Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på K: 553 | Totalt: 6174 | nullstill
Forklåring Døme
check kabrette (V) matvæte laga av mysa når ein yster; av sur, skumma mjølk. Ein kokar mysa til dess ostestoffet vert litt brunt og søtt; bruka berre i eintal. Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.
Sjå også kabrettegraut'e,

An steller an deignull'e som an legg'e oppi grýtâ fysst an tykkar kabrette; dèt æ kabrettegraut'e.

close kabrettegraut'e

Matrett laga av kabrette og mjøl; bruka berre i eintal. Sjå oppskrift i heftet "gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.

check kabrettesleiv
image

sleiv til å røre i kabrettegryta med

An lýt rǿre i grýtunn mæ kabrettesleivinn, så det inkji sví'e.

check kadd'e

kall

Tór stelte an líten kadd'e for sòn sin híti bekkjæ.

close kaddefjøyr

skovl i kvinnekaddæ

close kaddeslòk

fører vatnet mot kvernkallen (Er det brattaste slòkji. Kor bratt terrenget er, avgjer kor mange og lange slòk ein treng. Ordet "kaddeslòk" vert bruka i samband med kvernhus)

check kaffé

kaffe; bruka berre i eintal

Eg kan alli bigjève mæ dei kafféæ.

check kaffébǿn (H)

kaffebønne
Sjå også kaffébön (V), kaffékvinn, tró å trille, kaffémúrt'e og kaffébrenne.

Úbrende kaffébǿni æ kvíte.

check kaffébrenne
image

reiskap til å brenne kaffebønner i
Sjå også kaffébǿn (H), kaffébön (V), kaffékvinn, tró å trille og kaffemúrt'e.

Førr' i tí'inn brende da kaffébǿnin i kaffébrennu.

check kaffébön (V)
image

kaffebønne
Sjå også kaffekvinn, tró å trille, kaffémúrt'e, kaffébrenne og kaffébǿn (H).

Úbrende kafféböni æ gråkvíte.

check kaffédeiren

sterk skjelv i kroppen etter å ha drukke for mykje kaffi; bruka berre i eintal bunden form
Sjå også deir'e.

Eg drakk så mange koppa kaffé at eg fekk kaffédeiren, å va' úlageleg lengji ett'å.

check kaffékasli

kaffekjele
Sjå også kasli.

Det æ gó'slegt mæ an sótutt'e kaffékasli.

check kaffékvinn
image

kaffekvern
Sjå også tró å trille, kaffémúrt'e, kaffébrenne, kaffébǿn og kaffébön.

Hèv'male kaffé kaffékvinn?
check kaffémúrt'e
image

gamal reiskap til å male kaffibønner med
Sjå også kaffébrenne, kaffébǿn, kaffébön, kaffékvinn og tró å trille.

Gýró sat kaffémúrtæ i fangjæ.

close kaffémåte

kaffimål

close kafféputt'e

"mælekopp" for kaffi
Sjå også putt'e.

check kafférús

1. bruka om nokre få personar på ein stutt tur med kaffi og kaker (V)
2. kaffikos heime (H)

1. A vént sundagsettenón hendte det mi reiste oppat Preststøyl å ha' kafférús.
2. Kunn di 'kji fýe mi heim'tt'e, så vi' mi hav' kafférús!

close kagehòl

kikhol

close kair'e
image

karde, reiskap til å karde ull med
Sjå også kaire.

check kairefyddi

ull som er grovkarda

Kairefyddí liggje flate i a korg.

check kakâo

kakao

Kakâoi i vermdeflaskunn mí hèv' kólna.

close kakkelomnsskrukk'e

røykbanen i ein etasjeomn (der det var spjøll, altså jernplate, som kunne dragast ut og skyvast inn for å regulere røykbanen. Skrukkjen var etasjen der røyken gjekk)

Hav spjølli inn i skrukkjen å sèt kaffékaslen 'pí!

check Kakkjisbók / Kakkjismussbók

Katekisme

I Kakkjismuss<->bókjinn måtte mi lære alt åttabók.

check kakl

1. noko ein ikkje får skikkeleg til
2. særmerkt lyd frå høner
Sjå også kakle og kaklen.

1. Det varte barre nåkå kakl dèt Jón gjåri, 'an fekk alli ti' nòkå ting.
2. Då rèven kåm innat hǿssehagâ, varte det i eitt kakl mæ hǿnó.

check kakleveir'e

bruka om person med dårleg handlag

Bjúg æ an kakleveir'e, 'an fær alli ti' nòkå ting.

check kaklomn'e

etasjeomn
Sjå også kaklomnskróne.

Kaklomnan hav' èt' opp mang' an brand'e.

check kaklomnskró

omnskråa, tett ved omnen; bruka berre i bunden form / dativ eintal
Sjå også kaklomn'e.

Det æ godt å sitje i kaklomnskróne itt an kjæm'e inn'tte fròsen.

check kaldbít'e

meisel til å dele ei jernstong med

Òlav sló på kaldbíten mæ enn tung'e håmåri så jinnstongjí varte déla greitt.

close kaldføykje

kald vind med snø

close kaldgraut'e

kaldgraut av ymse slag

close kaldheiske

kaldmoe, frostrim

close kaldhæse

kaldgust

close kaldvæte

vætetrekk under eller over jorda

close kallegheit

fælt; forsterkande uttrykk

Det va' a kallegheit som da båre sikkå.

close kallegrad

kuldegrad

check kamb'e
image

1. kantbord i broderiet på setesdalsbunaden (både den mannlege og den kvinnelege)
2. kam

1. Kamban i løyesaumæ kunn' hav úlíke liti.
2. Eg plage have kamb'e i kverr ytrijakke.

close kammers

lite soverom innafor kjøkkenet

'U låg å sòv i kammersæ.

check kampingji

likemann; jamne i makt eller storleik

Mi våre fíre kampinga frå Valle i hóp på Móæ.

check Kanâda

Canada

Góme ha' tvau syskjin som reiste ti' Kanâda å slóge sikkå néd dèr.

check kanél (H)

kanel
Sjå også kânél'e (V).

Vi' du flí mi kanéli, Bóa?

check kânél'e (V)

kanel
Sjå også kanél (H).

Èg brúkar allstǿtt kânél'e ti' rísgrautæ.

check kaníne

kanin
Somme seier "kâníne".

Ungan på Sæstad ha' fjóra kanínu.

check kanting

broderi kring halsen på ei lusekufte

Krulla vare mykji brúka på kantingó i lúsetrøyó.

check kapphopping

konkurranse i skihopping eller i hopping innan friidrott

Det va' jamt kapphopping i Jórisbakkâ då eg va' lítí.

check kardús

rulletobakk; bruka berre i eintal

Kardús æ godt for den som æ ti'vånd'e. Æ der mykji tjöre i dessa kardúsæ?

check kardúsdås

dås til rulletobakk

'An ha' a kardusdås som ha' så vént a lòk.

close kareklæi

klede for vaksne menn; bruka berre i fleirtal
Sjå også karmannsklæi og klæi.

check karelé

høgre sida av midtgangen i kyrkja og andre forsamlingshus Sjå også kvendeléne.

Nò for tí'inn sitje inkji adde karan 'å karelénæ i kjørkjunn.

close karetrèv

trevet på "karesida" i kyrkja (på venstre side når ein går inn i kyrkja)

check karmann'e

mann, kar
Sjå også kvendmann'e (H).

Da våre seks karmenna ti' tekkje tòkâ.

check karmannrǿu

eldre uttrykk om samtale mellom menn om mannsrelaterte aktivitetar og interesser

Det varte mykje karmannrǿu fysst karan treftest å ha' tí' ti' rǿe.

check karmannsklæi

klede for vaksne menn; bruka berre i fleirtal
Sjå også kvendeklæi og klæi.

Yngjebjør va' nåkå sérs ti' saume greie å lagelège karmannsklæi.

close karmannskvendi

maskulin kvinne

check karmannsríve

stor rive (for karar; til å rake og kjembe med)

Karmannsrívun æ for tunge ti' breie mæ. Karan brúka a karmannríve ti' kjembe mæ, den va' stǿri 'ell kvenderívun.

close karmeis'e

mann, kar

check karsstykkji

krafttak (td lyfte tungt)

Det va' a karsstykkji å lypte desse steinæ.

close karstak

tungt tak (for ein sterk kar)

close karsverk

arbeidsstykke som få greier (tung og langvarig arbeidsinnsats)

check kartenagl'e (V)

tykk nagel på fot eller hand (når ein har mist naglen mange gonger etter skade eller neglesopp)
Sjå også nagl'e.

Góme hève kartenegla; det æ så úhǿgt å vóndt, 'u ríve da fysst 'u arbeier.

check kartenævr
image

never frå bjørkestamme som er flett ein gong før
Sjå også nævr og flette nævra.

A kartenævr æ inkji egna ti' å gjère 'å mæ.

close karv'e

karve (plante)
Sjå også karvi.

check karvi

karve (krydder)
Sjå også karv'e.

Mange líke å have karvi i spaæ. Da brúka karvi n'i nåosten.

check kasedròg (V)

hestereiskap, meiar med tverrtre og hakar, bruka til å dra i hop tømmerstokkar med
Sjå også dròg, kaseslodde og kase.

Det æ godt at kasedrògjí inkji æ så tung itt an ska' innat stokkó.

check kaseslodde (H)
image

hestereiskap, meiar med tverrtre og hakar, bruka til å dra i hop tømmerstokkar med
Sjå også kasedròg og kase.

Det æ godt at kasesloddâ inkji æ så tung itt an ska' få innat stokkó.

check kaslelòk

kasserollelok
Sjå også kasli og kaffékasli.

Detti kaslelòkji æ for stórt ti' desse kaslâ!

check kasli

kjele, kasserolle
Sjå også kaffékasli.

Du lýt sjå ette' kaslâ, så inkji kafféi sý'e ivi. Kaslen va' glóheit'e.

check kass'e

ryggbør
Sjå også moltekass'e og fiskekass'e.

