Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på H: 423 | Totalt: 6203 | nullstill
Forklåring Døme
check hadd

1. hall, liedrag
2. skråning i terrenget
Sjå også hadde og hallskakkt.

1. I desse haddæ veks'e 'er jarbèr.
2. Haddi æ ti'gródt mæ rynninga.

check Haddvår

Hallvard

Haddvår sat innmæ sivâTjógjei kaga i dynnegruttunn.

check hagelykkje

gjerdelykkje, gjerdekrampe

Eg brúkar hagelykkju ti' å feste piggtråen mæ.

check hagji
image

1. gjerde
2. hage
Sjå også verbet hage.

1. Mi hoppa ive hagjen.
2. Eg hèv' an vén'e hagji, mæ mange apla.

close hagl

ladning i ein haglepatron

check haglette

matrett laga av mjølk (sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag)
Sjå også hagletteskjý.

Haglette åte da jamt om kveldi.

check hagletteskjý

skyer som er lette og samanhengande
Sjå også haglette.

Fysst det æ langstóda å godt veir, kjæm'e det av å ti' nåkå hagletteskjý.

check hakebròt (H)

handreiskap med hake i, bruka til å flytje tømmer med
Sjå også hakji og bròt.

Eg lýt have mi hakebròti fysst eg ska' rinde.

check hakelekkji
image

jernlekkje med hakar fest i eit drætti (til å dra ihop tømmerstokkar med)

Hakelekkjí laut vère sterke, for det va' jamt tunge stokka hesten laut drage.

check hakji
image

hake
Sjå også hakebròt, flòtehakji, hallhakji og vendehakji.

Det æ greitt mange haka på sloddunn.

check Hakji

Hake (eldre mannsnamn i Valle)

Hakji æ a eldri karenamn som inkji var' brúka leng'e.

check halestak

halestokk (del av bakselen; reim under halen på arbeidshest)

Halestakji brúkar an bå' i hestesilâ å itt an klyvjar. Fysst an sila hesten, måtte an passe på at hestetogl inkji kåm midjom halestakjæ å skjinnæ.

check hall

hald i sida, vondt i magen (milten) når ein spring; bruka berre i eintal
Sjå også livrehogg.

Eg sprang ti' eg fekk halli.

check hallhakji

reiskap bruka til å halde stokken på plass under lafting
Sjå også hakji.

Denné hallhakjen héldt godt i vé'æ.

close hallrasi

kryssingsrase av sau, ofte dala + spæl
Sjå også hallrasa, stuttróva og langróva.

check hallstivili
image

høg sko med vanleg snøring (for menn og kvinner)

Asbjynn va' den seisti skómakaren som sauma hallstivla i Sætisdal.

check halltossi

intellektuelt underutvikla, evneveik

Der va' enn halltossi som fortåldi: "Gasten gasta seg opp og så fløytt' eg 'an av". Haddvår va' an halltossi som alli kunna lære nåkå.

check halslykkje

halsstykket av slakta dyr

Det vare mange stóre koteletta av dei halslykkjunn.

close halsnappa

to sylvknappar som er bundne saman med ein ring (til bruk i bunadsskjorta; for mann og kvinne)

check halt'e

D-strengen på ei fele

Kvinten, kvarten, halten å basen, æ nomní på félestrengjó.

check hamri

knaus i terrenget

Eg stód på hamrâ å glåpte ette harkjæ.

close handebakji

handrygg

check handfangji

handtak (t.d. på sykkel, stuttorv eller tròg)

Den eini handfangen på sparkjæ hèv' gjengje av. Den fremri å attari luten av a orv vorte kadda handfanga.

close handfyddingji

stein som er så stor at han fyller handa når ein kastar

close handklæ

handkle

check handlíne

mansjetten i skjorta til setesdalsbunaden (både den kvinnelege og den mannlege)

Handlínâ va' så stíva at eg varte rålíka av 'enni.

check handvòl'e

den delen av flygjilen som ein held i når ein treskjer

Handvòlen va' så glatt'e å sliten si' 'an va' helst'e gåmål'e.

check handyvli

noko hardt / tungt som ein har i hendene når ein slår, slik at det vert større verknad av slaget enn å slå med berre nevane

mi slógest, brúka Tór handyvli, men dèt gjår' inkji èg.

check hanekamb'e

knuten i det indre plagget i det gamle kyrkjeskautet (det ytre plagget vart bruka til niveplagg)

Hanekamben va' kansi an móti førr' i tíinn?

close hanni

dyr som er hankjønn

Da skute skrubben, det va' an stór'e hanni.

check harangebrau

hardangerlefse; bruka berre i eintal
Sjå også harangeféle og brau.

D'æ godt mæ klínt harangebrau mæ sukker å kânél'e på.

check harangeféle
image

hardingfele
Sjå også harangebrau.

