Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på L: 315 | Totalt: 6173 | nullstill
Forklåring Døme
check la'

stabel med ved eller materialar
Sjå også stòpúli og lǿ.

Vé'eló'í æ så greitt lodde at da ræse alli néd. Der ligg'e an presendingji på ló'ó.

check la'

brurekrune med sylvstas

La'i hève botn'e av raudt klæi.

close lab

kraft, sod (same som lapi)

check laddi

1. sokk (tykke og tynne, heimestrikka eller fabrikkvare) (H)
2. person som er liten og har stutte bein og lang rygg (i tillegg til at han går seint og dragande) (V)
Sjå også leist'e.

1. Eg hèv' filli mæ ladda, eg lýt kaupe mi nåkå nýe pòr.
2. Taddeiv va' an líten, våklèg'e laddi.

check ladi

sjokolade
Sjå også sukkerladi.

D'æ godt mæ ladi, stundom, for den som líkar sǿtt.

close lafs'e

Sjå også lafsen.

check lag

1. lag; foreining
2. lag; t.d. fotballag
3. lag med t.d. papir
4. avstanden mellom 2 hesjestaurar

1. 'Er æ mange fríviljuge lòg å organisasjóna i Valle kommúni.
2. Ko mange ska' 'er vère på kvære lagjæ?
3. Eg ha' på mi mange lòg mæ klæi, si' det va' så kaldt. A DVD-plate hèv' fleire lòg. Der va' mange lòg mæ isolasjón'e i veggjó.
4. Eg trúr mi hav' hesja mest'e líke mange lòg.

check lag

form, utsjånad

Det va' a rart lag på dei skapningjæ.

check lagji

lagnad

Det va' lagjen 'ass at 'an sille døy ung'e.

check la'i

stabel i løa med utreskte kornband

Dú syndlegheit, der æ púre múseskúr'e i la'â!

close lakk

lakk

check lamb

lam
Sjå også lambungji og tåtelamb.

Mi have tjúge lomb út'å jóræ. Lombí æ snille å sjå på. Det eine lambi æ sjúkt.

check lambefydde

skinnfell av lam

Dèt va' a vé lambefydde du ha', å den æ nóg mjúk å vorm.

check lambelamb

lam av eitt år gammal sau (gimmer)

Mi para adde lombí i haust, å då våri kåm, finge mi mange lambelomb.

check lambelègji

livmora til ein sau

Fyre lembingjinn kan lambelègji kåme út nòkå, og då lýt sauen stande bakfótó hægri.

close lambsau'e

lammesau

check lambungji

lam, eldre seiemåte
Sjå også lamb og tåtelamb.

Moirí vi' alli kanne den eini lambungjen.

check lambveir'e

ver som er 1/2 - 1 år gamal

Lambveirin mòge inkji vère i hóp mæ sauin seinhaustis.

close lamp'e

labb (på td hund eller katt)

check land

1. land
2. innmed land i ei elv / vatn
3. åkerkant
4. urin / gjødselvæske frå husdyr, samla opp igjennom inneforings<->sesongen (berre bruka i eintal)
Sjå også landkumm'e og landbrunn'e.

1. Mi lære om mange nýe lond då mi gjinge i framhaldsskúlâ.
2. Fiskjen stend'e innmæ land tídleg om våri.
3. Det vare gjinni så mykji úgras innmæ land i åkró.
4. Der æ mykji nitrogén i landæ.

check landbrunn'e (H)

1. "kjellarromet" under fjøset der den faste og rennande gjødsla vert lagra (ein mòkar ned mokstreglugget og ned i "landbrunnen")
2. "kjellarromet" under fjøset der den faste gjødsla vert lagra; medan urinen går til "landkummen" (noko nyare driftsbygningar frå ca 1950)

1. Frå landbrunnæ lesst' an lórten oppi a mykkjerre, å kjøyr' 'an út'å åkren.
2. Landbrunnen 'ass Svein æ helst'e fudd'e no.

check landefré'e

fred i landet

Nòrik hèv' havt landefré'e alt si' 1945.

close landkórt

kart

close landkumm'e

romet der urinen frå husdyra vert lagra
Sjå også land, kumm'e og landbrunn'e.

check landkunne

geografi (nemning på dette faget i eldre tid)

Mæ landkunne meinest kunnskap om land å fókk i heile verdinn.

check landskòt

"bruhovud" (på båe sider)

Kallefossbrúnæ hève landskòt av stór'e, kjíla stein'e.

check landsté

torvkant som heng utover ved vatn eller elvebreidd

Landstéí æ greie å løyne si undi for fisk'e å anna livandi som held'e ti' i vatn.

check langbrýni

svært langt bryne til å kvesse ljå med

Langbrýni sette da mót jórinn å skóve ljæne opp mæ.

check langbuksu

setesdalsbunad for karar

Langbuksun ha' jamt stǿri skjinnfu fyrr' i tí'inn 'ell da have nò ti' dags.

close lang'e

1. lengde (td om trematerialar)
2. strekning

close langekrakk

stod på langveggen, frå omnen til bordet, veggfast

check langfarssjúkji

smittsam febersjukdom, tyfus, nervefeber

Langfarssjúkjen va' an kalleg smittsam'e fébersjúkdóm'e som dei gamle våre lívendi ræde.

check langgófa / Langgófa

tippoldefar
Sjå også gamlegófa.