Detti va' an tung'e kass'e, eg vare hengjehæra av 'ó. Eg slapp an kass'e då eg ha' bitala.

check kassett
image

kassett (musikk-kassett)

Det æ líti eg spilar kassett nò for tí'inn, det vare helst'e å laste néd musikk'e frå nètæ.

check kassi

kasse

Tårål stelte så grei'e an kassi.

check kast

1. 4 leivar med flatbraud (somme seier "braukast")
2. kast på td vaier eller hesjetråd (og anna)
3. steinkast

1. Ska' eg take inn tvau kost mæ brau?
2. Du må 'kji sveive inn mei', eg lýt fysst'e rétte på kostí! Fysst an sau'e ska' lembe å det æ kast på lambelègjæ, då lýt an have dýrelækjen.
3. Torgrím ha' dei lengste kostí mæ mi kappkasta.

close kastemaskjín

maskin med såld og vifte til å reinske korn medan ein treskte

close kasteplagg

stort og tykt hovudplagg for kvinner (raudt, med brodert kant rundt; roser på kanten)

Kasteplaggji æ 'kji brúka leng'e.

check kasteskóvl'e
image

trereiskap som vart bruka til å reinske treskt korn

Kasteskóvlen æ som a stór ause av tré, som an brúkar ti' å kaste det trekste konni attive hærí for å skjilje det tunge frå dei létte konnæ.

close kattefarsýe

sylje med mønster som "far etter katten"

check kaun'e

byll, verkebyll
Sjå også kjøyne.

Tóne ha' så vónd' an kaun'e att'å halsæ.

check kaup

kjøp
Sjå også kaupe.

Dèr gjår' du a godt kaup, som fekk den véne kjistâ sò billig.

check kaupari

kjøpar

Der va' 'kji mange kaupara ti' dei garæ.

close kaupekake

kake som er kjøpt - ikkje heimelaga
Sjå også kaupe.

close kaupemat'e

mat som er kjøpt i butikk

check kaupestump'e

brød som er kjøpt på butikk
Sjå også kaupe og stump'e.

Det smaka kalleg godt mæ kaupestump'e førr'e, då eg va' líten.

close kaupmann'e

1. kjøpar
2. kjøpmann

1. Hèv' du fengje kaupmann'e ti' hestæ dí?

check kausi

1. hankatt
Sjå også kause.
2. storkar, kakse

1. "Gunnúv kausi" ha da som kjælenamn på kattæ.
2. Det va' ti' pass 'ó "Kausi"!

check ketsjupp

ketchup

Vi' du flí mi ketsjuppi?

check kissi

kalv
Sjå også kåv'e.

Du lýt brynne kissâ mæ' mjåkkjí æ vorm. Den lisli kissen hèv' dotte néd i a hòle.

check kjadr

mas, prat
Sjå også kjadre.

D'æ va' barre nåkå kjadr mæ 'enni Anlaug.

close kjafs

flokete, ustelt (om hår)

check kjakepúst'e

kinnskjegg

Tikje du det æ svært så stóre kjakepústa? Eg ha' tótt du ha' sillt raka av di kjakepústan.
check kjakji

1. kinn
2. underdelen av hovudet på eit slakt

1. Bóa ha' ískalde kjaka då 'an kåm inn'tt'e.
2. Ette reisdýrjaktinn lýt an livére inn kjakan av dýró.

check kjakk

"mykje tal med lite innhald"

Det æ tungt å høyre på kjakkji 'enni Gònil a heilt kveld.

check kjarr

1. lite område med mykje molter
2. småbuskar (td "víérkjarr", "dvergbjørkkjarr")

1. 'Er va' mykji molteblóm'e i desse kjarræ.
2. I kjorr mæ víér'e finn'e an tídt véne moltu.

close kjatr

skravl, mas

check kjav

1. "forsamlingssurr"; bruka berre i eintal
2. plagsamt og irriterande preik
Sjå også tjave.

1. Det va' i eitt kjav inni mǿtesalæ, så an kunna 'kji nautt tale mæ dei néraste.
2. Det va' slig a kjav mæ dei ungó at eg måtte útom.

check kjeddari

kjellar
Sjå også eplekjeddari, bakstrekjeddari, kjeddarlæm'e og kjeddartropp.

Det æ úhǿgt å inkji have kjeddari i húsó.

check kjeddarlæm'e

kjellarlem i golvet eller på utsida av huset
Sjå også eplekjeddari, bakstrekjeddari, kjeddari og kjeddartropp.

Det æ 'kji úfarleg å have kjeddarlæmen oppi.

check kjeddarsmòk

usmak i mat (etter å ha stått lenge i ein innestengd kjellar)

Maten hèv' slig a kjeddarsmòk at 'an snautt æ ètandi.

check kjeddartropp

kjellartrapp
Sjå også eplekjeddari, bakstrekjeddari, kjeddari og kjeddarlæm'e.

'An snåva å datt néd kjeddartroppí.

check kjedding

kjerring (eldre form)

Haddvår hèv' havt tvæ kjeddinga.

close kjeddingerís

dvergbjørk

close kjéepíne

stad der kjea vart sette om våren når dei vart skilde frå geitane (oftast på ei øy)

close kjeikjekast

eit ofte vellukka "kast" i ryggtak

check kjeive

venstre hand
Sjå også kjeivhendt'e og kjeivedurr'e.

Tór brúka líke godt kjeivâ som vénehond.

check kjeivedurr'e

1. slag med venstre hand
2. keivhendt; negativt uttrykk, bruka om venstrehendte personar
Sjå også kjeive.

1. Eg fekk an dugelèg'e kjeivedurr'e.
2. Pass deg din kjeivedurr'e!

check kjélingji

små husdyr (td sau)

Mi have fengje heim'tt'e av heiinn kverr kjélingjen.

check kjelle
image

1. vasskjelde
2. farkvore kvinnfolk
Sjå også oppkóme.

1. I a gó' kjelle æ vatni kaldt om det så æ an heit'e sommårsdag'e.
2. Tóne va' a fæl kjelle.

check kjembe

mengde med turt høy, raka og klemt saman med riva slik at det vert fast og kan berast
Sjå også høystakk'e, stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, krakji, vindverje, vindvevje, band, torve, býr,
og høyskóg.

Det va' vanleg mæ 4-5 kjembu i a býr.

check kjemberó

lag eller omgang med høy på høystakken (lagt i kjember)
Sjå også kjembe og .

Midjom kjemberóó lýt an leggje kraka så inkji høytti skrí'e út i frå sneisinn.

close kjemberòk

høy som ligg att på marka etter ei kjembe
Sjå også ròk.

close kjempestykkji

stort karsstykke

"Slagsmål å kjempestykkji drivest da mæ", sa Gunnår.

close kjeng'e

hake av metall eller tre (som bind saman)

check kjept'e

1. kjeft
2. overførd tyding av forklåring 1
3. flåkjefta person

1. Då 'an kåm att'e frå tannlækjæ, ha' 'an alli att'e a tonn i kjeptæ.
2. Augund såg alli an kjept'e då 'an va' av å leita ette sauó.
3. Den kjepten vi' eg inkji hav' mei' mæ å gjère!

check kjèr

stort lagga trekjerald med øyro og lok, bruka til å lagre korn og mjøl og øl i, stod som regel i "buret"

Mýsan ha' naga hòl i mjölkjèri.

check kjèring

kjerring

Eg tikje gama å sitje mæ kjèringó å rǿe mæ da, mæ da bake brau. Ei slags kjèring æ a snikkarkjèring, hú stǿr oppunde fjölí mæ eg hǿvlar.

close kjèringtonn

marimjelle

close kjerkje

1. sauesjukdom (sauen synest å vere heilt stiv i halsen og legg hovudet mot jorda og dauar)
2. hestesjukdom (sterk hoste)

tyding 2 IVH.

check kjerrehaus'e

navet i eit kjerrehjul

An lýt smørje kjerrehausan mæ feitt stundom.

check kjerresnæle

eike på kjerrehjul

Kjerresnælun slengje helst'e nòkå lause på desse kjerrehjúló.

close kjèrslòk

flatt lok på kjer

close kjerv'e

same tyding som lauvkjerv'e

check kjeslingji

kattunge

Kjettâ yngde, å fekk fem kjeslinga.

close kjesse

lita byrd

check kjiggjing

kje-fødsel (geiter, rådyr)

Dei som have gjeita, plage helst'e have kjiggjing i januar.

check kjíker
image

kikkert (vanleg kikkert og kikkert bruka til nivellering)

Eg hèv' allstǿtt mæ mi kjíker fysst eg ska' på reissdýrjakt ell' leitar ette saui.

close kjíkjehósti

kikhoste

check kjingji

1. smidd krampe
2. bøylane i ei revesaks
3. hake av metall eller tre (som bind saman)
Sjå også kjinge og spong.

1. Det stend'e nåkå kjinga i låvâ, dei hèv' eg smía sjav'e.
2. Rèven fekk kjingan rundt halsen då 'an beit i åtâ.
3. An kan brúke an kjingji ti' å halde innat annanné lytin i an sprekt'e omn'e.

check kjinn

1. planke innfeldt i lafta bygning ved dører og vindauger (dyrekjinn)
2. øksa skråkant i laftet i ein lafta bygning (kjinnslétte)

1. Kjinní halde stokkó i dynna å glòs i agji.
2. Sòme tikje d'æ vént mæ stóre kjinn i nòvó.

close kjinnebiti

nykinna smør på hardt flatbraud
Sjå også biti.

close kjinnefessi

regle eller ordlyd som skulle få rjomen til å verte til smør når ein kinna

check kjinnegjøys'e

gøys som kjem når ein tømer saupet ut av stampekinna etter at ein har samla opp smøret
Sjå også gjøys'e.

'U fekk kjinnegjøysen i andliti då 'u tǿmde út saupi.

close kjinnekross'e

kross i skiva nedst i kjinnestaven

check kjinnestav'e

staven og krossen til stavkinna
Sjå også stavkjinne, stampekjinne og sveivekjinne.

Den kjinnestaven hèv' èg brúka mang a gong.

check kjinnplagg

lite og utsauma tæpi eller plagg (smøyg eller krossting) som vert sveipt over herdane på reivbonn mest som eit sjal (går bakom nakken og litt over kinna ved øvste kanten)

Moírí sveipte kjinnplaggji kring hæran å hòvúi 'å dei lisle bånæ.

check kjippi
image

knippe
Sjå også ljåkjippi og kjippe ihóp.