'U læt'e så godt den nýe harangefélâ mí.

check hardgreip'e

skruvetvinge av tre (snikkarverktøy)

Dei hardgreipan èg hèvi, hèv' eg gjårt sjav'e.

check harél

i godt ver, ei regnbye som kjem brått og sluttar brått

Det kåm barre a harél, som inkji skjemde høyttæ stórt.

check hark

uttrykk bruka om td lam eller kje som mora ikkje vil kanne (og som av den grunn er små og svake; bruka berre i eintal)

Detti harkji æ så líti å tuskeleg.

check hark'e

hop med lam og kje som vart tekne vekk frå mødrene (som skulle mjølkast; og lamma vart difor små og veiklege)

Harkjen kjæm'e seist' i hópæ, for da greie alli å hange attí.

check harpeis'e

harpiks

Itt an høgg'e timr å sevlar, fær an jamt harpeis'e på klæin.
Ska' félâ låte godt lýt an late ti' mykji harpeis'e på bògjen.

close harpeissmørje

harpiks; tilsett smelta talg slik at det vart ein mjuk salve (bruka til betente sår for å "trekkje ut verkjen")

check harvli

"røre", "uryddig haug" (pga panikkreaksjon ved dramatisk hending)
bruka i uttrykket fare i harvli.
Sjå også harvle og harvlen.

Sauehópen hoppa néd ufsí i an harvli.

check hasi

midtste leden på bakføtene til eit dyr

Sauedómaran sjå etti om lombí have gó'e hasa.

close hasl'e

hassel

close haslenèt

hasselnøtt

close hassi

tyrann, hard husherre

check Hâstad

Harstad i Valle

'Å Hâstad æ der fíre gara.

check hatteband

øvste bandet på ein kornstaur

Hattebandi lýt bindast så hågt at der æ róm innundi ti' a skjér.

check hattebóre

langt sauma band kring hatten med ei lita sylje til å halde det i hop

Hattebórâ va' vént sauma.

check hattebròt

hattebrem

Kjètil brette allstǿtt hattebròti så hågt opp atti.

check hatteleist'e

leist til å få form på hatten (av tova ull)

Hatteleisten va' nóg gjår'e av tré.

check hattelekkji

lekkje av sylv til hatten

Hattelekkji sille gange fleire vendu rundt hatten.

close hatteplagg

hovudplagg, hatt

Det æ så mange slags hatteplogg mæ ungó nò.

check hattestabbi

leist til å få form på hatten (av tova ull)

Hattestabben va' nóg gjår'e av tré.

close Haugan

Haugo, gardsnamn både i Valle og i Hylestad.

På Haugo æ det sjåleg.

close Haugjen

Haugen, gardsnamn både i Valle og i Hylestad.

På Haugjæ vår' da mange i stògunn.

check haugstadd'e

enkjemann, "konelaus" for tida (kona er bortreist)
Sjå også ekkje og ekkjemann'e.

D'æ kan vèr' vóndt å vère haugstadd'e å så då eisemadd'e.

check haugstaddsút

enkjemannssorg

"Haugstaddsút" æ namni på eitt av diktó 'ass Tarjei Bjørgulvson Rysstad.

close hause

modig kvinne / jente
Sjå også hausi.

check haus'e

1. øvre del av hovudskallen på ein slakta sau
2. hovud
3. hjulnav

1. Eg hèv' sóe hausa ti' nóssmat'e i dag.
2. 'An ha' så stóre haus'e at 'an fekk alli stór'e nóg hatt'e.
3. An lýt smørje hausan mæ feitt.

check hauseskål

hovudskål

Det æ lívhætt fysst an fær bròt på hauseskålí.

check hausi

modig og tøff mann eller gut
Sjå også hause.

Dei tvei Håptuan æ nåkå fæle hausa.

check haust

haust

Om hausti æ 'er mange véne liti.

close haustauga

bruka i samband med å overvurdere si eiga avling og det ein kan fø om vinteren (stórt haustauga)

Det kan straffe seg å have a stórt haustauga.

check haustbère

ku som skal kalve om hausten
Sjå også vårbère og bère (3).

Da vill' helst'e inkji hav' så mange haustbèru fyrr'e.

close hausteska'i

bruka om når husdyr bryt ein fot om hausten, så er ikkje dette så farleg, sidan ein kan avlive dyret og bruke kjøtet

check haustslǿgji

ord bruka om slåtten på heia seint på hausten

Denné teigjen varte haustslǿgji i fjår sommår.

check haustudd

saueull klyppt seinhaustes
Sjå også: og vårflóka

Haustuddí æ long å varte førr'e brúka ti' godt spitegån, å ti' varp i vèvæ.

check haustuddfydde

skinnfell laga av saueskinn med haustull

Eg veit alli nòkå som æ så godt å liggje í som a nýtvègjí haustuddfydde.

check hav

1. bøygjen fremst i sledemeien
2. overgangen ved skitupp mellom "flat og bøyg" (eldre ski)
Sjå også krani (V).

1. Havi lýt vère sjavvaksi og passeleg bøygt.
2. Attenat kranâ æ havi.

check hedde
image

1. utvendig trapp av stein
Sjå også stètt og tropp.
2. flat stein
3. "døra" i ein revebås
4. mindre opphovna område på kroppen

1. Nò må du passe deg, for der æ så glatt út'å heddunn.
2. Eg hèv' a hedde ti' omnsponne unde eisunn.
3. Eg sér at heddâ æ oppi, å då æ der inkji rèv'e.
4. Eg hèv' fengje fullt av heddu ette mýhankebit.

check heddéri

heller (rom under berg / fjell / stor stein)
Sjå også heddi.