Langgófaen min kåm ifrå Skafse.

check langgóme / Langgóme

tippoldemor

Langgóme varte åttí år.

check langhǿvili
image

spesielt lang høvel

Langhǿvilen vare brúka fysst an ska' skjóte ihóp å líme.

check langorv

langorv
Sjå også orv og stuttorv.

Det lýt vère helste slétt ska' an kunne brúke langorv.

close langorvsljår'e

langorvsljå
Sjå også ljår'e og stuttorvsljår'e.

close langslòk

fører vatnet frå rindeslòkjæ. Kor bratt terrenget er, avgjer kor mange og lange slòk ein treng. Ordet "langslòk" vert bruka i samband med kvernhus)

check langstetang'e

langfingeren; bruka berre i ubunden form eintal

Då mi ha' drègje krók, fekk eg så vóndt i langstetang.

check langstivili

gummistøvel

Nò æ der hòl i langstivló mí, så nò lýt eg kaupe mi nýe.

check langtròm

vogn på to hjul med faste skjæker (ikkje karmar)
Sjå også tròm.

Knút kjøyre inn konni langtròm.

close langtøyg'e

tid med tungt arbeid (mange dagar i strekk, eller veker samanhangande)

close langvende úlenkjelèg'e skapnad (lang og smal)
close la'ningji

ammunisjon, sprengstoff

close lapi

kraft, sod

close lappekaffé

spesielt sterk kaffi (av og til med bòke i)

close lappekjistili

skomakarskrin til skoreparasjon

check laprí

1. moro, leik, munter og morosam tale; bruka berre i eintal
2. dårleg reparert
Sjå også liven og léven.

1. Det varte jamt tala om "laprí å liven" fyrr' i tí'inn.
2. Det var' barre laprí mæ 'ó, 'an kan alli gjèr nòkåting sipeleg!

check lapskaus
image

lapskaus

Dèt lapskausi æ det beste eg hèv' prǿva!

check lapt
image

laftehovudet, stokkenden som stikk utom laftehogget i ein lafta bygning
Sjå også laptekassi.

An lýt vère forsiktige itt an flyt'e laptestokka, så an inkji slær av loptí.

close laptehals'e

staden i båe endane av ein laftestokk der stokken er tunnast (der stokken skal passe saman med andre stokkar)

check laptekassi

Når ein lafta bygning vert kledd med utvendig kledning, vil laftehovuda stikke lenger ut. Dette er "laptekassen".
Sjå også lapt.

A hynni på a hús hèv' allstǿtt tvei laptekassa.

close lask

ca 10 cm brei tøyremse, frå under armen og heilt ned, i skjorta til setesdalsbunaden, både den kvinnelege og den mannlege

check lass

lass
Sjå også høyslass.

Tårål kåm allstǿtt heim'tt'e mæ stóre loss fysst 'an ha' vòre i høyskóg.

check lassi

veldig stor fisk

Eg fekk an fæl'e lassi i gjår.

close last

tømmerstokkar

close lastehoggari

tømmerhoggar

check lastekjøyrari

ein som køyrer tømmer med hest

Lastekjøyraran ha' góe å sterke hesta.

check lasterulle
image

haug med ferdig kappa tømmer (utan strø) Somme seier "rulle".

Timri ligg'e færigt kappa i lasterullunn.

close lasteskòt

bratt bakke der ein slepper tømmer

check lastetròm

lasteplanet på ein bil
Sjå også tròm.

Førr'ell fókk ha' egne bíla, såte da jamt på lastetròmæ 'å lastebíló.

check latehèkji

1. bruka om når ein tok ein liten slåtteteig og slo seg ut av denne
2. ha ei "doven" lune

1. An kan 'kji take latehèka i heitaste slåttæ.
2. Nò æ eg 'å latehèkâ, men eg fekk a syvjelúne så eg laut leggje meg.

check lattklauv

to hornaktige "klauver" noko oppe på føtene på klauvdyr

Kjýne vassa i lort'e ti' oppunde lattklauvin.

check lâ'tøy

1. reiskap til å få inn kruttladning i munnladningsgevær (latein, krutladning og kule)
2.

1. La'teinen i la'tøyæ brúkar an ti' presse inn krút å kúle mæ.
Bjúg ha' lâ'tøyi sitt oppå múseskjeltilæ.
2.

check laudag'e

laurdag

Den laudagjen mi kóme att' ifrå býn, va' det fæle snjóélgara.

check lauparkatt'e

hankatt på jakt etter kjette på framand grunn

Det trefte at an kunna var' vekkt'e av lauparkatta som slógest om kjettâ.

check laupingeskòr

laftehogg som ikkje bind stokken oppå fast

Laupingeskòri æ hólka út ette stokkjæ.

check lausebån

barn som er født utanom ekteskap

Auver va' a lausebån, å det fekk 'an tídt høyre då 'an va' líten.

check lausehúd

laus hud

"Stundom kan der vère lausehúd i augó, itt der hève kåme rusk inní", sa Birgjitt.

check laustlív (V)

diaré (bruka berre i bunden form eintal)
Sjå også springaren, drita og lívsýkji.

Fókk våre sjúke, spýdde å ha' laustlív.
check lauvkjerv'e
image

Før i tida var det vanleg at bøndene bruka lauv til dyrefor. Det vart då hogge av greiner med lauv som vart bunta saman og sette til turk. Bjørk, raun og osp var mest vanleg.
Sjå også: lauve, lauvsigd'e, lauvnív'e og lauvstakk'e.