Vaktmeistaren hèv' jamt stóre kjippi mæ lykla. Eg hève mæ mi a kjippi mæ ljæ fysst eg ska' út'å teigjen.

check kjiste
image

1. kiste, laga av tre
Sjå også kjistili og leddikk'e
2. likkiste
3. firkanta sylvdel på sylvbelte

1. Kjistâ va' så vént rósemåla.
2. Førr' i tí'inn gjåre da kjistun heimi.
3. Den eine kjistâ i sylvbeltæ 'enni Sigríd va' øyelagd.

close kjistebelti

brurebelte med "kister" av sylv; med forgylling

check kjistehekti

bruka til skospenne og gjúrehekti (av nysylv eller messing; for mann)

Eg hèv så véne nåkå kjistehekti på búna'skó mí.

check kjistelås'e

sylvhekte med botn; for menn og kvinner (i lúsetrøye og svårtestakkslínun)

Førr'e brúka kvendí kjistelås'e i svårtestakkslínunn.

close kjistestól'e

stol med eit rom under setet

check kjistili

1. lita kiste
2. pennalhus (H)
Sjå også kjiste og leddikk'e

1. 'U gjøymde breví i kjistilæ.
2. I kjistilæ hèv' eg fjuskelepp'e.

check kjǿkji

negativt påfunn

No lýt du slutte mæ dessa kjǿkjó dí! Ungan funne på nåkå fæle kjǿkji, da rulla sikkå rundt néd reiní, å ulka út klæí.

check kjól'e

1. frakk for menn
2. kjol

1. Tårål fekk si ný'e kjól'e ti' konformasjónæ.
2. Mamme sauma mi an ný'e kjól'e ti' jóle.

close kjólekar'e

vaksen mann med frakk

close kjǿmd

noko som kjem; bruka berre i eintal
Sjå også vère i kjǿmdinn.

check kjǿre

rot

Dèt va' a fæl kjǿre du ha' stella ti' dèra!

close kjót

bakarste delen av ljåen
Sjå også ljår'e og odd'e.

close kjǿyregang'e

ferdsle etter vegen

check kjúke

hard sopp på lauvtre
Sjå også njóskekjúke.

Kjúkun kunn' vèr' snódige å sjå på.

check kjuklingji

kylling

Å ète kjuklingji ska' vère så helsigt.

check kjýhóp'e

kuflokk

Heile kjýhópen kåm inn'tt'å støylen, da våre så plaga av flygjæ.

check kjýklavi
image

halsklave til kubjølle

Kjýklavan våre jamt pynta mæ véne mynstri.

check kjykse

samanfiltra tråd eller leidning (td taugverk, fisketaum, fiskegarn, hyssing, skøyteleidning)

Denne kjyksâ snǿri fær eg alli rétte. Ungan låge i ei kjykse, da dutte i ein haug'e.

check kjyl'e

kulde, kuldeperiode

I vèt'e hèv' det inkji naua mæ kjylæ.

close kjýli

klump, svulst

check kjyltre

"forklefang", "kjolefang", "stakkefang"

Fysst mi munkast mæ mi våre små, ha' mi steinan oppi kjyltrunn. Eg hèv' så snilt a bån oppi kjyltrunn.

close kjyml

lite "emne" ute i naturen som ein kan bruke til eitt eller anna; bruka berre i eintal

check kjýmukke

kukake

Det låg a kjýmukke innmæ heddâ.

check kjyng'e

nysnø; mykje på ein gong

Det kåm an kjyng'e i nótt. Drív'e det det sommårmål, ska' det kåme sjau kjyngji fyre våri.

close kjynnehús

frøhus i eple

check kjynnemesskjyng'e

fastelavnsrida (Kyndelsmesse er 2. februar)

An tar' alli tvile; kjynnemesskjyngjen kjæm'e kverrt år!

close Kjynnemessrí

ei tid kring Kyndelsmesse (2. februar) då det ofte var uver

check kjýnæpe

fornepe (turnips)

Kjýnæpun vakse fórt å gjève stór avling. Da gåve mykji kjýnæpu for búskapen førr' i tí'inn.

check kjýr

ku

Kjýrí va' brondutt. Da have sérs véne kjý i Heimigâ'. Karan kóme leiandi mæ kjýrinn 'enni Gró, den einaste 'u ha'.

check kjýrkåv'e

kukalv
Sjå også kjýr, kåv'e og stútkåv'e.

Det va' godt at Vénerós fekk an kjýrkåv'e denne gongjí, den vi' mi leggje 'å.

close kjýrlag

gammalt mål på ei viss jordvidd eller eit visst jordverde

check kjýsleikje

vikar i hårgarden over tinningane (mest berre bruka i fleirtal)

'An hève så stóre kjýsleikju; 'an fère ti' å snøyast frammati.

check kjyssebèr

kirsebær

Trastan æ kallège ti' å take kjyssebèrí om hausti.

check kjýte

framheving av seg sjølv med sterke ord

Dèr drykkjebassan samlast kunna an høyre mange kjýtu.

check kjývi (H)

halvstor fisk, omlag 15 - 25 cm lang
Sjå også fisklingji, kót, kjývingji, mikkjålskót og skark'e.

Eg fekk 'kji ko trjú kjývi i dag, så eg va' inkji fornǿgd'e.

check kjývingji (V)

halvstor fisk, omlag 15 - 25 cm lang
Sjå også fisklingji, kót, kjývi, mikkjålskót og skark'e.

Mi finge inkji stóre fiska, barre kjývinga.

check kjýværd

verdet av ei ku

I gåmó tíd varte verdíen av garó reikna i kjýværd.

check kjæ'i

td erteband av sylv (laga av halvrund sylvtråd, rulla på ein tein, glødd og saga opp. Hekta saman før ein spanar eller strekkjer det opp og loddar).
Sjå også snórelekkji.

Kjæ'i mitt æ så oksidéra nò at eg lýt blenkje det opp'tt'e.

check kjæktepòsi

Bortskjemd; bruka om born (i eldre tid også om dyr). Vaksne folk har som regel "vakse av seg" kjækteposen.
Sjå også adverba kjækta og oppkjækta.

Det va' enn kjæktepósi den ungjen, eg æ i alle fall glad'e at 'an inkji æ min.

close kjælfís'e

person som toler lite av kulde, motgang

check kjæsekopp'e

trekopp til å ha kjæsen i

Kjæsen ligg'e 'pi kjæsekoppæ.

close kjæseost'e

ost laga med kjæsi eller osteløype

check kjæsi

løypemagen / vístrí til slakta spekalv (Dei la inn i "kjæsen" den osten som var i kalvemagen. Vart bruka i ysting i staden for osteløype. Vart oftast bruka omatt heile sommaren).

Da brúka kjæsi fysst da yste kvítost'e.

close kjætekast

hopp og sprett som er gjort i kjæte og livsglede

close kjætesprang

"hopp og sprang" (td når dyra slepp ut om våren)

check kjæti

hopp og sprett (bruka helst om dyr)
Sjå også kjæte si og slå si opp kjæti.

Kjýne kunne av å ti' slå si opp kjæti.

close kjæving

kalving (reinsdyr)

check kjøltebeist

beist (td storfe, sau og geit) som haltar

Mi ljóte passe godt på desse tvau kjøltebeistí så da inkji meie sikkå fysst da gange i úkviddæ.

check kjørkje
image

kyrkje
Mange seier kjyrkje.
Sjå også kjørkjefókk, kjørkjegar'e, kjørkjetjell og kjørkjetæpi.

Om sundagjen vi' eg ti' kjørkjunn.

close kjørkjebók

salmebok

check kjørkjefókk

folk som er i kyrkja i dag (eller på veg til-, eller har vore i kyrkja på messe i dag; ordet vert berre bruka i eintal)
Mange seier kjyrkjefókk.
Sjå også kjørkje og fókk.

Nò sér eg kjørkjefókkji reiser heim'tte.

check kjørkjegar'e

kyrkjegard
Mange seier "kjyrkjegar'e".
Sjå også kjørkje.

I Valle æ der mange véne bjørka kring kjørkjegaren.

check kjørkjeklæi

finklær

Skó' alli jentâ i kjørkjeklæi, å alli slåttâ i sóleglæi...(stevline)

check kjørkjetjell

vove teppe til å ha over herdane i kjøleg ver, berre bruka til setesdals<->kvinne<->bunaden, og tidlegare berre bruka i kyrkja
Mange seier kjyrkjetjell.
Sjå også kjørkjetæpi, heimetjell, kvíletjell, býtjell, tevlingetjell, tjell og kjørkje.

'U sveipte kjørkjetjelli rundt seg.

check kjørkjetæpi

til same bruk som kjørkjetjell, men med finare mønster i vevnaden
Mange seier kjyrkjetæpi.
Sjå også kjørkjetjell og kjørkje.

Unde a messe, fysst kvendí gange daleklædde, kan du sjå bådi kjørkjetjell å kjørkjetæpi.

close kjøsslèm'e

lem av eit slakta dyr

check kjøssteik

Kjøtsteik. Salta, røykt og turka sauekjøt av sidestykka, skore opp langs ribbeina og steikt på glør.
Sjå også sodd'e å kjøssteik og glósteik.

Èg tikje kjøssteikjí æ best'e fysst 'u æ nòkå solt.

check kjöteirikji

kjøtmeis

Der sat mange kjöteirika i aplâ.

check kjøtfadd

slakteskrott

Da våre på jakt å kóme heim'tt'e mæ a heilt kjøtfadd av an bjynn'e.

check kjøtròs

inste laget på eit dyreskinn (bruka i samband med slakting og reiing av skinn); bruka berre i eintal

An plage brúke enn røkkjespa'i ti' å take kjøtròsi av skjinnæ førr'ell an vi' garve det.

close kjøtspikkji

kjøtmeis

check kjøyne

kvise
Sjå også kaun'e.

Tóne fekk så stygg a kjøyne midt 'å nòsinn.

check kjøyrari

hestekøyrar, skuterkøyrar

Der kåm a long røkkje mæ kjøyrara ette vègjæ.

close kjøyrelǿtropp

løetrapp / låvebru
Sjå også lǿetropp og kjøyretropp.

Mange kjøyrelǿtroppi våre kalleg bratte.

close kjøyretropp

løetrapp / låvebru
Sjå også lǿetropp og kjøyrelǿtropp.

Mange kjøyretroppi våre kalleg bratte.

check kjåkkeband

bandet som ein dreg kjelken etter
Sjå også kjåkkji.

"'U æ nå mægjètí, húsmannskuptâ,
mæ hòl på hòl, og sund'e, skjortâ.
Men eg ska' seie koss dèt bèr' ti':
det æ kjåkkebandi som vell'e dèt!" (stev).

check kjåkkji

kjelke
Sjå også kjåkkeband, dragkjåkkji og bomre.