Danil búdde unde an heddéri unde Steisås.

check heddeskúr'e

sår på eit dyr som har skore seg på ein stein

Hestan ha' filli holl, så da tólde mindri 'ell aire dýr om da finge an heddeskúr'e.

close Heddi

Helle, gardsnamn i Hylestad.

På Heddi varte Håvår fǿdde.

close heddi

heller, rom under berg / fjell / stor stein
Sjå også heddéri.

close heddisnepp'e

same tyding som tréungsbrett'e

check heddissi

mann frå Heddi (Helle)

Heddissan ljóte ti' Rysstad for å handle.

check hegd
image

1. reiskap bøygt til av bjørk eller raun og festa til eine enden av eit taug, til å stramme og feste tauget
Sjå også hekt.
2. stor kunst, dugleik

1. A hegd æ rund í si å bøygd i kross, så der vare a klukt ell' tvau "honn" ti' å læse taugenden .
Det æ létt å stramme å feste godt itt an hève hegd.
2. "Å seie a meining mæ få órd, dèt æ hegdí" (ordtak).

close heggebernúten

når ein et heggeber legg det seg eit belegg på slimhinnene, og ein vert tett i halsen; bruka berre i bunden form eintal

check heggelilje

blom på heggebærtre

Om våri æ der så gó'e an angji frå heggeliljó.

close hei

1. fjellområde
2. høgdedrag
3. bruka i uttrykket på heií
4. bruka i uttrykket nórd i heií

1. Èg tikje at heian æ véne i Sætisdal.
2. Sér du dei reisdýri som gange dèr oppi heiinn?

close heiebit

låm på heia som vert hard og fast p.g.a frost eller trakking (når ein kjem att neste dag er der "heiebíti")

Det va' jamt tungt fǿri i høyskógsvègjæ, men va' der godt heiebit varte vègjen fast'e å gó'e ette a par dage.

check heiebiti

1. rest av niste som ein har att når ein kjem frå heia (ofte flatbraud med smør og ost, som var bløytt og rulla saman)
2. niste (biti") som ein tok med seg når ein skulle arbeide i utmarka (V)

1. Ungan tótte det va' godt mæ heiebiti, fysst høysskógsmennan kóme heim'tt'e av heiinn.
2. Mi vi' hav' mæ åkkå heiebiti út'å teigjen, så mi inkji turge gange at búinn å ète.

check heiebjørk

fjellbjørk

Heiebjørkjí æ kvistutt'e å krumlí å vónd å kløyve.

check heieblóm'e

jonsokblom

Itt heieblómen blǿmdi, kunna an bigjynde å slå heimi.

check heieféber

når ein person får ein sterk indre trong til å reise på heia ein tur; bruka berre i eintal

Hæge kjende væl heieféberen nòkå fyre jónsok.

close heiefisk'e

fisk som er fanga i fjellvatn

check heiekrúsk'e

person som trivst uvanleg godt på heia

Gunnår va' an heiekrúske, 'an treivst så nauendi godt 'å heiinn.

check heiemark

jordeigedom på heia

Mykji heiemark gjåre at sòme gara ha' håg'e syll'e om da inkji ha' så mykji jórd heimi.

check heiemenneskjin

person som trivst godt på heia (og held seg ofte der)

'An va' a heiemenneskjin, sette rjúpesnòru kverr vetr'e.

check heiemòn'e

skilnad i snødjupne mellom nedi bygda og på heiane

Det æ mykji heiemòn'e i år. An legg'e godt merkji ti' heiemònæ i år.

close heieskóg'e

skog på heia

Heieskógjen æ jamt nòkå stutt'e, å heiefurun æ kvistutte å teppe mei' 'ell n'i líó.

check heieslåtte

slåtteteig på heia

Denne heieslåttâ æ a passa stakkslåtte.

check heieslått'e

slåtten på heia (som kunne vare fram til seint på hausten)

Heieslåtten kunna halde på alt ti' Mikkjålsmess, som æ 29. september. I heieslåttæ va' det vanleg at an va' tvei slåttekara å ei breislejente.

check heiesús'e

sus eller lyd som ein bind saman med å vere på heia

An fær fré'e i sjælinn fysst an høyrer heiesúsen.

check heietøyr'e

mildver på heia

Det sér út ti' at det æ heietøyr'e, bjørkan æ snjófríe på Stavdalsheiinn.

check heievèg'e

stølsveg

Heievègjen i Nórdibǿ gjekk oppigjænom Prestevodden.

check heigjeitili

harde striper (annan bergart) i stein; i td kvernstein eller bryne

Heigjeitilan kunna vèr' úlíke frå stein'e ti' stein'e.

close heilagdag'e

1. umåla flekk eller område (når ein har slurva med måle- eller lakkarbeidet og ikkje fått dekka heile flata)
2. heilagdag

close heilhúdgar'e

gard som var verd ei "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

check heili

hjerne

D'æ godt mæ heili i kurvæ.

close heimafókk

folk som kjem heimanfrå når ein er på støylen

Mi som æ på støylæ tikje det æ gama fysst det kjæm'e heimafókk.

check heimafýi

alt som brura fekk med seg heimanfrå til den nye heimen (ting og dyr)

Gunvor ha' a drusteleg heimafýi.

close heimareil'e

bruka om buskap som skundar seg heim búfardagjen

close heimareisle

måltid før vigsla (i heimen til brura og førebuing til vigsla)

Det ha' 'kji turt vorte sossi den heimareisle, mi ha' kunna gjårt det aila.

check heimefǿingji

person som trivst best heime, person som er ukjend med skikk og tilhøve utanfor heimstaden

Ånund va' verkeleg an heimefǿingji, 'an ha' alli vòr' ti' Býn på tjúge år.

check heimehadd

hadd, heling som vender heim mot dalen
Sjå også hadd.