Lauvi varte bundi i lauvkjervi på same måte som konni varte bundi i konnbond.

close lauvlǿe

hus / rom der dei lagra lauvkjervi til dyrefor
Sjå også høylǿe og lǿe.

close lauvmakk'e

bjørkemålar

Lauvmakkjen kan sòme år plent snøye bjørkeskógjen for lauv, å det hender at bjørka daue.

check lauvmark

sauemark som syner kven som er eigaren; klyppt med saks; halvmåne framafor eller attafor øyra

Lauvmarkji æ mest'e midt 'å øyra.

close lauvnív'e (H)

Rett sigd med "nebb" bruka til å styve lauv med

close lauvrís

riset som er att i lauvkjerven etter at lauvet er ete av

close lauvsdungji

mål for nevertak (18 kg; 1 lass var om lag 12 "lauvsdungar")

check lauvsigd'e
image

sigd (krum sigd og sigd med nebb bruka til å lauve med)

D'æ godt mæ an kvoss'e lauvsigd'e itt an lauvar.

close lauvstai

stabel med lauvkjervi
Sjå også høystai og konnstai.

close lauvstakk'e

lauvkjervar i stakk

close lauvstývi

ved som var att etter lauving; oftast samla inn om hausten når han var meir tjurr

check lauvsýe
image

lauvsylje
Sjå også bólesýe og sýe.

Lauvsýun ringle i gangardansæ.

close lauvvé'e

ved av lauvtre

check lavr'e

person med dårleg finmotorikk
Sjå også lavre og lavren.

Du æ an lavr'e, haldt i håmåren din!

close lavrekopp'e

slepphendt person (dårleg handlag, uvyrden; same tyding som lavrenèvi)

check lavrenèvi

person som har lett for å sleppe ting or hendene

Å, din lavrenèvi, laut du nå fǿre néd mjåkkbyttâ!

check la'vrins'e

brurekrune; tøykruna som ein fester sylvstasen på (raudt klede utanpå ein stiv krage)

Da måtte rundt for å låne sikkå sylv ti' å pynte la'vrinsen mæ.

check

side
Sjå også ti' lés.

Bílen æ oppskrípla 'å eine lénæ. 'An stend'e 'å hí lénæ å fiskar.

close

opning i gjerde, grind

Lat atte léi, Boa.

check lédikk'e

lite rom i kiste eller kistil
Sjå også kjistili og kjiste.

Tóre ha' mykji vént i lédikkjæ i kjistunn sí.

check lé'e

ledd

Fysst an var' gåmål'e kan an vare sjúr'e i lé'ó.

check lé'egjikt

leddgikt

Gró va' så plaga mæ lé'egjikt, fingan våre bådi trútne å krókutte.

close léegrind

grind i vegen

close lé'emót

led

Eg verkjer i kvert lé'emót.

check lefsebiti

passeleg stor bit av lefse (gjennombløytt og med smør på)

Mange líke lefsebiti, ti' næpespa, ti' suppe ell' ti' feskjí mjåkk.

check lefsetøyr'e

mildver og slaps før jol

Det æ púre lefsetøyr'e å slafs i dag.

close lèg

liggjeplass

Eg fekk mi a godt lèg i dei høybúinn.

close legde

legde i åker og eng, når mykje regn gjer at gras- / kornstråa vert bøygde og legg seg flatt ned på marka

Nò hèv' det vorte legde i åkræ si det rigna så fælt i gjår.

close lège

1. merke i snøen eller graset etter dyr som har lege der
2. verestad eller støyl på vesteheia der buskapen vart samla til natta Sjå også liggje.

1. Der ha' vòre fleire elgji, for eg såg trjå lègu i grasæ.
2. Der æ trjå búi Júvasslègâ? Ko mange lègu hav' di nórd i heiinn?

close leggjesokk'e

sokk forutan fot

Det va jamnen førre at kvendi, store å små, gjinge mæ leggjesokka å leista ti kvenndags

check leggjetrå'e

tykke og doble ulltådar sydde på baksida av stakkeskoren

Leggjetråen æ tykk'e å dobbel.

check leie

lei hending

Det va' slig leiu mæ bjynnæ, førr' i tí'inn.

check leielæti

sutring (ugrunna)

Eg høyre det va' barre leielæti, så eg ensa 'enni alli.

check leiesvein'e

ringfingeren; bruka berre i ubunden form eintal

Au! Leiesvein kåm i klem!

close leiing (H)

leidning (td elektrisk)

close leiingji

ugrei person

check leikjendi

svivel

An lýt have leikjendi, så inkji sèní tvinnar seg fysst an fiskar.

close leikvodd'e

leikarvoll (slette der ein "leika", td ringdans, songdans)

check leir

lér; bruka berre i eintal

Leiri i an skósóli lýt vèr' tykt å slítesterkt.

check leirgróv

leirtak (der ein finn leire til å mure med)

Det va' vandt å finne góe leirgróvi i Valle.

close leist'e

"sokk" som rekk godt oppom okla
Sjå også sokk'e, loddi og tæse.

close leiti

det lengste ein ser

check leiv'e

leiv av flatbraud eller lefse
Sjå også brausleiv'e.

Der æ tjúge leiva i a tjug mæ brau.

close leivningji

rest som ikkje vert ete / bruka opp
Sjå også leive.

check lekkji

kjetting, lenkje

A lekkji kan vère bå' gróvt å fínt, bå' som timrelekkji å klokkelekkji.

check lembing

lamming
Sjå også lembe og lembe av.