Det æ gama for ungan å løype på kjåkkji.

check klabbedas

helst ubrukeleg ting

Eg æ leid'e klabbedasi det vare mæ dei billige å filne gognó.

close klabbefǿri

føre som gjer at snø klistrar seg fast under ski

check klabbemerkji

klistremerke

Jentun plage jamt setje klabbemerkji på bǿkan sikkå.

check klakji

klake; bruka berre i eintal
Sjå også klaka og klake.

D'æ leitt mæ dei klakâ fysst an ska' spa'. D'æ klakji i jórdinn ennå.

check klamp'e

klump

Eg hèv' an stór'e klamp'e att'å ryggjæ.

check klampeskór'e

hestesko, det slaget som vert bruka om sommaren
Sjå også grevskór'e og hesskór'e.

Det slít'e fórtaste út klampeskóne, for dei brúkar an om sommåri.

close klank'e

hard klump (helst bruka om isklump, men òg om lort; "lórteklank'e")

check klass

kliss
Sjå også klasse og klassen.

D'æ nåkå klass å slyngje håning.

check klatr

urein tale (om vaksne som ikkje talar reint)

Eg skjöna alli ko 'u sa, det va' barre nåkå klatr.

close klatr'e

vaksen person med urein tale

An klatr'e kan inkji seie adde ljóan rétt.

close klattegjeld

gjeld ulike stader (mange småsummar)

check klauv

jernbussegrunnskjítti der kvernkallen sviv på ein jernbolt

Ette at mi rive det gamle kvinn'úsi, hèv' eg passa på klauví, grunnpíkjen å det hitt som høyre ti' kvinnekaddæ.

close klauvgny'e

fæl level frå klauvene til reinsdyra

close klauvlé'e

nedste leden på foten på eit hovdyr

close klauvmakk'e

hudfald mellom klauvene (på hest; mest berre bruka i bunden form eintal)

Klauvmakkjen æ fudd'e av hår.

check klauvmoir

ein kjertel mellom klauvene

Klauvmoirí kan 'an inkji ète, så den lýt 'an skjère út fysst 'an hèv' svie fǿtan og drègje av klauvin.

close klauvreisylv

sylv etter sylvsmedane frå Klauvrei (Birtedalen)

check klauvstælingji

stålkniv med jern på båe sider av jernet (stålet smia ein i jernet)

Òlâv Jónson hèv' smía mange klauvstælinga.

check klavi

lite rom innafor forstoga bruka til mjølkestell

Syrhókkan stande úti klavâ.

close kledetvått'e

klesvask

check kleggjeklýsse

spyttliknande klyse på grasstrå (laga av insekt)

"Der æ sikkert a meining mæ kleggjeklýssó au", sa Tóne.

close kleiss

gjørme, kliss (noko som hengjer seg fast)

close kleiv

bratt bakke

close klemstr

trong plass (td mellom steinar eller bygningar)

check klemstri

1. innsnevring i terrenget
2. inneklemd plass

1. 'Å Strondinn æ a leitt klemstri i støylsvègjæ, så der æ trongt å kåme mæ hest' å klyv.
2. Der æ an fillen húseplass'e i Røysó, det æ mest'e som a klemstri.

check kleppbròt (V)
image

handreiskap med hake i (bruka til å flytje tømmer med)
Same som hakebròt(H).
Sjå også hakji og bròt.

Kleppbròti lýt vère så sterkt at det tòler å brjóte hardt mæ det.

close kletting

håning, skjemming

close kling'e

ferdig klinte lefser; bruka berre i eintal
Sjå også klingsbiti, skjerpekling'e og smörkling'e.

Klingjen måtte vère feit'e sill' 'an vère gó'e.

close klingsbiti

Ein del av klingen (som ein riv av).
Sjå også kling'e og biti.

Det æ godt mæ fisk'e i klingsbitâ.

check klinke
image

dørklinke, til å opne/stengje ei dør, laga av jern.

'U høyre det tók i klinkâ.

close kló

1. del av broderiet i setesdalsbunaden, både den mannlege og den kvinnelege
2. klo (dyreklo)

check klomr

1. trong og ulendt del av veg
2. stor stein med kvasse nibber ved veg

1. Mæ klomrí renn'e Klamrebekkjen.
2. Klomrí haddar si útive vègjen.

check klóti

klode, jordklode

'Er æ mange klóta i sólsýstémæ åkkå.

check kludr'e

person som er lite flink med hendene

An kan 'kji have an kludr'e ti' reprére bíla.

check klukt

kluft, todelt grein på tre
Sjå også rjúpesnòre, bròm, gar'e, streng'e og snòrelíne.

Kluktí sting'e an godt néd' i snjóren. Toglesnòrâ heng'e i kluktinn.

close klundr'e

person med dårleg handlag i arbeid

check klung'e

kongro, edderkopp
Sjå også klungenèt.

Dei gamle sa at det va' úlykke å drèpe enn klung'e.

check klungenèt

kongrospinn, spindelvev
Sjå også klung'e.

Mýhankjen varte hangandi i klungenètæ. Der va' så mykji klungenèt i krǿ, at det måtte vère lengji si' der va' tvègji.
close kluns'e

1. ein trestokk e.l. som har ein tjukkare del i eine enden eller har ein tjukkare del eller klump ein stad
2. seiemåte om mindre del som ein ofte ikkje nøyaktig veit kva heiter; t.d. straum<->forsynings<->boks til PC

close klurr'e

person som ikkje er flink til praktisk arbeid
Sjå også trénèvi)

close klykkjeband (V)

tauget som vert bunde /stramma frå klyvmeis til klyvmeis (nedre / ytre kant) for å halde klyvmeisane ut frå sida på hesten / slik at klyvmeisane ikkje klemmere så mykje mot sidene på hesten.
Klykkjebandet er 2-dela der dei heng fast på kvar sin klyvmeis. Hektí / hegdí heng i den eine, og den andre er berre taugenden som vert festa i hektí / hegdí
Sjå også klykkje og stage klyví (H).

An klykkjer klyví klykkjebandæ.

close klykkji

tauget som vert bunde /stramma frå klyvmeis til klyvmeis (nedre / ytre kant) for å halde klyvmeisane ut frå sida på hesten / slik at klyvmeisane ikkje klemmere så mykje mot sidene på hesten.
Klykkjebandet er 2-dela der dei heng fast på kvar sin klyvmeis. Hektí / hegdí heng i den eine, og den andre er berre taugenden som vert festa i hektí / hegdí
Same tyding som klykkjeband.
Sjå også klykkje og stage klyví (H).

check klýpe

pinsett

An brúkar klýpâ ti' å krulle mæ, itt an gjèr' sylv.

check klyppari

person som klypper sauer

Nò kåme helst'e klypparan frå Skottland.

close klyv

kløv, last som t.d hesten ber. på kvar side av ryggen

check klyvmeisbògji

ramme til ein klyvmeis'e (laga av td rogn eller bjørk)

Eg hèv' nåkå gamle klyvmeisbòga eg vi' vidje opp'tt'e.

check klyvmeis'e
image

kløvreiskap

Det an batt inn i klyvmeisan laut vèr líke tungt 'å båe lé'a.

close klyvreiskap

alt utstyr ein treng til hesten når ein skal klyvje

check klyvvèg'e

støylsveg der hesten gjekk med klyv

Klyvvègjen dèr hestan gjinge kunna sòmestad króke nòkå dèr det va' blautmerkt.

close klæ'egang'e

sett med klede (alt ein treng for å vere greitt kledd)

check klæ'evond'e

snor eller stong til å hengje klede på, til turk eller til lagring

Klæ'evonden min æ strøkkt'e frå stògehúsó ti' loptæ.

check klæi
image

1. klede (berre bruka i fleirtal)
2. tøy (berre bruka i eintal)
3. tunt ulltøy bruka i setesdalsbunaden der det er løyesaum'e
Sjå også daleklæi, fanteklæi, karmannsklæi, kvendeklæi, kvíleklæi, rétte klæi og vaksnemannsklæi.

1. Klæin 'ass vår' helst'e svårte.
2. Klæi æ tunnt ulltøy.
3. An brúkar bå' svårt, raudt, grǿnt å kvítt klæi.

check klæisklæi

kledeplagg laga av klede (som er eit tunt ullstoff)

Du kan få kaupe klæisklæi i Sætisdal Húsflídssentral i Valle.

check klæningji
image

1. ytre bordkledning på hus
2. klednad; full dress eller full bunad

1. Målingjí på klæningjæ mí fèr'e ti' flase av.
2. Vi' du brúke denna klæningjen i dag?

check klæskòt

kott for klede
Somme seier "klæekòt".

Du lýt sjå i klæskòtæ om du kan 'kji finne nédslagshúvâ dí.

check klåi

kløe; bruka berre i eintal
Sjå også kleie og klå.

'U ha' slig enn klåi at 'u fekk inkji sòve.

close klårglenne

glenne på himmelen, riv i skylaget

check klåte

1. straumisolator
2. messing- / bein- / tre- plastklåte på kyr
Sjå også verbet klåte.

1. Klåtun æ gjåre av material'e som inkji leier straum'e.
2. An sèt'e klåtu på kjýhonní så kjýne inkji sku ska antel fókk 'ell aire dýr.

check knabbi

bortimot fullgod kar
Sjå også knabbe.

Hèr kjæm'e der tvei knabba som vi' vère mæ di i slåttæ!

check knaggji

"gutplugg" (sterk og "seig" gut)

Tarjei va' den sterkasti av knaggó i Nórdibǿ.

check knaltr'e

liten tettvaksen kar

Tarjei æ an knaltr'e, å brúkar seg i arbei'.

check knarti

hard og vriden vedkubbe

'An stræva lengji mæ dei vesste knartó.

check knasi

mengd med ting eller dyr

Det låg an heile knasi mæ fýrstikku på tilæ ette at Åni ha' sète å tent i pípâ heile kvelli.

check knatti

liten knaus, bergpynt

Der va' så lívi å varmt unde knattâ.

check knauli

1. utvekst på tre
2. kvistekule

1. An kan finne knaula bå' på lauvtré å bartré.
2. Knaulan lýt an hogge ell' sage av tétt innmæ stokkjen.

close knerr'e

grjot, styrke, nerk

Der æ knerr'e i dei kar'e!

check knest'e

svak, stutt lyd

Bonní hav' sòve godt i nótt, eg hèv' alli høyrt enn knest'e frå da.

close knípingji

1. person som gjev så lite som råd for det ein kjøper (og prøvar å få så mykje som råd for det ein sel)
2. person med "samanklemd kroppsbygnad"

check knók'e

1. kjøttlem
2. knok på hand
3. snilt skjellsord (din knók'e!)