Om hausti halde sauin åkkå sikkå helst'e i heimehoddó.

check heimehøy

vollhøy, høy frå heimejorde

Heimehøytti æ grǿvri 'ell heiehøy.

check heimejóri

dyrka heimemark

An sér mangt a heimejóri som æ fullt av lǿvetonn.

check heimeløyse

tøv, vill påstand, vill gjerning

'An sat né'å bensínstasjónæ å fortålde nåkå heimeløysu.

check heimemenniskjinn

person som likar seg best heime og i heimbygda

Vilborg líkar seg inkji úti midjom fókk, 'u kósar si heimi, å æ a heimemenniskjinn.

check heimeslått'e

slåttonna på heimejordet

I heimeslåttæ varte det mykji hesjing.

check heimestump'e

heimebaka brød
Sjå også stump'e.

Heimestumpen æ bèt'e 'ell kaupestumpen.

close heimetjell

Sjå også kjørkjetjell, kvíletjell, býtjell, tevlingetjell og tjell.

check heimetjø̀re

heimebrend tjøre (tykkare enn vanleg "kjøpetjøre", og må difor varmast opp før påføring)

Heimetjø̀râ æ stinn.

close heimigare

kvinne frå Heimigard (Røysland, Bø, Rysstad osb.)

Mi gåve dei tvæ små heimigaró a vé' skjeldríbók.

close heimigari

mann frå Heimigard (Røysland, Bø, Rysstad osb.)

Da mǿtte heimigarâ så kufst at da stukke.

check heimolle

høymole, høymolsyre

Heimolle æ av da fælaste úgras an kan få.

check heimskóg'e

skogen eller skogsbeitet der buskapen beitte før dei flutte på stølen

Det va' fellis beiti i heimskógjæ; adde manns kjý gjinge ihóp.

check heimsòge

verdssoge (lærebok i verdshistorie)

Mi tótte så gama lèse i heimsògunn då mi våre i skúlâ.

close heimstøyl'e

støylen nærast garden

check hein'e

hardt bryne

'An vill' ti' grave, men auren va' hard'e som hein'e.

close heinestein'e

hardt bryne

close heiningehúve

"hinne" på hovudet til nyfødde born som kom bort etter ei tid (før dåpen)

close heiningehår

håret som eit barn er født med (fram til barnet vert døypt)

check heiningji

1. "villmann"
2. heidning

1. "For an heiningji, kjøyre mæ skóter på dei tunne ísæ!"
2. Misjonæran prǿva å frelse heiningan.

close heiri (H)

hegre

check hèkji

liten utkant av teig eller åker

Den som vi' have mykji høy, lýt slå út i hèkó au. I slåtteteigó på heiinn æ der allstǿtt mange hèka; an kan au kadde det útskjekla.

check hekke

karm eller grind kring eit sledelass

An lýt leggje hekkun néd fysst an kjøyrer tóm'e.

close hekkearm'e

øvste delen av ei hekkehøyskógsslé'i

close hekkeband

band (eller reim eller vidje) til å halde hekkun i hop oppe på høyskógsslé'i

check hekkefyddi

høylass fyllt opp til toppen av hekkó eller mindre (eit lite lass)

Detti lassi varte 'kji mei' 'ell a hekkefyddi.

close hekkespildre

loddrette spiler i hekkóhøyskógsslé'i

close hekse

kvinne som høgg hardt og kvasst til med ord

check hekselås'e

pentagram (til vern mot vonde makter; skore med kniv inn i tre)

Det va' skòri inn an hekselås'e i kjèræ.

check heksesting
image

del av broderiet på setesdalsbunaden (både for menn og kvinner; brodert med kvitt tunnt garn)
Somme kallar dette for kråkefǿta eller "fiskebein".

An kan godt seie at heksestingjí líkne på kråkefǿta.

check heksestyng'e

hekseskot

Det æ såvídt eg kan gange, eg hèv' fengje heksestyng'e.

check hekt (V)

reiskap bøygt til av bjørk eller raun og festa til eine enden av eit taug til å stramme og feste tauget
Sjå også hegd.

A hekt æ rund í si å bøygd i kross, så der vare a klukt ell' tvau "honn" ti' å feste taugenden . Det æ létt å stramme å feste godt itt an hève hekt.

check hektehonn

dei utståande endane på ei hekt

Fysst an gjúrer a lass, slengjer an reipi rundt hektehonní.

check hekti

1. krok og malje til å halde saman kledeplagg
2. spenne
3. bruka i uttrykket på hekti; bruka berre i bunden form eintal

1. Hektí i brjósdúkjæ sku' inkji hange ihóp.
2. Det va' a greitt spretti på dei trjúgreiminn.

check héle

1. rim på marka
2. tunt snølag
Sjå også héla.