D'æ greitt at inkji lembingjí tèk'e ti' for tídleg på åræ.

check lèm'e

kroppsdel, både på folk og dyr

Eg æ sår'e i adde lèmi. Den lambelèmen va' líten.

close lend

bak krysset på td hest

Nò kan dú Bóa sitje att'å lendinn, attenat klyvinn.

close lentebassi

humorist, spøkjefugl

close lepp'e

1. lapp; t.d. papirlapp
2. lite jordstykke

check lèrept

1. kvitt tøy til å saume bunadsskjorte eller anna skjorte av
2. lerret (td kinolerret eller målarlerret)
Sjå også ruskeverk.

1. Skjortun våre allstǿtt sauma av lèrept.
2. An lýt hengje opp lèrepti fysst det ska' vèr' bygdekjínó.

close lèsari

haugianar, kristeleg person, "bibellesar"

check léssmann'e
image

lensmann

No vi' politímeistaren i Býn take av åkkå léssmannen!

check lessna'e

lesnad

I Pontoppidan æ der mykji gó'e lessna'e, sa Gamle-Torgrím.

check lest

bør med taknever (storleik 60/80 cm i kant og 25 cm høgt, tre fjøler under og tre fjøler oppå, bunde saman med hesjetråd, til ryggbør eller kløv)

La da taknævran i lesti, kunna da vite så nòkålundi ko mange da trunge ti' a loptstòke.

close léttebrand'e

lyfteordning som gjer at ein kan lyfte kvernkallen og dermed ivesteinen slik at kornet vert male grovare eller finare

check létteklòv'e

stokk i kvernhus til å lette kvernsteinen med (står loddrett, nede fast i grunnskiet)

Létteklòven brúkar an ti' lypte den evri kvinnesteinen for å kunne stidde ko gróvt ell' fínt an vi' have mjöli.

close léttekonn

"korn med lite mat i" (det som fyrst datt ned når ein kasta konni)

close léttevåg

lyfteordning som gjer at ein kan lyfte kvernkallen og dermed ivesteinen slik at kornet vert male grovare eller finare

check léven

moro, leik, bråk; bruka berre i eintal
Sjå også laprí og liven.

Da héle slig léven mæ 'ó då 'an kåm att'e om nóttí.

check libbi (H)

kjælenamn på lam; bruka berre i Hylestad

Lisle-Sigmund hèv' sin eigjen libbi. Den libben tikj' 'an sérs gama í.

check Lidvår

Lidvard

D'æ inkji så lengji si' eg fann a tréspík dèr Lidvår ha' skòre út namni sitt så vént.

close líebar'e

likant

check líebjørk

bjørk som veks i liane i dalen

Nævran av líebjørkjinn vurte brúka ti' tekkjing av hústòku.

close líedrag

li langsmed eit dalføre

close líelink'e

stutt mildare periode, kortare enn "tøyr'e"

close Líí

Lii

Oppi Líinn budde Nils å Jón.

close líkfing'e

finger som vert kvit (td ved arbeid med boremaskin eller liknande arbeid med mykje vibrasjon)

check líkfærd

gravferd

Der va' tvæ líkfærdi i Valle førri vikâ; ei i Òveinang å ei i Tveitebǿ.

close likk'e

bøyg, bukt (td tråd, metall, taug)

close líknament

likskap med noko; bruka berre i ubunden form eintal

Det va' 'kji líknament slig 'an bar seg.

check líknelsi

"minner om noko", "noko som liknar"

Det va' 'kji naudt líknelsi av an kåv'e, sò vanskapt'e va' 'an fǿdd'e.

check likåm

lekam

Ai-ai, detti likåmi mitt; eg verkjer så fælt!

close lílepp'e

tøystykke av lin

check lilje

1. stilk med fleire bær (t.d. rips, solbær og heggebær)
2. lilje (laukplante)

1. D'æ skjótt å plukke bèr fysst d'æ stóre lilju.
2. Kommúneblómen i Valle æ a lilje som heite berglilje.

check lími
image

langkost, rislime

Tarjei braut av skapti på límâ.

close lindi

langt og breitt vove band (som er lagt fleire gonger rundt barnet for å halde reivan på plass)

check líne
image

brodert ulltøyremse øvst på stakkane framme i setesdalsbunaden

Desse línun våre vént sauma.

close línhekle

handreiskap til å rense lin (tekstil)

check linsapøyl'e (V)

hengjemyr
Sjå også linsedíkji (H) og linse.

Det æ gama, men nòkå farlegt, å huske si på an linsapøyl'e.

check linsedíkji (H)

hengjemyr, attgrodd tjørn med vatn under
Somme seier "linsadíkji".
Sjå også linsapøyl'e (V) og linse.

Du må inkji gange út'å linsedíkji, då kan du søkkje av!

close linsemýr

veldig blaut myr

check lippe

leppe

An mann'e som hèv' stóre lippu vare kadda "frúsemynt'e".

check lirk'e

1. mjuke og ledige rørsler (td i ganglag eller i dans)
2. uvanleg mykje svikt i kneleddet når ein går

1. 'An ha' slig an lirk'e i dansæ.
2. Jón ha' slig enn úvanlèg'e lirk'e mæ 'an gjekk.

close lirpedrit

svært laus avføring

check líse

1. eit lite opphald i regnver,
2. forbigåande opphald av verk
Sjå også lǿgje.

