne
2. uformeleg kvinne

1. Sjå den fæle dysjâ Svålaug; nò klív'e 'u i Nómelandsfjøddæ att'e!
2. Den fæle dysjâ vare nóg alli gjipt!

close dyssig'e (H)

døsig, svevntung

close dystingji

bruka om person som "dustar seg som det fell" eller fer fram på ein noko uskipeleg måte

check dyvje

slå hardt
Sjå også dyvje, dyvje seg og døyst'e.

'An duvde ti' Tarjei så 'an datt.
check dyvje

stor, sterk, tung
Sjå også dyvje og dyvje seg.

Det va a dyvje kvendi, den kånâ 'ass Augund.

check dyvje seg

lande hardt på føtene slik at ein får vondt i kroppen og misser pusten
Sjå også dyvje og dyvje.

Då eg va' líten hoppa eg néd ó' loptsvòlinn, men då duvde eg meg så at dèt gjèr' eg alli mei'.

close d'æ bèt'e ète manneleg 'ell leive skammeleg

"det er skammeleg dersom matbiten du forlet frå tallerken er svært liten" (eldre skikk og bruk)

check d'æ dèt som æ

"det som er"; sanne med, og gjeve uttrykk for at ein er samd med den som talar

"Det dèt som æ", sa Sigríd då 'u varte spúr' om 'u va' einig. "D'æ dèt som æ", sa Gunnår då Svein tala om at handtverkaran æ så hóle ette pæninge.

check d'æ 'kji godt..

"det er ikkje lett eller enkelt"

D'æ 'kji godt seie om handelen æ gó'e ell' fillen.

check d'æ 'kji ko vóní

ein kan berre vone at...

D'æ 'kji ko vóní at den sauen kjæm'e heim'tt'e.

check d'æ 'kji verdt

1. ikkje lønsamt i kroner og øre
2. nyttelaust
3. noko ein vil rå ifrå av omsyn til fare for liv og helse
Sjå også vère.

1. "Det æ 'kji verdt å setje pæninge inn i bankjen lenge'", sa Òlâv.
2. D'æ 'kji verdt å prúte i handelsbúó nò ti' dags.
3. Det æ 'kji verdt å kjøyre ive Skafsåheií i dag fysst da hav' varsla om at det æ spélegt for snjóråsi.

close d'æ mei' 'ell eg veit

"eg veit ikkje"

check d'æ plent dèt

1. "me bør vel det"
2. nettopp

1. "Ja, d'æ plent dèt", sa Gunnår, då Tór spúre om da inkji laut kåme i gong att'e, ette håvléæ.
2. "Ja, d'æ plent dèt", sa Ånund, då Angjær spúre om 'an an kunna måle heile klasserómi illgrǿnt, men da våre au einige om at der sill' vèr an anné lærari i dei klasserómæ ti' néste år (vedkomande nye lærar burde kanskje difor heller spørjast om fargevalet).

check dækni

klokkar

Dæknen hèv' fengje minni ette seg i stadnamnæ Dæknøyne. Dæknen æ fyresongari i kjørkjunn.

close dærleleg (H)

samanfiltra (om ull)

check dærli

1. rundvoren lort (frå dyr)
2. rundvoren ullklump, jordklump eller deigklump
Sjå også dalli.

1. Lórten av rådýr, reissdýr å elg'e æ dærla. Jasen legg'e tjurre, runde dærla ette seg.
2. Dærlan hinge ette armehåró då Jón stelte ti' stumpedeigjí.

check dæsitten!

kraftuttrykk (på gensa til banning)

"Dæsitten au!", húva Hans.

check dǿ' å lange!

kraftuttrykk ("småbanning")

"Dǿ' å lange, dèr reiv eg sund'e stivlen mí!"

check dǿ å píske!

kraftuttrykk ("småbanning")

"Dǿ å píske, nò sleit fiskjen seg, å den va' stór'e!"

close dǿandå!

eldre banneuttrykk

check dǿl

liten dal, søkk i terrenget (med djup og god jord)

Kjýne gange i dǿlinn å vasse i gras.

check dǿme om

avgjere

Dú lýt dǿme om ko mi sku gjère.

check dǿming

tolking, vurdering, tyding

Mí dǿming æ at detta æ gali. Der va' mykji dǿming om ko da sille gjère.

check døy

døy

Jórånd 'ass Tór dǿe i nótt.

check døy i bånseng

døy med same ein har fått barn (om mora)

Det hendte trått førr'e at kånun døe i bånseng.

check døye

"Døye gån": Leggje garnnysto i ein sekk og grave det ned i varm sauetalle og la det liggje der i to netter og ein dag. Dette vert gjort for at garnet ikkje skal "snorgle seg", altså tvinne seg saman.

An æ nøydd'e ti' døye gåni, hellis snorglar det seg så an fær 'kji antel spite ell' vève det.

check døye klæi

drepe utøy (i eldre tid elde dei i badstoga og hengde inn fyddu for å drepe utøy)

Å døye klæi va' vanelegt førre i tíinn. Mi døydde klæi i basstògunn i gjår.

check døyst'e

tungt og hardt slag, hardt trykk ved fall
Sjå også dyvje.

Åsmund fekk si an døyst'e så 'an úvita.

close då å då

noko etter kvart

check dåm'e

toneføring, stemning, svip, preg

Fyrr'e hèv du havt gó'e teknikk'e, men nò hèv du au fengje den rétti dåmen i spilæ dí. Der va' enn ègjen dåm'e i dei stògunn.

check dåm'e

mørkt

Det va' host'e dåmt ti' lèse i lampeljósæ.

close dåmleg

likeleg, hamleg, stautt

close dåmlèg'e (V)

likeleg, hamleg, stautt

check dåreball'e

barneleike; setje saman fleire firkanta delar til noko som liknar ein ball

5 krónu ti' den som kan setje ihóp denné dåreballen!

check dårefugl'e

gauk

Dårefuglen gjèl'e stundom i kjíkji.

check dås

øskje av metall

An kan brúke a dås som hève vòre tablettu í ti' kvåedås, ell' ti' skrå.

close dåsi

nedsetjande karakteristikk av person

check dåvisst

allvisst, i alle fall, fyrst og fremst

På heiinn have slåtteteigjin jamt mange skjekla, dåvisst dèr der æ skóg'e.