1. Det va' slutten av august, men ein morgón'e va' det héle.
2. Eg tar nóg alli brøyte, d'æ barre a lítí héle.

close helgómisbil

tida kring helgemesse (1. november)

close Helgómisflaum'e

flaum kring 1. november

check helle
image

Reiskap til å feste på framføtene på hesten slik at han berre får take svært stutte steg. Hesten vert dermed sterkt hemma i å take seg fram. Dette vart mykje bruka på støylen, slik at hesten kunne gå laus og beite, men var ikkje i stand til å take ut, t.d. reise heim.
I eldre tid vart hella laga av tre, men i seinare tid vart ho laga av jern.
Somme seier "hestehelle".
Sjå også hellestokk'e.

Hellu av jinn vår' nòkå tunge å kunna make hesten oppå hóvó.

check hellestokk'e

trestykket mellom vidjespenló i ei hestehelle laga av tre

Hellestokkjen må vère sterk'e, hels'te gjår'e av bjørk.

check helli

etterbyrd; bruka berre om dyr; bruka berre i fleirtal
Sjå også hellast.

Nò hèv' eg tèkji hellí ti' sauæ som lembde i dag tídleg.

close helsetjóv'e

ugrei arbeidsgjevar (som td driv arbeidsfolket så hardt at det går ut over helsa)

close hèlsótt

dødeleg sjukdom

'An ha' fengje hèlsóttí sí.

check helti

halting; bruka om personar som haltar

Góme hèv' a helti ette at 'u braut av si fóten.

check hèlúvi
image

dumdristig person, "villmann", narraktig person med upassande framferd, "tosk"
Sjå også hèlúvsklèg'e (V), hèlúvsklèg'e (H), hèlúvsklegt (V) og hèlúvsklegt (H).

Det æ 'kji kå hèlúva som gjère sossa nòkå.

close hèlúvstal

dum og lite gjennomtenkt tale

close hèlúvsverk

noko som er dumt og meiningslaust gjort

check Helviti

helvete; bruka berre i eintal

Tiológan tale 'kji så mykji om Helviti leng'e.

close helvning

halvdelen

close héme

stong, plogstong

check hendi

spesiell hending

Det va' a hendi så mykji snjór'e det hèv' kåmi.

check hengjeskavl'e

snøskavl som heng utover ei fjellside
Sjå også snjóskavl'e, skavl'e og snjófonn.

Pass deg for hengjeskavlæ, Bóa!

check hengsli

1. ringen som bind ihop ermeknappane eller halsknappane (i bunadsskjorta til kvinne og mann)
2. senelykkja i ein avkappa bog eller lår (ved slakting)

1. Hengsli i halsnappó æ an rund'e sylvring'e.
2. Fysst an ska' turke slaktelèmin, så hengjer an da opp ette hengsló.

check hepti

stengsel (for buskapen)
Sjå også hepte.

Eg tók att'e kjýne né'i heptæ.

close hesjeterr'e

god tørke for hesjing

close hesjeveir

vått ver i slåttonna

check hespili / hespli

garnhespe

Eg hève an hespili av kvære litæ.

close hespletré

hespetre (garnvinde)

check hesskór'e
image

hestesko
Sjå også grevskór'e, klampeskór'e og hesskosaum'e.

Mikkjål va' gó'e ti' smíe hesskó.

close hesskosaum'e

hesteskosaum, spesialspiker til å feste hesteskoen med
Sjå også hesskór'e.

check hest'e

1. del av ein vevstol (det som trøene er festa oppi)
2. hest

1. Hestan æ gjåre av tré.
2. Hestan våre hella itt da gjinge i hóp, hellis kunna da take út.

check hesteflans'e

kjønnsorganet til ein hest

Fysst hesteflansen hékk út om sommåri, kunna flygji vère leitt.

check hestehakke

hyppeplog

Hestehakkâ velter laus jórd ti' båe síu i fòrinn.

check hestehåreik'e

kar som er svært interessert i hestar

Tór va' an hestehåreik'e, 'an tótte så gama i hesta, å kjýtte fælt av hestó sí.

close hesterei

hesten når han er sprette fyri.

check hestetrjúg'e
image

hestetrug
Sjå også trjúg'e og manntrjúg'e.

Den eini hestetrjúgjen datt av, men mi finge binde 'an på'tte.
Tor N. Brokke (f 1924) seie at ska' an brúke trjúga på hestæ på tånunn, så æ det 'kji anna 'ell jinntrjúga som halde. Han hèv' kjøyrt heim mang enn elg'e hest'e å slédi.

check hestevègjen
image

midten av vegen, der hestane gjekk; bruka berre i bunden form / dativ eintal

Eg sykla inni hestevègjen, åva' der så laust at eg datt.

check hevd

gjødsel (både kunst- og naturgjødsel) bruka berre i eintal
Sjå også hevde og konsthevd.

Ska' grasi gró godt lýt det mykji hevd ti'.

check hèvili

hank på kopp
Somme seier "hevli".
Sjå også hevlekopp'e og hevlelaus'e.

Inkji adde hevla æ líke lagelège å halde í.

check hevlekopp'e

kopp med handtak
Sjå også hèvili og hevlelaus'e.