1. Mi have etti barre an líten knók'e.
2. Eg minnest væl dei stóre knókan 'ass Taddak.
3. Din knók'e du æ, dèr narra du meg fælt!

close knótebassi

person som har lett for å tale og stikke seg fram

check knǿtehósti

når nokon hostar for å få merksemd; bruka berre i eintal

Gunnúv lést vère så sjúk'e, men det va' nóg barre an fille knǿtehósti 'an ha.

close knǿtingji

"jålete" person

check knúterósí

rosenfeber (hudsjukdom)

Knúterósí æ an hú'sjúkdóm'e som æ vónd'e å få.

check knysje

ein heil del ting av same slag (ikkje så store ting)

Eg slípa a heil knysje mæ ljæ i kveld.

check knyst'e

låg stutt lyd

Fysst an gjeng'e på trétili, kan det tídt kåme an knyst'e frå tilebóró.

check kodde
image

lågt, rundt trekar, laga av stavar

Koddun vorte brúka fysst 'an sille fløyte rjómen av mjåkkjinn, førr'ell sepratóren kåm i brúk.

close kodd'e

pullen på ein hatt

close koddemjåkk

mjølk frå mjølkekoller (når rjomen er fløytt av)

Mange tótte at koddemjåkkjí va' den beste.

close koddesyr

1. surmjølk, kefir, syrna i kodde (trekar); bruka berre i eintal
Sjå også syr.
2. sæd

check koddi

1. kolle
2. testikkel

1. Der æ an koddi på Rygnestad som var' kadda "Fa'kodd".
2. Koddan vorte brúka ti' kattemat'e itt da ha' slåtra.

check kokli

kongle

Eg hèv' alli sétt so mykji kokla som i dei gråninn attenat loptæ.

check koks

kasserolle med avrunda botn; bruka i vedkomfyr

Koksí varte brúka ti' matlaging.

check kòladjúp

så djupt at ein ikkje ser botnen (bruka berre i eintal)

Det æ helst'e kulseleg å sjå néd i kòladjúpi fysst an æ út'å vatnæ.

check kòlaks

kornaks som er skadd av sot (soppsjukdom)

Kòloksí vurte plukka út å kasta.

close kólhus

helvete

close kollekvint'e

ein dram brennevin

Nò ha' det smaka mæ enn kollekvint'e, sa Sigúrd.

check kòlmørkr

kolmørkt, svært mørkt (bruka berre i eintal)

D'æ jamt kòlmørkr i november.

check koltre

kolle (kurase utan horn)

Mi ha' tvæ kjý mæ èg va' lítí; ei kjýr å ei koltre.

close koltrenapp'e

koltreknapp (skålforma halsknapp til bunad)

close koltrestút'e

stut utan horn

check koltreveir'e

ver utan horn

Honnveirin æ fæle ti' stangast, men koltreveirin kunn' stange, dei au!

close kómenaut

husdyr som ikkje høyrer til flokken; skapar uro, ugreie og strid

check komle

1. "komle" (Matrett laga av mjøl og vatn. Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag).
2. bruka om seinfør person som ikkje får arbeidet unna

1. I Oppistog sóe da komlu i suppunn førr' i tí'inn.
2. Tóre sill' breie, å hú va' ingjó komle.

check kompås'e

kompass

D'æ greitt mæ kompås'e, itt d'æ skoddi út'å a stórt vatn.

check konformant'e

konfirmant
Somme seier "komformant'e".
Sjå også gange for prestæ, gange lèse, konformére, masjónsbonn, teikne seg og vare framtèkjen.

Der va' mange konformanta i 1986.

close konformasjónslypt

tyngd som ein kan rekne med at gut i konfirmasjonsalder greier å lyfte

check kongji

konge
Sjå også dråning.

Harald æ an gó'e kongji for landi, bèt'e 'ell dei fléste av kongó.

close konn

1. bygg
2. enkeltkorn av eit eller anna
3. mengdeord for korn

close konnbýre

stor trekiste med flatt lok, musetett, bruka til ¨å lagre korn i
Sjå også býre.

close konne

mugge, kanne

check konngóv

lagringsrom for konnband før ein treskte.

I konngóvæ la' da konnbondí i tvæ røkkju, mæ oksó imót kvorairne, å slóge mæ flygjili.

close konnjórd

jord som er god til korndyrking

Valle ha' sérs gó' konnjórd.

check konnsnjór'e

1. små og korna ispartiklar (Danna av at små vassdropar har frose til is. Kvart korn er som regel mindre enn 1 mm i diameter)
2. sundfrosen snø under skare (særleg om våren)

1. I nótt kom det endél konnsnjór'e.
2. Eg trodde gjænom skaren å skrei i konnsnjóræ.

close konnstai

stabel med kornband
Sjå også høystai og lauvstai.

Mýsan líke sikkå i konnstaâ.

close konnturke

mengde korn som ein turkar i badstoga på to pada (ein gong)

check konnåkr'e

kornåker

I gåmó tí' ha' da mange, men små konnåkra.

check konst

tame (noko som krev dugleik)
Sjå også konstig'e og konstigt.

D'æ a konst å seie a grei meining mæ få órd. D'æ a konst å skjère út enn vén'e kubbestól'e.

check konsthevd

kunstgjødsel
Sjå også hevd og hevde.

Då bǿndan bigjynte mæ konsthevd, finge da mykji bèt'e avlinga.

check kopp'e
image

1. samnamn på bollar og mindre kar
2. kopp
Sjå også stavkopp'e.

1. Eg sylte mi i dei gamle koppæ 'enni Góme.
2. Gunnår drikk'e allstǿtt av dei hevlelausæ koppæ.

check koppehǿvili

spesiell høvel til å høvle stavane innvendes til eit lagga kar

I an koppehǿvili æ tonní rund í si.

check koppeklút'e

oppvaskklut

Førr'e brúka eg koppeklút'e ti' två koppan; nò brúkar eg bosti.

close koppemattér

steinty, "porselen"

Koppemattér æ hardare 'ell krúsemattér.

close koppesmé'e

snikkar som lagar stavkoppar

close kór'e

lite "rom" øvst i ei kiste (same som lédikk'e)

check korpl

utslett på kroppen; berre bruka i eintal

Eg hèv' fengje nåkå korpl attå ryggjæ, men eg veit alli ko det æ.

check korplekròt

perlestrikking
Sjå også korplespit.

D'æ så moderne mæ korplekròt nò.

check korplereit

mønsterstripe i tekstilar

Góme spitar a trøye mæ korplereita fyr' meg.

check korplespit

perlestrikking
Sjå også korplekròt.

Det æ úlílegt mæ dei korplespitæ, det sér út som d'æ flekkjutt'e.

check kórt

1. sertifikat til personbil
2. kort

1. Hèv' du tèkje kórti nò, Tarjei?
2. Eg sendt' 'ó a kórt i postæ.

check kórtér

kvarter

Konserten bigjynder om a kórtér.

close kosstròt

verte tom for mat; bruka berre i ubunden form eintal
Sjå også mattròt og trjóte.

check kost'e

1. haug, stabel lagd / lødd greitt eller reist opp mot noko
2. mat; bruka berre i eintal
3. gratis mat; bruka berre i eintal
Sjå også vé'ekoste og takkost'e.

1. Tarjei hèv' lagt ihóp mang' enn kost'e dei seiste vikun.
2. Brent brau å súrt saup æ fillen kost'e.
3. Eg hèv' hús å kost'e dèr eg búr.

check kót

småfisk omlag 5 - 15 cm lang
Sjå også fisklingji, kjývingji, kjývi, mikkjålskót og skark'e.

Det va' 'kji ko kót mi finge. Det kóti eg fekk ska' pusi få.

close kòt

kott (lite og trongt rom)

close kóvbògji

armbrøst, leikeboge med bygji og stokk
Sjå også bògji.

close kóv'e

1. pendelen i bjøddunn.
2. pil til boge der pila er butt framme

check kóvi

skort på luft, sterk astma (alvorlege pustevanskar)

Gamle-Haddvår fekk kóvi nést'e førr'ell 'an dǿi.

check kòvonn

nysgjerrig person (negativt ord, helst bruka om born)

Den gúten va' a fælt kòvonn, 'an va' addestad dèr fókk samlast for å rǿe.

close krabbi (H)

ein bestemt hest eller mann med middelmådig kraft

check kragji
image

krage

Kragjen på gråkuptunn stend'e beint opp.

close krakenål

stoppenål (til å bøte med)

check krakepar

to bjørkegreiner som er bundne saman i toppen (til å halde på plass høyet i ein høystakk)

An sveipte tvau krakepòr kring stakksneisí, så da péka ti' kversin kant'e.

check krakesopp'e

soppliknande hjelpemiddel av tre til å leggje inni ein sokk når ein skulle stoppe eit hol

Krakesoppen varte svorva, å jamt brúka itt an stoppa sokka.

check krakji

to bjørkekvister bundne saman i toppen, og svinga kring "stakksneisí" for å halde høyet på plass etter kvart som ein "byggjer" høystakken høgare
Sjå også høystakk'e, stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, vindverje, vindvevje, band, torve, býr, kjembe og høyskóg.
Somme seier "stakkskrakji".

Mi måge have fleire kraka førr'ell mi bigjynde å setje opp stakkjen.

check krakk'e

liten stol utan ryggstø, kan ha tre eller fire bein

Nò lýt du sitje rólegt, for denna krakkjen æ snar'e ti' å valtre. Svålaug kasta krakkjæ ette' fríaræ.

close krakkestig

fot på krakk

check krakksklút'e (H)

uvand klut

Krakksklútan vurte nóg inkji brúka ti' å turke av sivunn mæ.

close krampe

den delen av dørhengsla som står fast i karmren / veggen
Sjå også húrejinn.

check krani (V)

skitupp
Sjå også hav (H).

Såvi braut av kranen på dei eine skjíttæ.

close kraun'e

klagande person
Sjå også kraune.

check kraunårskjedding

masete og klagande kvinne
Sjå også kraune.

Åslaug va' a fæl kraunårskjedding, alt tóttest vèr' gali.

check krav

isgraut, blanding av vatn og is / snø; bruka berre i eintal
Somme seier "ískrav".