1. Det hèv' alli vòre líse i heile dag.
2. I nótt låg eg å verkti forotta líse.

close Lislâ

den yngste av to systrer

close Lislebóa

den yngste av to eller fleire brør

check lislefing'e

veslefingeren

"Eg frýs'e fórt 'å lislefingó", sa Knút.

close Lislemoir

den yngste av to eller fleire systrer

check lislepad
image

veggfast sitjebenk for ein person ved inngangsdøra i stoga / ved sida av åren; bruka berre i eintal.
Sjå også pad'e, kvílepad'e, anveggspad'e og mollpad'e.

Sét deg i lislepad, så ska' du få enn kaffédapi!
close lislesveinsærind

1. bruka om å ikkje få utrette det ein hadde tenkt å gjere
2. eit lite og mindre viktig ærend

1. No gjåre eg a lislesveinsærind, eg vill' hente posten, men 'an ha' alli kåmi.
2. Eg ha' a lislesveinsærind hít i Nórdstog.

close Lisletitta

den yngste av to eller fleire systrer

close list

1. nedste del av stakkeskóren
2. list

check lit'e
image

farge
Sjå også lite og litehus.

Eg líka inkji liten på dessa bílæ, så eg vi' inkji kaupe 'an.

close litebók

fargebok

check lithús

liten og rund metalboks med fargepulver til å farge klede
Somme seier "litehús".
Sjå også lit'e og lite.

Eg fann 'kji lithúsi då eg sille ti' farge sokkan.

close liting

farging

close lívdekró

stad det ikkje bles, kjem i lé
Sjå også líven.

check livemåti

1. utkome (pengar eller naturalia)
2. mat

1. Adde ljóte stræve for livemåtâ.
2. Det æ såvídt 'an hèv' livemåten.

check liven

leven, ståk, bråk; bruka berre i eintal
Sjå også laprí og léven.
Somme seier "léven".

Det va' slig liven hèra i gjerkveld.

check livr

lever

"Fann ska' sakse hass livr å lunge, som narra mèg mæ eg va' så ung'e"; stev

check livrehogg

"hald", vondt i sida (milten) når ein spring; bruka berre i eintal
Sjå også halli.

Eg lýt sitje ti' livrehoggji hèv' gjève seg.

close livsbrau

foddoksvær, livspensjon
Sjå også foddok.

close lívsýkji

diaré, magesjuke; bruka berre i eintal
Sjå også springaren og laust lív (V).

Da åte suppe å finge lívsykji adde samen.

close lívtroskjen

bivring under auga, eller på avgrena område annan stad på kroppen; bruka berre i bunden form eintal

close lívåre

pulsåre

check ljó

1. rop
2. lyd
Sjå også ljóe.

1. Eg sló meg så det va' såvídt eg greidde å halde ljóæ.
2. Der æ a reint ljó i desse munnhorpunn.

close ljó'e

lyd

close ljónell'e

lyn (i lufta)

check ljóskji

ljosskjær, ljosblink

Mi sjå enn líten ljóskji frå alpínanleggjæ.

close ljótingji

bruka om person som fer stygt fram

'An bar seg så stygt at mæ kånunn, den ljótingjen.

check ljåbròt

kort bit av avbroten ljå (innmed orvet)
Sjå også ljåbròtnív'e.

Det va' helst'e itt an sló ljåren n'i a túve at ljåren gjekk av, å då varte det helst'e at an kasta ljåbròtæ.

check ljåbròtnív'e
image

kniv laga av eit stykke avbroten ljå
Sjå også ljåbròt, nív'e og snubbe.

Ljåbròtnívan vår' svinte gjère, å da vår kvosse au.

close ljåfille

tøystykke til å sveipe kring eit ljåkjippi slik at ein ikkje skjer seg på fingrane

Eg nullar a ljåfille kring ljåkjippi fusst eg reiser út'å teigjen.

check ljågras

romegras; bruka berre i eintal
Sjå også rómi

Sauen kan få sjúkdómen alveld av ljågrasæ.

check ljågreiu

alt som høyrer til når ein skal slå gras (orv, skåpp'e, bryne, ljåreim, ljåspite)

Ljågreiun laut sjåast ivi fyre slåtten.

close ljåhús

øskje til å ha ljær i

check ljåkjippi

knippe med (ca. 3-5) stuttorvsljår
Sjå også kjippi og kjippe ihóp.

Papa tók mæ si a ljåkjippi å reiste út'å teigjen.

check ljålag

u-forma reiskap av jarn til å vri ljåen med så han får rett form
Sjå også lage og vallskjǿvd'e.

Ljålagji heng'e i skåppæ mæ' an slær.

check ljåmeit

rand i eggstål

Eggståli, ell' ljåmeití, sille vère slípa jomn, å róí 'å undelénæ.

close ljår'e
image

ljå
Sjå også tynnsleljår'e, stuttorvsljår'e, langorvsljår'e, kjót, odd'e og binde í.

check ljåredytte

luke, plate til å tette att ljoren når ein ikkje fyrar i åren
Sjå også ljåri.

Ljåredyttâ æ beint oppive årâ.

close ljårefjöl

fjøl til å tette att ljåren med

close ljårehòl

hol i taket for å få ut røyken

check ljåreim

reima som ein fester ljåen til orvet med

Da smúre ljåreiman mæ smolt så da sille halde sikkå sterke å mjúke.

check ljårhús

"kasse" på taket i ei røykstoge (til røykopning)

Ljårhúsi va' 'pive ljårâ midt i búinn.

check ljåri

ljore, hol i mønet i ei røykstoge
Sjå også ljåredytte.