Denné hevlekoppen hèv' eg drukkje kaffé av i minst femtí år.

close híi

hi

close híing

sløsing med tida

close híme

dis, moe, sky

close himlesýn

himmelsyn, horisont

Det æ dèr oppi i himlesýninn.

check himmel

gane

Det æ helst'e ulkeleg fysst kurvefeitti klabbar seg oppunde himmelen.

check hims

uhøvisk og uvøren tale- og veremåte; berre bruka i eintal
Sjå også himselèg'e (V), himsen, hims'e, himse (substantiv), himse (verb), himsetal og himselag.

Det va' allstǿtt nåkå hims mæ 'ó Jø̀rund.

check hims'e

mann som er ustadig / uberekneleg / lite mogen
Sjå også hims, himselèg'e (V), himsen og himse.

Då Asbjynn tǿlte ti' vère vaksen, va' 'an an hims'e mæ líti tak í.

check himse

kvinne som er ustadig / uberekneleg / lite mogen
Sjå også hims, himselèg'e (V), himsen og hims'e.

Vilborr va' a himse heile lívi.

check himselag

ikkje så nøyen med kva ein seier og gjer, kan vere uberekneleg og uhøvisk; bruka berre i eintal
Sjå også hims og gamselag.

'An ha' slig a himselag.

check himsetal

uvøren talemåte; bruka berre i eintal
Sjå også hims.

D'æ inkji så mykji å høyre ette himsetal, for d'æ 'kji så mykji gjænomtenkt.

close hístorg

historie; frå td bibelsoge eller noregssoge

Eg fortålde a fæl hístorg plent no.

close hít

skinnsekk til å ha mjøl i; i eldre tid

check hitebýe

regnbyge under torever i trykkjande varme (helst bruka i fleirtal)

Æ der hitebýu æ det fælt tungt å arbeie.

check hiti

varme; bruka berre i eintal
Sjå også hite og hite seg.

Der va' an fryktelèg'e hiti i gjår.

check híven

bruka i uttrykket det æ híven; bruka berre i bundi form eintal

Å brúke spíkerpistól'e fysst an ska' spíkre mykji, dèt æ híven.

check hjarta

hjarta

Slaktaren spúre om mi vill' have hjartun som låge i byttun.

close hjarte

hjarta; bruka om t.d. vaffelhjarta, bunadsaum og i stadnamnet "Hjarte". Stadnamnet er ein sandøyr i Rauvatn i Finndalen. Ordet vert ikkje bruka om "levande hjarta".

check hjartesýe

sølje som er forma som eit hjarta (Laga av berre ein tråd og med doblar i filigran. Botnen er saga ut av ei sylvplate og er gravert. Sølja kan anten vere med eller utan store lauv. Ein variant av "hjartesýe" er "hjartespretti")

Eg hèv' a gåmó hjartesýe heimi, mæ stóre lauv.

check hjelpisfókk

personar som hjelper med eit eller anna på dugnad

Hèv' du sétt nåkå ti' hjelpisfókkjæ?

close hjúl

hjul

close hjúlbòre

trillebår

check hjúlstokk'e

stokk som er fest til vasshjulet i ein kledestamp (denne har "lòkendar", altså taggar, som lyfter "lòkun" opp, dei dett ned og stampar vadmålet i troene)

Va' det lítí vassfǿring, så sveiv hjúlstokkjen seinare, å då tók det leng'e tíd å stampe vallmåli.

close hjúringhókk'e

liten holk som hjuringen kunne bere i meis på ryggen (td til nistemat)

check hjúringji

gjætar

Hèv du sétt nåkå ti' hjúringjæ?

check hjåm

tunt lag eller hinne som mest ikkje er mogeleg å sjå; t.d. på vatn, mjølk eller matvarer

Du tar 'kji leive detta, det æ barre nåkå hjåm. Det låg nåkå hjåm på vatnæ, det va' vel blómemjø̀l.

close hodd

hall, helling

Der æ a gód stakkslåtte i dei hoddinn. Det ræser tídt i dei hoddinn.

check hodde

hank, t.d. på ei bytte, gryte o.l.

Hoddâ gjekk av då 'an sill' lypte byttunn.

check hóe (H)

dyr som er hokjønn
I Valle seier ein "hoe" (same o/u-lyd som i "turke" eller "lupte".

Hóâ æ helst'e allstǿtt mindri 'ell hannen.

check hogglykkju

1. angrepsstilling; helst bruka om ormen
2. uryddig, ustø gange (full person), ikkje herre over situasjonen

1. Ormen låg i hogglykkju, å då sprang eg.
2. 'An sjangla å gjekk i hogglykkju.

check hogle

haglegevær

'An ervde a rasandi gód hogle ette faibróe sí.

check hòke

1. hake
2. krok under sleiv (del av skaftet)

1. 'An fekk a slag unde hòkâ så 'an úvita.
2. Kabrettesleiví ha' a hòke ti' å hengj' æ opp etti.

check hòkesili

dobbelthake
Sjå også hòke.