Eg gróv kravi ó' fiskehòlæ.

check kredde (V)

meslingar, kregde (smittesjukdom med forkjølingssymptom og utslett)

Eg minnest eg va kalleg sjúk'e då eg ha' kreddâ.

close kregdâ (H)

kregde; smittesjukdom med forkjølingssymptom og utslett

check krèk

krek, lite hjelpelaust levande vesen

Det seiste lambi va' 'kji kå a líti krèk. Mi ljóte tåte detti ilendige krèkji.

close krekse

ureinsleg kvinne

check krém

krem

Krém kan vèr' mangeleis; bå' ti' tonnó, ti' skó å ti' mat'e.

check kremme (V)

1. den mengda ein får i ei handflate (td med mjøl, salt, bær)
2. det ein kan klemme rundt med handa (gjeld td trepinnar)
Sjå også verbet kremme og kremmingji (H).

1. Det æ passeleg mæ ei kremme salt ti' desse kurvæ.
2. 'An tók a kremme mæ konn å stelte si an bendili.

check kremmingji

den mengda ein får i ei hand, t.d. med mjøl, salt, bær o.l.
Sjå også verbet kremme og substantivet kremme (V).

Taddeiv kåm mæ enn kremmingji mæ Twist fyr' åkkå.

close krepp'e

"knekk", vanskeleg periode

Kjýrí fekk an krepp'e ette at 'u ha' kåme ti'. Åkren fekk an krepp'e då 'an skjein så i sommår.

check krí (V)

krig
Sjå også krí (H) og kríe.

Det æ allstǿtt krí einkvorstad på jórdinn.

check krí (H)
image

krig
Sjå også krí (V) og kríe.

'An va' som i órlogg å krí allstǿtt, kunna alli róe seg.

check kríkje

smittsam farang
Sjå også ivefær.

Det fèr'e så vónd a kríkje i vète.

close krikk'e

krok
Sjå også armekrikk'e.

check krím

forkjøling; bruka berre i eintal
Sjå også krímsjúk'e, krímsjúkji og nòsekrím.

Eg hèv' havt så vóndt a krím, men nò æ eg bèt'e.

close krímkveise

sår i halsen, kvise i halsen

check krímsjúkji

forkjøling
Sjå også krím, krímsjúk'e og nòsekrím.

Det fór så lei'e an krímsjúkji den vetren.

close kring'e

krans, krull

'Å vestelénæ ligg'e an kring'e mæ gara.

check kringle

1. del av broderiet på setesdalsbunaden; både for menn og kvinner (kvadrat som er dela opp i fire)
2. stoppskive
3. trinse på skistav
4. spinnehjul til handtein
5. kringle (kake)

1. Kringlun brúkar an midjom anna i opplutæ. A kringle æ fíre flekkji å an kross'e ivi.
2. Eg legg'e a kringle unde mutteren å skrúvar ti'.
3. Ai-ai, dèr datt kringlâ av stavæ mí!
4. Dei ellgamle kringlun våre gjinni av stein'e.
5. Fær eg a líti mul av kringlun; 'u såg så gó' út....

check krintóli

snurrebass

Danil va' så gó'e mæ krintolæ.

close krisnedóm'e

kristendom

check krítpípe

tobakkspipe støypt av gips

Gamle-Gýró røykte i krítpípe.

close kró

krå, hjørne

Lórterèka stend'e i króne innmæ kåvestiddi.
check krodda

det faste stoffet som er att når ein smeltar sauefeitt; bruka berre i fleirtal

Kroddan blandar an i hóp kurven.

check Krókan

stadnamn på Hovet

Nórenat Krókó æ der skjótebani.

check krók'e

krokut "bord" av kvit tunn tråd i broderiet på setesdalsbunaden (både den mannlege og den kvinnelege)

Krókan vi' eg bíe mæ ti' i morgóhindagjen.

close krǿkl'e

person som er krokbeina og har smale og stygge legger

check króknèv
image

Torvhaldskrok.
I tidlegare tider var denne laga av einer, men i seinare tid har også jern vorte bruka.
Sjå også torvolli.

Det æ inkji létt å finne greie imni av einére ti' króknèv.

close krókrugge

rugge med krokbragd-mønster

check kròm

1. vanskeleg situasjon pga t.d. dårleg økonomi
2. bruka i uttrykket kåme í a kròm.

1. Da hav' kåme sikkå ó' kròmæ no som da hav' bitala gjellin.

close kròm'e

maktesløyse

close kronglefure

krokete furutre

close kroppslut'e

kroppsdel

check króskåp

kråskåp, hjørneskåp

På Voddæ have da a vént króskåp i stògunn.

close króspenne

stokk frå stavlægjâ og opp i gavlen i eit hus

check kross'e
image

1. kross
2. Grensemerke. Då ny delingslov vart innførd 01.01.1980, vart det ikkje lenger lovleg med "krossar" som grensemerke i nyetablera grenser.
3. "kross" i ymse handarbeid
Sjå også deild og vinkeldeild.

1. Der æ mange krossa på dei gamle kjørkjegar'æ.
2. Krossen i an jarfast'e stein'e erstattar a deild.
3. Kross'e å kringle sjå mi bå' i løyesaum'e, i vevnâ'e å i spit.

close krossklung'e

krosskongro

check krosslauv

tunn sølvplate forma som ein kross (i "kuptelekkji"; "sylvlekkji" i kvinnebunaden og i klokkebandet for karar)

Krosslauvi dinglar så vént né'å bringunn.

check kròt

mønster, ornament (i td treskurd, saum eller bildekk)
Sjå også kròte.

Det va' mykji kròt på dei kubbestólæ.

check krubbedrag

bruka om hestar som bit i krubbâ og dreg inn mykje luft

Sòme hesta naga på ètâ, å då ha' da krubbedragji, som va' a lýti.

close krubbedragari

hest som gnagar på krubbâ

check krúdi

lita forsamling, klyngje med folk, flokk

Der va' an krúdi mæ fókk kring seljaren. Da såte i ein krúdi.

check krúke

fylle båe hendene (forma som ei skål) med t.d. bær

Eg fann alli mei 'ell a par krúku då eg va' på moltetúr'e i dag.

close krukle

stakkar, toler lite, arming (om kvinne)

check krukl'e

stakkar, toler lite, arming, pyse (om mann)

Haddvår hèv' alli vòr kå an krukl'e; fillen ti' ète å arbeie.

check krulleskjeise
image

snabelskeise

Krulleskjeissun våre vónde få ti' hange unde biksaumó.

check krulleskúr'e

akantusskurd (ei form for treskurd)

Krulleskúren varte helst'e líti brúka i Sætisdal i gåmó tíd.

check krullestikke

eit lite spesiallaga verkty til ein spesiell slag krullar innan sylvarbeid

Der æ mange slags krullestikku i filigransarbeiæ, ti' úlíke slags krulla.

check krulli

1. låsemekanisme for td skåpdør eller sive
2. Krull i løyesaum (broderiet på setesdalsbunaden, både den mannlege og den kvinnelege. Mest vanleg i lusekufta).
Sjå også lúsekupte.

1. Krullen va' jamt vént laga.
2. Inkji adde dalebuksu ell' kuptu hav' krulla.

check krumlebjørk

småvaksen og krokete bjørk på heia

Krumlebjørkan kan an helst'e barre brúke ti' vé'e.

check krúne

1. isse
2. krune
3. krone
4. skråstilt firkant (i handarbeid)

1. Den ungjen æ så oppkjækta at 'an kan dríte n'i krúna 'å fai' sí (gammal herme)
2. Krúnâ som brúrin brúke ti' sætisdalsbúnaæ, heite lâ.
3. Segg mi, kan du léne mi tvæ krúno?
4. Sèt'e an mange krúnu ihóp så vare det a bóre.

check krúnering'e

fingerring laga av sølv (kunne også vere laga av tæger)

På støylæ kunna da finne tæga å stelle sikkå krúneringa.

close kruppepípe (H)

krokpipe

check kruppestav'e (H)
image

spaserstokk av tre (bøygd i toppen)

Mi have ennå kruppestaven 'enni Gamlegóme.

check krús

keramikkrukke

D'æ krúsemattér i krúsó.

check krúsemattér

keramikk (td krukke av brend leire)

Syltekrukkun æ gjåre av krúsemattér.

close krúsi

1. klase av bær; t.d. tytebær
2. spiralringar av sylv i filigransarbeid
3.uttrykk frå leiken "Talpinn"

check krúskefure

stor og vid furu

I Finndalæ æ der mange krúskefuru.

check krúskji

full neve med td blåbærlyng

Eg fann mi an krúskji å åt opp dei bèrí mæ eg gjekk.

check krusl'e

eldre person med dårleg helse
Sjå også kruslelèg'e (V) og kruslen.

No bú da fíre krusla i same húsæ.

close krúsúli / kròsúli

stakkar, ein som toler / vågar lite, er lite tess
Somme seier "krusúli"

Åni varte enn kròsúli på si eldri daga, men 'an va' hausen førr'e.

check krýl'e

noko skarp bøyg
Sjå også krýle si, krýlen og krylryggja.

Der va' enn krýl'e på stokkjæ, så 'an laut buttast dèr.

close kryml

krokete og vridd ved (td fjellbjørk)

close krymle

krokete tre, lite tre
Sjå også substantivet kryml

check krýst'e

klem, omfamning

Fær eg enn krýst'e av di?, spúre Góme.

check kræe

tvigreina trekvist med fisk tredd på
Sjå også fiskekræe.

Fær an mykji fisk'e, lýt an skjère si a kræe.

check krætúr

storfe

Da ha' mykji krætúr i Nórdstog-Løyland.

check kråke

1. blaut del midt under hestehoven
2. reiskap av tre (ei spik, flat med hake, til å dra vevtråd i vevreiæ)

1. Itt an skór hesten, plag' an skjère nòkå av kråkunn au.
2. Kråkâ heng'e i an trå'e på vevreiæ.

close kråkeblóm'e

fiol

check kråkefót'e

del av broderiet på setesdalsbunaden (både for menn og kvinner; brodert med kvitt tunnt garn)
Somme kallar dette for heksesting.

An kan godt seie at heksestingjí líkne på kråkefǿta.

check kråm

kram, småvarer (noko nedsetjande ord om handelsvarer)

Det va' nåkå filli kråm 'an ha' kaupt.

check kråmbú

krambu
Sjå også .