Røykjen steig opp mót ljårâ.

close ljårråte

trestong til å lyfte opp lemen på taket av fjøset / tadden

close ljåspite

kile til å stramme ljåreim med

close ljåstikke

trestikke med hakk i som ein brukar til å halde mot odd-enden av ljåen / kniven når ein slipar

close ljåstubb'e

grasstubbar som står att rett etter slåtten

D'æ vóndt gange berrfǿtt'e på ljåstubbæ, fysst grasi æ stívt å nýslègji.

check
image

1. tjukk jarnplate med hol i mange storleikar, som underlag når ein vil lage hol i t.d. tunnare plater
2. korn som ligg ferdig til å treskje

1. Sméden brúkar lóí i smidjunn.
2. Lóí va' nòkå rå, så konni varte 'kji plent godt trekst.

check loddenål

nål av bein til å binde lodda med (ca 8-10 cm lang)

Det æ vel ingjen i dag som hèv' brúk for loddenåli.

close loddestamp'e

"kubben" som ein lodda sølv på (før i tida)

check loddi
image

"Skosokk" til å ha utanpå skorne i sterk kulde; rekk bak til hælen. Laga av ull blanda med geiteragg eller kurove og spunne til garn som ein batt med ei loddenål.
Sjå også leist'e, laddi og tæse.

Det va' vanleg å brúke lodda i høyskóg, fysst da kjøyre høytti heim'tte av heiinn i fæl'e kjyl'e.

check lǿe
image

1. høyløe (lagringsplass for høy i eit uthus)
2. uthuset på ein gard (der husdyra og forlageret er)
Sjå også høylǿe og lauvlǿe.

1. Høytti va' i lǿunn, å så æsla da å båre det ti' fjós å taddi å stadd'e for hest'e å búskap'e.
2. Dei gamle lǿun våre timra å helst'e håge.

close lǿetrèv

oppbygt golv i løa
Sjå også fjóstrèv.

close lǿetropp
image

løetrapp / låvebru
Sjå også kjøyretropp og kjøyrelǿtropp.

Mange lǿetroppi våre kalleg bratte.

check lòg'e

utkok, uttrekk, saft av planter ; bruka berre i eintal
Sjå også berlòg'e, tjørrlòg'e og einérlòg'e.

Den lògjen va' gó'e, sa Svein, då 'an drakk berrlòg'e.

close logg

1. sporet i stavane til å ha botnen inn i, på trekar, tunner m.m.
2. den delen av stavane i eit trekar son stikk nedom botnen
Sjå også lagge.
3. nedre enden av ein åker

2. nò lýt du passe deg mæ dei tunge hýkkjæ så du inkji slær av loggjí.
3. Mi take opp eplí ne'å loggjinn i dag.

check lǿgje

eit lite opphald i regnver
Sjå også líse.

Der va' a lǿgje så eg fekk springe å hente brau i ell'úsæ.

check lògji

loge

Fysst bægjen blæs'e fælt, lýt an passe seg for lògó.

close lǿgji

morosamt, festleg

check logn

1. stillvetne; bruka berre i eintal
2. opphald

1. Der æ a logn i åne som mi jamt sitje innmæ.
2. No sitje mi hèra ti' 'er kjæm'e a logn.

check lòke
image

"treskyvelås", spesiell dørlåsmekanisme
Sjå også verbet lòke.

Mi have lòke på fjósdynninn.

check lòk'e
image

ormegras

Lòk'e vart'e brúka ti' futurk'e av fókk på heiinn førr' i tí'inn.

close lǿk'e

del av bekk / lita elv der det ikkje er stryk (stillvetne)
Sjå også lǿkje si.

close lòkestíg'e

"siksakveg", krokveg

Da gjinge lòkestiga.

close lòkestigji

veg som gjeng i sikk-sakk (oppover eller nedover)

check lòkestǿi

samling av ormegras (høge bregner)

Der va' så fæle lòkestǿi at eg snåva å datt.

check lòkestokk'e

1. stokk i lafta bygning tvers gjennom hus (stikk utom veggen med lòku på utsidene, som låser)
2. "sive" med fire "bordsteg" (frittståande to og to føter, ståande i kross med eit lòkebord gjennom krossen).

1. Lòkestokkjen i desse gamle lǿunn hèv' mest'e rotna.
2. Lòkestokkjen held'e krossfótó ihóp.

check Lǿkjen fegre

Stadnamn i Hylestad; "fegre" tyder "fager"
Sjå også fegrast og fegrast'e.

Der æ vént mæ Lǿkjen fegre.

check lókji

stor menneskefot

Nò frýs'e eg 'å lókó! 'An ha' nåkå lange lóka ti' fǿta.

check lòkstǿi

stad der det veks mykje lòk'e.

Lòkjen veks'e jamnast'e som lòkstǿi, å dei stǿste stǿí æ hågt 'å heiinn.

check lòku

1. bløygar i båe endar av ein lòkestokk'e (for å halde på plass)
2. breie trenaglar som går gjennom 3 stokkar i raustet på ei stølsbu
3. 2*3(troer)=6 planker (stemplar) som vert lyfte opp og sleppte ned for å stampe (tove) vadmål

1. Lòkun kan an stramme mæ å banke da leng'e néd.
2. Lòkun æ gjåre av nåkå gróve planku som halde ihóp stokkan i raustæ. I raustó i a úthús æ det 'kji anna 'ell lòkun som halde stokkó ihóp, for der æ 'kji súi.
3. Lòkun i an klæ'estamp'e var' lypte opp å sleppte néd, å på den måten vare vallmåli tǿvt.

check lómehals'e (H)

noko "snillare" enn drittsekk

Eg vi' 'kji have nåkå dèg å gjère, din lómehals'e!

check lǿmendeår

lemenår, dei åra det er mykje lemen
Sjå også lǿmendi.