'An hèv' vorte helste feit'e, å mange hòkesila hèv' 'an au!
check hókk'e
image

1. lagga trekjerald til å lagre mjølk o.l. i
2. jernring rundt skaft på diverse reiskap

1. Papa batt hókkjen godt fast på meisen.
2. Der va' så véne hókka av sylv på nívæ 'ass Taddak.

check hokke
image

jern- eller trereiskap til å slå saman trådane i ein bandvev
Sjå også skjilblad.

Eg vi' høyre mæ 'an Òlav Jónson om 'an vi' smíe mi a hokke.

check hókkespòni

spunne ullgarn som er ujamt og klumpete (veikt og ubrukeleg til varp)
Sjå også smøygjespòni og spòni.

D'æ lyksi ti' var' hókkespòni fysst jentun lære sikkå ti' spinne.
Mamme la opp mæ meg at det måtte 'kji vare hókkespòni, det eg spann.

check hòl
image

1. sauemark som syner kven som er eigaren; klyppt td med holtong (helst bruka i eintal)
2. hol

1. Merkji hòl kunna vèr' vóndt å sjå om hausti, fysst det ha' vakse ti' udd.
2. Mi funne a daudt lamb som låg n'i dei djúpe hòlæ i bekkjæ.

check holdtré

rekkverk

Eg gjekk néd troppí å héldt meg godt i holdtrétti, si' det va' så hålt.

check hòlekrakk'e

spesiell barnestol med eit hol i setet slik at eit barn ikkje skal skade seg eller vere i vegen

Hòlekrakkjen varte au kadda straffekrakk'e ell' bånepíne.

check hòlekrók'e

1. midt bak på sokkar og i setesdalsgenser (strikkemønster)
2. mønster i løyesaum

1. Det vare vént mynstr mæ hòlekróka på lúsetrøyó.
2. Det var' brúka mange slags hòlekróka i løyesaumæ.

check hòlemót

halsgrop

Bukselòkji ska' røkkje 'punde hòlemóti.

close hólglíp'e

ordet vert bruka om personar som et fort og "kastar i seg maten"

check hólke

uthola tre eller stein (naturleg eller laga av menneske)
Sjå også hólkejinn og verbet hólke.

Der va' a hólke i bergjæ dèr det samla seg vatn.

check hólkejinn
image

holjern eller stemjern; reiskap til å hole ut i tre
Sjå også verbet hólke og substantivet hólke.

Eg brúkar hólkejinn itt eg ska' gjère a tròg ell' a sleiv.

check holl

1. skinn
2. kropp

1. 'An va' så mørk'e i hollinn.
2. Hestan have a holl som æ sò at an skâ'i kan létt setje seg vóndt í.

check hollåri

mothake, t.d. på ein fiskekrok eller lystrejarn
Somme seier "hallåri".

ongló æ an hollåri; 'an æ vónd'e å få út'tte itt an krǿkjer 'an unde skjinni. Hollåran feste seg i klæí så eg mest'e reiv da sund'e då eg løyste krókjen.

check hólseglíp'e

svelget

Det gjekk néd hólseglípen som det va' smúrt.

close hólsglíp'e

øvste slòkji som tek vatnet frå stemmen til rindeslòkji

check hólskrýti

ein som ikkje kan få nok av eit eller anna

Eg varte så vidd'e dei hólskrýtó som alli tóttest få nóg ǿl.

check hombót

knehase

'U fekk a hardt spann i eine hombótí så 'u seig i hóp.

check hòmel

tverrtre i enden av skjækene, "hòmelen" fester ein med lekkje til reiskapen ein skal dra (hestereiskap)

Eg laut stelle an ný'e hòmel ti' drættæ.

check hómi

holme

Mi ródde út ti' an hómi å ha' kafférús.

check Homm

Homme (gardsnamn i Valle)

Våri kjæm'e tí'leg i Homm.

close hommbyggji

mann frå Homme

check hòmúli

tverrtreet / tverrbjelken i skokla og drætti.

Eg lýt feste lekkji i hòmúlen.

check hond

hand

Eg frýs'e så 'å hondó, eg æ vassvalen.

check hondfyddi

"lóven full" (det som får plass i ei krum hand)

Mi brúke a hondfyddi mæ kaffé oppi kaslen.

check hondtak

handtak

Hondtòkjí på båe taskó mí hav' fare sund'e.

check hondtlangari

handlangar, hjelpesmann

D'æ greitt for fagfókk å have an gó'e hondtlangari.

check honk

1. ring av tre eller tråd til å feste ei grind med
2. hank på bytte

1. Kòr hèv' du gjårt av adde honkó?
2. Eg lýt få mi nýe plastbyttu, henkan hav' bruste av

check honn

horn

Tripp trapp tréskó, fideliddelérskó, femkommavallabokk, ko mange honn sèt' eg opp? (gammal regle)

check honnring'e

forgylt sylvsmykke for karar som vert fest like under halsknappane på bunadsskjorta

Honnringjen kan for sòme vèr' vanskeleg å få på seg.

close honnspite spite laga av horn
check honnstein'e
image

hjørnestein under ein bygning (ikkje mur)

Der æ så håge honnsteina unde Hoptulǿunn.

close honnveir'e

ver med horn

Honnveirin æ fæle ti' stangast, men koltreveirin kunn' stange, dei au!

check honnåri

ver med horn
Sjå også rísbíti, veir'e og slagveir'e.