"Taddeiv Fossæ" ha' a kråmbú på Rysstad.

check kråmkar'e

kramkar (reisande handelsmann)

"Kragerǿen" va' an kråmkar'e som fór ette dalæ i femtí-åró.

check kråmskuld

pengeskuld til ei krambu eller forretning

Det todda på seg mæ kråmskuld alt fórt.

check kubbekvéli

hjul til vogn laga av berre tre; utan jernskoning (bruka berre i fleirtal)

Kubbekvéli ha' barre tréås'e så det sveiv tré i tré. Fyre mykkjøyringjinn smúre da kubbekvéli mæ smolt, men det turka, så det våla å skreik så det va' våeverk.

close kubbesag

stor og brei sag for to mann (bruka til å felle tre)

check kubbestól'e

kubbestol, laga av ei uthola trestamme
Sjå også stól'e, brugdestól'e og vaggestól'e.

Kubbestólen stó midt 'å tilæ.

check kubbingji
image

planker mellom taksperrene over langveggen

Kubbingan tétte godt midjom raptó.

close kúbe

trog i botnen av tjøremile (Til å ta i mot tjøra frå tyriveden i mila. Eit hol i kuba leier til eit slok eller røyr, der tjøra kan renne ut)

check kúle
image

1. kule
2. den delen av separatoren der skålene er; bruka berre i bunden form eintal
Sjå også sepratór'e, skrýti og skålinn.
3. kålrotlager utpå åkeren

1. Tarjei kåm som a kúle oppigjænom vodden.
2. Kúlâ æ harleg tung for den som æ líten.
3. Det ha' vòr' a godt næpeår, så mi måtte stelle fleire kúlo.

close kúleell'e

kuleeld (svært kraftig varme frå bål eller omn)

Mi ha' an fæl'e kúleell'e mæ mi fiska nórdmæ strondí.

check kulli

haug

Òvafor húsí æ der an líten kulli, dèr stend'e det så vèn'e an hegg'e.

check kuls'e

frost i kroppen
Sjå også kulse og kulsen.

Eg fekk slig an kuls'e í meg ette eg ha' lauga meg.

close kulta

jamnsterke eller jamngode

check kult'e

den beste

Da sprunge ett' 'enni dei beste, men det va' kulten som strauk da av.

close kultr'e

knaus, kolle

check kumm'e

1. gjødselkjellar (rommet der husdyrgjødselen vert lagra)
2. kum
Sjå også landkumm'e.

1. Da ha' an stór'e kumm'e på Håptu.
2. An sér kumlòkjí ti' dei tvei kummó som liggje unde parkéringsplassæ.

close kupte

kufte
Sjå også lúsekupte og grautkupte.

check kurv'e

Matrett, innmat av sau, laga av lunger, lever, hjarta, nyrer, hjerne, matrøyr, luftrøyr, blod, feitt og "kroddar".
Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.
Sjå også kurvepýsse, kurveskjinn og kurvesneis.

D'æ góslegt mæ "kurv'e å lange kveld", som da sa det førr' i tí'inn.

check kurvekveld

kosekveld med nylaga kurv'e; når slaktinga var ferdig

Kurvekveldi va' det sjessi å få ný'e kurv'e.

check kurvenúten

uttrykk bruka om når ein har ete så mykje kurv at ein tykkjer det set seg fast i halsen

Kurven va' feit'e førr' i tí'inn, å sòme tótte det va' så godt, å da åte så fórt at da finge kurvenúten.
check kurvepýsse

pølse av innmat av sau (med skinn av tarmar)
Sjå også kurv'e, kurveskjinn og kurvesneis.

Kurvepýssun vorte turka som anna spikekjöt. Da åte kurvepýssu heile hausti.

check kurveskjinn

Tarmar og andre delar av magen som ein brukar til å fylle kurv i, når ein lagar kurvepylser.
Sjå også kurv'e, kurvepýsse og kurvesneis.

Katten èt'e kurveskjinní.

check kurvesneis

Ein kvesst trepinne eller jarntråd til å setje i kurvepylsa for å tette opninga når ho er fylt med rå kurv.
Sjå også kurv'e, kurvepýsse og kurveskjinn.

Kurvesneisan kan an passe på å brúke ti' néste haust fysst an slaktar.

close kuse

fille eller einerkvast til å ha kring mineboret når ein borar hol i stein (skal hindre at vatnet i holet ikkje sprutar opp i andletet når ein slår på boret)

close kvant'e

"min del av noko"

close kvas

kvister, skogsavfall

check kveik

gjær bruka ved ølbryggjing
Sjå også kveikstokk'e.

Kveikjí varte samla opp i an kveikstokk'e.

check kveikstokk'e

liten firkanta trestokk med hol i der gjæra samla seg under gjæring av øl
Sjå også kveik.

D'æ lengji si' det varte brúka kveikstokk'e unde ǿlbryggjing.

check kveise

kveise

Eg hèv' så mykji kveisu i andlitæ, at eg sýter mæ å sýne meg úti blant fókk.

check kveisekåne (H)

sjukesyster som var rundt i skulane og vaksinerte mot koppar

Ungan líka inkji fysst kveisekåna kåm.

check kveisepass

attest på at ein er vaksinera mot koppar

Unde' kríinn lute adde have kveisepass.

check kveld

kveld

I kveld vi' eg barre sitje inni.

check kveldesèt

1. når ein er heile kvelden på besøk (V)
2. når ein skal heim og leggje seg etter å ha vore på besøk (H)

1. Det varte kveldesèt mæ mi i gjerkveld.
2. Nò æ det kveldesèt, sa Trygvi, å reiste heim'tt'e.

check kveldetí'

tid for å slutte arbeidet; bruka berre i ubunden form eintal

Nò æ det kveldetí', klokka æ sjau.

close kveldsbiti

Sjå også biti.

Lavrans måtte jamt have an kveldsbiti för 'an la seg.

check kveldskjǿgle

1. person som arbeider seint om kvelden, B-menneske
2. den styggast utkledde bassen, når dei vaksne var "bassar"
Hans Ross' ordbok: "Aftenspøkelse".
3. kveldsklåre, kveldsglenne
Somme seier "kveldskjygle".

1. Tarjei æ a kveldskjǿgle.
2. Ungan vorte lívræde då kveldskjǿglâ kåm inn dynní.
3. Kveldskjǿglâ æ sjella gód.

check kveldsklåri

klår himmel om kvelden
Sjå også klåre av.

Kveldsklåren æ alli gó'e, d'æ a filli mark for veiri néste dag'e.

close kveldslǿgje

eit lite opphald i regnveret om kvelden
Sjå også lǿgje.

Då det kåm a kveldslǿgje, sprunge mi heim'tte.

check kveldsró'

raude skyer om kvelden

Kveldsró' turkar høy, morgóró' míg' på møy (ordtak om vermerke).

check kveldssmeikje

solglytt mellom skyer ved ustadig ver

A kveldssmeikje kan vèr' gó, men lòvar inkji nåkå.

close kveldssvæve

løvetann

check kveldsøykt

arbeidsøykt i eldre tid (mellom kl. 16.00 og 19.00; i slåtten)
Sjå også kveld og øykt.

Da ha' a long kveldsøykt, klokka varte meste åtte førr'ell da våre færige.

check kvéle

hjul på kjerre (gammaldags kompakte trehjul)

Det æ lengji si' kvélun våre i brúk.

close kvélehest'e

hjulhest (barneleike)

close kvéli

trehjul; bruka berre i fleirtal

close kveml'e

person som talar om motbydelege ting

close kvendeforeining

kvinneforeining

check kvendeklæi

klede for vaksne kvinner; bruka berre i fleirtal
Sjå også karmannsklæi og klæi.

Svålaug va' så útifrå ti' saume greie kvendeklæi.

check kvendelé

venstre sida av midtgangen i kyrkja og andre religiøse forsamlingshus
Sjå også kareléne.

Eg sit'e helst'e 'å kvendelénæ i kjørkjunn.

check kvenderíve

mindre rive for kvinner (til å rake og breie høy med)

Då eg va' lítí ha' eg a kvenderíve, for 'u va' léttare å rake mæ.

check kvendi

kvinne

'U va' a drusteleg kvendi.

close kvendmann'e (H)

kvinne, eldgamalt uttrykk der mann'e tyder menneske
Sjå også kvendmannsarbei' og karmann'e.

close kvendmannsarbei'

kvinnearbeid; bruka berre i eintal
Sjå også kvendmann'e.

Karan ville alli gjère kvendmannsarbei'.

close kvendmannskar'e

feminin mann

close kvendmannsklæi

kvinneklede

check kvenndag'e

kvardag, yrkedag (frå måndag, til og med laurdag)
Sjå også virkedag'e og hægdag'e.

Ette mange kvenndaga æ det godt mæ hæg.

close kvenndagsbrúr

jente eller kvinne som går for mykje pynta ti' kvenndags

"Kvenndagsbrúr æ hægdagssút".

check kvenndagsklæi

kvardagsklede

I virkó gjinge mi mæ kvenndagsklæi.

check kvenndagskost'e

kvardagskost

An kan 'kji plent seie at gomb'e æ kvenndagskost'e.

close kverk'e

innsnevring

close kverkjâ

hestehoste

close kvervi

område

check kvervili

kvervel

Der kåm an kvervili å flutte høytti hít i Haugebirksteigjen.

check kví

inngjerding for husdyr (av tregrindar)
Sjå også kvíe.

Da samla búskapen i kvíne då det bigjynte å mørkne.

check kviggjúre
image

reim på hesteselen som går under magen ved óra

Kviggjúrâ tar alli vèr' stromm.

close kvígrind

grind til å lage ei kve (inngjerding for kveg)

Kvígrindan vare haldne ihóp mæ henka.

check kvike

kveke

Det kan vare leitt mæ dei kvikunn dissom an inkji æ virkjen ti' hald' 'æ undâ.

check kvikjendi

små dyr t.d. lam og kje

Det varte 'kji så mange kvikjendi mi ha' mæ på støylen i år.

check kvikji

1. naglefestet
2. blautvev innanfor hoven på hesten

1. Det æ vóndt å ríve né' i kvikjen (ei andære).
2. An kan ljót' bøygje saumen så an inkji kjæm'e né' i kvikjen.

check kvikt

krøter, bufe

Eg såg alli a kvikt då eg va' på heiinn.

check kvíld

pause
Sjå også dògúrskvíld og kvíld'e.

Nò ljóte mi have a gó' kvíld, så lengji som mi hav' stræva.

check kvíle

seng
Sjå også kvílebòs, kvíleklæi, kvíleknikt'e, kvílenøyti, kvílepad'e, kvílestamn'e, kvílestokk'e og kvíletjell.

I dei gamle stògó va' der jamt tvæ kvílu.

check kvílebòs

gras eller halm i senga (i eldre tid; bruka berre i eintal)
Sjå også kvíle.