Da seie det æ lǿmendeår kvert fjóri år.

check lǿmendi
image

lemen
Sjå også lǿmendeår.

Lǿmendí æ fæle ti' å níste.

close lommefille

lommetørkle, lommeduk

close lǿmske

person som ser sinna ut (helst i augo)

check lónegófa
image

1. rustvingespinnerlarve (pelskledd makk)
2. Den vonde (bruka når ein ikkje ville nemne Djevelen direkte); slangord

1. Lónegófaen æ lóen, så 'an må vel vère frostsam'e?
2. "An kunna trú Lónegófa ha' vòr' 'er", sa Mamme fysst alt var gali.

close lòni

1. hyggje, ro, kvild
2. straum i elva som stilnar av

1. Der fýgd' 'enni så gó'e an lòni.

check lopt
image

1. stabbur
2. andre høgda i stabburet
Sjå også búr, búrsvòl og loptsvòl.

1. Lopti mitt æ ifrå 1600-talæ.
2.Stasklæí hinge oppi loptæ.

check loptsstétt
image

trappa opp i loptsvòlí

Loptsstéttí æ brott å gange opp.

check loptsvòl

svalgang rundt andre høgda på eit stabbur (uttalast oftast "lossvòl")
Sjå også bursvòl, búr, lopt og svòl.

Loptsvòlí æ 'å adde fíre léa 'å loptæ. Sòme turke tvegne klæi i loptsvòlinn.

check lorgnettu

brille utan stenger som ein fester med ei klemme over naseryggen; bruka berre i fleirtal

Veit du koss dei gamle lorgnettun såge út?

check lórt'e
image

1. avføring frå folk og dyr (klump- eller perleforma)
Sjå også myk og dærli.
2. bruka som skjellsord om folk

1. Desse lǿrtin mòg' vère ette' a rådýr. I stiddó æ mykji lórt'e.
2. Det æ an lórt'e, 'an sæter alli.

check lórtefluge

gjødselfluge (brun fluge som ofte heldt seg i mittingjinn)

Lórteflugun svarme fórt kring lórtemukkun.

check lórtefút'e

ein person som såg etter at folk stelte godt med buskapen (dyrevern)

Bónden líka inkji itt lórtefúten kåm ti' gards.

close lórtemukke

avføring av storfe eller elg

close lórteríve

kraftig rive med grove tindar (bruka til å jamne ut møkka med når ein búa)

close lórtesekk'e

"drittsekk" (sterkt nedsetjande uttrykk om person)

close lórteskap

skitt, svært ufint, svært ugreitt

close lórteskræe

turka kukake

check lórteslåre (V)

reiskap av tre til å spreie gjødsla på støylsvollen med (med handtak og flatt i enden)

Sigúrd brúka lórteslårâ så úvýri at 'an sló 'æ av.

check lórtesskodde (H)

reiskap av tre til å spreie gjødsla på støylsvollen med (med handtak og flatt i enden)

Hèv' du sétt lórteskoddâ mí?

close lórtestai (H)

haug med husdyrgjødsel frå inneforings<->sesongen lagra i gjødselkjellaren
Sjå også stai.

check lǿvd

lengdemål, ei handflatebreidd

Nò hèv' Auver vuksi så 'an æ a lǿvd stǿri 'ell fai sin.

close lóvevott'e

vott utan fingrar, har berre tomme
Sjå også mufla, finglingevott'e og vott'e.

close lóvi

handflate

check lú'e

1. benken i kvernhuset som kvernsteinane ligg på
2. sterk lyd
3. halmstrå

1. Det ligg'e mjöldust på lúæ.
2. Der kåm an fæl'e lú'e frå ånæ.

check lú'e

bukkehorn eller stutehorn til å blåse i

Mi stóge ein i kvære túnæ å blése i lúi.

close lúebjalkji

to stokkar eller bjelkar som held oppe lúen

close lúne

lune
Sjå også úlúne og lúnutt'e.

close lunn'e

nedste delen av ein høystakk (ein legg høybyrder i botnen)

check lunnendi

særrett i felleseige i utmark

Det høyre mykji lunnendi ti' dei garæ, bå' heiemark, fiskerétt'e å jaktarial.

check lupt'e

lukt
Sjå også lupte.

Det kunna vèr' våk'e lupt'e fysst an tók út taddi.

close lúre

linn dyreavføring (frå td ku eller katt)

close lurk'e

1. stor svær kar
2. tungt handyvli.
Sjå også lurkelèg'e

close lúsebiti braubit full av lyser som skulle vere "medisin" for ein døyande person
Sjå også biti.
close lúsekupte

setesdalskufte
Sjå også krulli, kupte og grautkupte.

check lúsenèt

del av broderiet på setesdalsbunaden; både for menn og kvinner

'Er æ sérs vént lúsenèt på brúsdúkjæ mí.

check lúsetrøye

lusekufte

Lúsetrøyâ høyre mæ ti' rétte klæi, men vare au no brúka ti' "almindelège klæi".

close lúsífærd

åsgårdsrei

check lúsingji
image

trekloss til å feste mellom underbord i ein kledning (under påborda)

Mýsan krjúpe inn disom lúsingan dette út.

close lúsínótt

lengste natta i året

close lussenótt

natt der ein søv lenge (har lagt seg tidleg og vaknar seint)

check lut'e

del, bit
Sjå også lute.