Fókk slóge helst'e storr'e ti' kvílebòs på heiinn. Der æ 'kji rare fjøyringjí i kvílebòs.

check kvíleklæi

sengeklede (bruka berre i fleirtal)
Sjå også kvíle og klæi.

Jórånd tvó kvíleklæin i gjår.

close kvíleklæplagg

sengeklede som td rugge eller tjeld (eller bossbreie vove av filler)

check kvíleknikt'e

sengeknekt
Sjå også kvíle.

Kvílekniktan våre så vént útskorne.

close kvílekró

sengekro

close kvílelengde

lengd på seng (i eldre tid)

check kvílenøyti

"sengekamerat" (bruka om ektefelle eller andre ein deler seng med)
Sjå også kvíle.

D'æ godt mæ kvílenøyti, så slepp'e an å liggje eisemadd'e.

check kvílepad'e

fast sitjebenk framanfor himmelseng (skåp å kvílu)
Sjå også anveggspad'e, pad'e, lislepad, mollpad'e og kvíle.

Det æ praktisk kvílepad'e.

close kvíleplagg

sengeplagg

check kvílestamn'e

endestykka når ei seng kan delast opp i 4 delar
Sjå også kvíle.

Kvílestamnan æ hægri 'ell kvílekniktan.

check kvílestein'e

stein ved støylsveg der det er vanleg å ta ei kvild

kvílesteinen skåre mi nomní åkkå n'i pinna å stava.
check kvílestokk'e
image

framkanten på senga
Sjå også kvíle og sengjebórd

'An slengde fǿtan ive kvílestokkjen å fram 'å tili.

check kvílestóppi

sengestolpe

Evst i kvílestóppó va' der svorva kúlu.

close kvíletili

sengebotn

check kvíletjell

ullteppe til å liggje på og til å breie over seg (under dyne eller eldre typer av sengetøy)
Sjå også kvíle, heimetjell, kjørkjetjell, býtjell, tevlingetjell og tjell.

Om vetran brúka mi allstǿtt kvíletjell mæ eg va' líten, då sluppe mi frjóse.

check kvilt'e

vatteppe, eller fleire ullteppe sydde saman med trekk utanpå, bruka som dyne
NB: Gamalnorsk: Hvitill

Kvilten va' tykk'e å tung'e, men líkevæl va' 'an 'kji varm'e. Mamme breidde kvilten på kvílâ.

check kvímål

staden der kvia hadde stått ei natt

Kvímåli varte godt hevda fysst búskapen ha' stae der a nótt.

check kvinn

kvern

Der va' fjórta kvinni innmæ Hommsåne.

close kvinnauga

hol i midten av kvernsteinen i ei kvern

close kvinnebyrr'e

nok vassmengde til å drive kvernekallen for å male korn; bruka berre i eintal
Sjå også byrr'e og byrre på.

close kvinnefadd

fall i bekk eller elv (nok fall til å drive kverna)

close kvinnegar'e

"skjerm" som går kring kvernsteinane i ei kvern (hindrar at mjølet flyg utover, og sikrar dermed at det hamnar i mjølkista)

close kvinnekadd'e

loddrett stokk med "fjøyri" som driv kverna

check kvinneknarr'e

gammal merkedag (1. september, St. Ægidius, på primstaven ofte merkt med to kvernsteinar. Var den dagen turr, ville det verte lite kvernvatn heile hausten)

Fókk vår' merkne førr'e, å la' merkji ti' veiræ denné dagjen, kvinneknarren, for dèt ha' mæ mjölmatæ å gjère.

close kvinnestemm'e

jord- og steinvoll som demmer opp og samlar vatnet inn i eit slǿkji

check kvinnevatn

nok vatn i kvernbekken til å drive kverna (ein måtte oftast demme opp ei tjørn for å få nok "kvinnevatn")

Æ der inkji kvinnevatn i Víkebekk sommårmål, vare det seint i år.

check kvinnevèg'e
image

veg til kvernhus

Kvinnevègjin vorte mykji brúka om haustó.

check kvinn'ús
image

kvernhus, bruka til å male korn, drive med vasskraft.
Vart i tillegg til å male korn nytta til å drive treskjeverk med fleire hundre meter lang vaier.(T.d. på Brottveit, på Tveiti, I Homme).

Kvinn'úsi åkkå varte flutt ette dei stóre flaumæ.

close kvirkjeband

knute bruka til å knyte skjerf, haresnare o.a.

check kvirvle

liten "teig" med nyslått gras som ligg på bakken for å turke i sola (raka inn frå kantane og jamnt fordelt utover)
Sjå også breie.

Mi ha' mange kvirvlu útivi då regni kåm.

check kvirvlebøygje

kvervelvindsbye
Somme seier "kvirvlebýe".

Det kåm så fæl a kvirvlebøygje å føykte høytti opp i luftí.

check kvísl

1. "elvegrein" (grein av ei større elv)
2. greip av tre

1. Stóråne hèv'e sòme stad mange kvísli. Stampen stó' førr'e innmæ nǿri kvíslí.
2. Eg hèv'e sétt a kvísl på musææ.

check kvist'e

kvist

Kvistin 'å grænó æ nére'nanné å langt néd mót jórinn, så gråneskógjen æ myrk'e.

check kvistekúle

oppsvulma del av ein kvist ved overgang til stomnen (barskog)

Kvistekúlun æ kalleg heitbrende.

close kvistfure

særleg kvistut fure

close kvítmoggblekkji

kvitbladtistel

close kvívodd'e

teig der det hadde vore kvia (ofte i årevis; vert også bruka som stadnamn)

close kvóa kvåe (eldre seiemåte)

Tygg'e du kvóa?

close kvonn

kvann
Sjå også kvonnerót.

check kvonnerót

kvann
Sjå også kvonn.

An kan finne kvonnerǿta, helst'e i grǿó, på heiinn.

check kvorv
image

omfar med laftestokkar i ein lafta bygning

I a vanleg bú kan det vare a mannshægde mæ åtte kvorv. Tårål å Gjermund timra fleire kvorv den dagjen.

close kvòve

halvkløyvd stokk
Sjå også kvåv.

close kvæs

blåsing (utan ljod)

check kvæv'e

liten dal, rund dalbotn

Reisdýrí gjinge å beitte inst i kvævæ.

check kvåe

1. tyggjegummi laga av harpiks på gran
Sjå også íkonnkvåe, grånkvåe og skrape kvåe.
2. tyggjegummi
Sjå også amerikakvåe, býkvåe, kvåedås og kvåetugge.

1. Danil Steigaræ skrapa, brædde å selde kvåe av grån.
2. "Spýt út den kvåâ"! húva læraren.

check kvåedås

metallboks til å ha tyggegummi i (ofte bruka ein ei "Globoid-øskje")
Sjå også kvåe.

Eg hèv' tuggje så lengji at nò lýt kvåâ oppi kvåedåsí a bil.

check kvåetugge

grankvåe eller "moderne" tyggegummi som er bruka og skal brukast fleire gonger
Sjå også kvåe og tugge.

Førr' an la seg laut an leggje kvåetuggâ enn lageleg plass'e.

close kvånvègjen

på kvinnesida, morssida; bruka berre i eintal

close kvåri

1. del av stakkeskoren i setesdalsbunaden
2. dei grøne stripene nedetter den mannlege setesdalsbunaden
3. voll som ligg rundt td ein tjørebrenningsplass eller grøft

3. Du kastar jórdí opp i an kvåri rundt veitâ, så inkji tjørâ renn'e útivi, sa Helleik.

check kvårtél

1/4 tunne; måleeining

Mi tóke opp tíe kvårtél mæ fræ.

check kvåst'e

tett skog på eit mindre område

Der æ an kvåst'e i skógjæ åkkå som æ så vokstrelèg'e.

check kvåv

taktekkjing av halvkløyvde og uthola stokkar lagde som over- og understokkar; bruka berre i eintal

Kvåv varte brúka nòkå på høybúi på heiinn.

check kvåvtòke

tak av halvkløyvde stokkar

I a høybú 'å heiinn, fysst det va' langt avgari, brúka da tídt kvåvtòku.

check kål

kål

"Der æ makk'e i desse kålæ", skreik 'an né'å Búinn.

close kålsuppe

kjøtsuppe med ungt nepekål (helst før kålet var utvakse)

"Kålsuppe æ så sunt at det gjère barre godt å ète seg únýt'e", hermde Gófa.

check kåmåri
image

1. utedo eller do i uthus
2. ekskrement i utedo
Sjå også vannhús og kåmårstilje.

1. Taddeiv sat lengji i kåmåræ i gjår.
2. D'æ a ulkearbei' å kjøyre út kåmåren.

check kåmårstilje

golvbord på sidene av opninga i utedoen
Sjå også kåmåri og tilje.

Den eine kåmårstiljâ va' mest'e ròtí.

close kåne

kone

close kåpespenni

spenne til setesdalsbunad (i belte, i brjósdúk'e, og i líne)

close kåpårdankji

koparmynt
Sjå også kåpår'e og dankji.

check kåpår'e

kopar

Kaslan som kvendí sóe gumb'e í, våre av kåpår'e.

check kårt'e

moltekart
Sjå også blindingji, glåpari og graskårt'e.

Det æ fórt å få vóndt i magjen fysst an ète kårta.

check kåv'e

kalv,
Sjå også stútkåv'e, kjýrkåv'e og kissi.

Kåven fýgde kjýrinn fóts fǿti. Kåvan stande i stiddi.

close kåvebrynne

kalvedrikk

check kåvehagji

innhegning for kalvar

Da ha' kåvan oppi Kåvehagjen i gjår.

close kåvestiddi

avdela rom for kalv i tallen / fjøset

close kåvesutr

væske og mjølblanding og evt anna (gjeve som mat for små kalvar)

Vi' dú Bóa setje byttun mæ kåvesutr inn ti' kåvó i stiddæ?

check kåvi

1. tjukkleggjen
2. form på bunadsokk over tjukkleggen

1. Eg fekk så sènedrættâ i dei eine kåvâ.
2. Det varte reikna for vént å have stóre kåva, difyri spita da kåvan stǿri 'ell da ha turt. Kvendekåvan våre ette måten víare 'ell karekåvan på sokkó.

check kåvkjýr

ung kvige som får kalv
Sjå også kåv'e og kjýr.

Det æ 'kji vente 'u mókkar så mykji, 'u æbarre a kåvkjýr.
close kåvoll

kalvekjøt
Sjå også kåv'e.

close kåvslègji

livmor til ku