No hèv eg fengje lytin ti' bílæ mí.

check lutmédel

aksjekapital

L/L Setesdal Automobilrutor ha' nóg lutmédel ti' å kunn' starte rútekjøyring oppette dalæ.

check lygjebléme

blemme på tunga, gjerne i samband med forkjølelse
Sjå også bléme.

Eg hèv' jamt lygjeblému.

check lygjeheim'e

person som ein ikkje kan tru på (lyg mest allstøtt)

Det va' an fæl'e lygjeheim'e, an visste alli ko an måtte trú.

check lygjesaum'e

usynleg sytråd når ein saumar med symaskin (vert dekka av ein fald)

Lygjesaumen kan an alli sjå.

close lygjesòge

"sladresoge"

close lygji

lygn

close lygn

lygn, løgn
Sjå også ljúge.

check lykjili

nykel
Sjå også lyklehòl.
Mange seier i dag "lykli".

'An ha' gløymt lykjilæ, så mi sluppe alli inn.

check lykkje

sløyfe / bukt på tau,tråd o.l.

Båtsmannsknòpen å rennenúten hav' inkji lykkju.

close lykkjenút'e

same tyding som rennenút'e

close lykkjesýe

sylje som er støypt

check lyklehòl

nykelhol
Sjå også lykjili.

Gútetraven stód å kaga inn lyklehòli.

close lykleskrå

beslag for nykel
Somme seier "lykleskrjå".

close lyktost'e

kalvedans, ost laga av råmjølk
Sjå også råmýkkji.
Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.

Nò hèv' Gullros kåmi ti', så då var' det lyktost'e.

close lyng

lyng

Lyngji blǿmer vént itt det haustar.

close lypti

svært tungt løft

Detti æ a heilt lypti.

check lýse

1. rester, merke etter
2. glenne
3. ljoske

1. Eg såg 'kji lýsun ette búskapæ.
2. 'An gådde a lýse i skógjæ.
3. Eg såg a lítí lýse i eglasæ, å då fann eg fram i mørkræ.

close lýsemakk'e (V)

St. Hans-orm
Sjå også skjynnemakk'e (H).

check lýstrejinn
image

reiskap til å fange fisk med, når einlystrar
Sjå også lýstre, gåtte og på gåtten.

Èg hèv' alli fiska mæ lýstrejinn.

close lýti

feil, mangel, noko som skjemmer
Sjå også lýtelaus'e og leitt lýti.

Å gjipte seg æ 'kji hestebýti, for an fær 'kji rèke opp'tte om da have lýti.

close lyv'e

varm vårluft; bruka berre i eintal

close lædokk

smilehol, smilerynke

close lægd

forsenking i terrenget

check lækjisblekkji

groblad

Indianaran i Amérika kadda lækjisblekkjí for "den kvíte manns fótefar".

close lær

lår

check lærari

1. haugianar, bibelbod, reisande talar, emissær
2. lærar

1. I Sætisdal vurte haugianaran kadda lærara.
2. Der va' stǿri forsil midjom læraró førr' i tíinn.

close lærarrukle

lite bryllaup utan øl og dans
Sjå også rukle.

check lætri

dårleg liggjestad eller opphaldsstad (trongt i eit hus eller ei bu)

Det va' a fælt lætri å liggje unde enn heddéri i úveir. Sòden lætri tenkte eg inkji denne búí va'.

check lön
image

lønn

Löní hève så véne haustfarga.

close løye

mjukt ullgarn
Sjå også løyesaum'e.

close løyert'e

kledeplagg for speborn

check løyesaum'e
image

uttrykk bruka om alt broderiet på setesdalsbunaden og setesdalskufta; bruka berre i eintal
Sjå også løye.

'Er æ ennå mange som æ góe ti' saume løyesaum'e hèra i bygdinn.

close løyetjell tríspòla raudt løyesjal (med kvite tverrstriper)
close løyndekró

plass eller kro som ligg løynleg til og er vanskeleg å finne

close løypekjåkkji

liten kjelke til leik

close løypeskòr

ei utstansing, "skor", for bløyg rundt dører, vindaugo og liknande.

check låg

trestamme (helst furu) som ligg nede i ei myr eller under vatn

A låg kan liggje i hundrevís av år fyrr'ell 'u rotnar.

check låm

1. retning (overført tyding)
2. spor i snøen etter ski eller snøskuter

1. Ko slags låm vi' dú take i lívi?
2. Sòme vi' inkji gange på skjí åtta der æ låmi. `

check låmesjúkji

poliomyelitt (vere lam)

For inkji så lengji sía va' det mange unge som finge låmesjúkjen.

close lån

lån

Takk for låní!

check låske

"late som ein trur på noko ein høyrer, men trur likevel ikkje på det", "på liksom" (vert helst bruka i fleirtal)

Det va' barre låskun 'enni. 'An gjåre det på låsku.

close låt'e

lyd
Sjå også låte.

close låvebrík

øvste stokken på halvveggen mellom låven og konngóvi

close låvedynn

Døra inn til låven på ei gamaldags løe. Todela, oppe og nede, den øvre stod oppe til lufting før dei treskte.

close låveglugg

lita opning høgt oppe på veggen i låven (der dei treskte og kasta kornet)

check låvi

rommet i løa der kornet vart treskt med flygjil

I låvâ va' der godt å tétt tili så inkji konni datt néd. I låvâ la da konnbondí i tvæ røkkju mæ oksó imót kvorairne å slóge mæ flygjili.