Svein hèv' enn honnåri som æ lei'e ti' stange dei hí veirin.

close hopt

hindring

Der va' alli hopt.

close horg

hop, mengd, haug

Der va' a heil horg samla.

close horpe

harpe (også bruka om munnharpa)

check horpetunge

fjøra i munnharpa

Horpetungun vare tídt gjåre av sageblad.

check hórt'e

rund bergknaus (eller stor haug)

Aurahórten æ an hórt'e i Bykle.

close horvedrag

stripe etter horv i åkeren

close horvekross'e

kross i molda (laga med horveríva når horvinga var ferdig)

close horveríve

særleg kraftig rive (bruka til å "slette åkeren"; slå sund klumpar og jamne ut etter arden, og vidare til å plukke gras)

check hosl

hassel

Hoslí veks'e godt dèr der æ sólríkt å gód jórd.

check hoslerunni

hasselkratt

Hoslerunnan vakse helst'e dèr det æ sǿlt.

close hoss

1. merr
2. beist, kvikt krøter
3. ugrei kvinne
Ordet vert oftast ikkje bøygt.

close hott'e

grastust, treklyngje

close hott'e

hårlugg

Gútan våre jamt i hottó 'å kvorairne.

close hottefòk

uttrykk bruka om når menn kasta av seg hatten når dei slost

close hottemýr

myr med mykje hottar (tustar, små tuver)

close hovdebròt

vanskeleg oppgåve eller problem

check hovdegjår

1. hovudpute (Hylestadmål)
2. hovudgjerd, altså hovudenden på eldre senger (Vallemål)
Sjå også hovdekoddi.

1. 'An banka hovdegjårí så 'u fekk rétte formí.
2 Èg líkar best'e at hovdegjårí æ mót veggjæ.

check hovdekoddi (V)

hovudpute
Sjå også hovdegjår.

Pål fekk 'kji sòve si' hovdekodden va' for stór'e.

close hovdelaug

vatnet ein vaska hovudet i (td til jol)

Hovdelaugji måtte inkji skvettast útom.

check Hovden
image

Hovden (øvst i Bykle kommune)

I Hovdâ hèv' der vòr' mang a útbyggjing i seinare tí'.

close hovdepeil'e

kronisk hovudverk

check hovdeplagg

alle slags hovudplagg (td luer og hattar, for kvinner og menn)

Du må 'kji gange forotta hovdeplagg i desse kjylæ!

check hovdeskultr'e

hovudskalle

Der ligg'e tvei hovdeskultra oppi skógjæ, det må vèr' rèven som hèv' drègje ti' mæ da.

check hovdeskål

hovudskål

Det æ lívhætt fysst an fær bròt på hovdeskålí.

close hovdi

bergknaus

check hóv'e

hov (på hest)

Nò hèv' eg skódt adde fíre hǿvan.

check Hòvi

Hovet (gardsnamn i Hylestad)

Hòvi ligg'e å austelénæ av Otre.

check hòvoll

vevskei som har små spiler 

Anne trædde hòvollegåni gjænom hòvolli.

check hòvolle

kvinne som talar mykje og overdriv ofte
Sjå også hòvollegån.

Lisle-Torbjør va' a hòvolle, som an inkji visste om an sill' trú på.

check hòvollegån

garn bruka som vevrenning til golvteppe o.l.
Sjå også hòvolle.

Ska' an vève lýt an stelle seg ti' mæ hòvollegån.

check hòvúd

hovud

Eg hèv' havt nòkå vóndt i hovdæ i det seiste.

check hòvúdsaum'e

sparespiker under hælen på sko

Hòvúdsaum'e brúka da ti' å spare leiri på hæló.

close húd

hud

close húdegar'e

gard som var verd ei "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

close húdehest'e

underjordisk hest ("tussehest")

close húdhyl'e

Høl i bekk der dei før i tida la skinn i bløyt for å løyse av håra. Skinnet kunne liggje i vatn i opptil to månadar.

check húdi

"villmann"

Adde tótte at Ånund å Dreng våre nåkå húda.

check húdskór'e

sko laga av hud av kalve- eller reinsskinnsfitjar (dvs. huda på leggbeinet til dyret)

Húdskóne vorte brúka i høyskóg i hóp mæ lodda å snjósokka.

close hugging

trøyst, trøysteord

Det hjelpte ingjó hugging, 'an våla heile kveldi. 

check hugham'e

vardøger, "åndebod"

Det va' hughamen 'ass Tårål møyrí ha' høyrt.

close húke

1. hole, gøymestad, tilhaldsstad
2. bruka i uttrykket kåme ó' húkunn.

'An kjæm'e alli ó' húkunn. (han kjem aldri ut or huset)

check húk'e

"vinkelrett" kroppsstilling (på huk)

Da sette sikkå 'å húkjen. Da såte 'å húkjæ mæ da plukka bèr.

check húksokk'e

snøsokk (open heilt opp, med krokar og snor)

På an kvít'e húksokk'e æ det svårt'e kvåri fram'tt'emæ plǿsunn å oppette leggjæ.

check humlebǿli

humlebol
Sjå også bǿli.

Humlebǿli finn'e an jamt n'i jórdinn.

close humlemjøyr'e

humlehonning

close humlerøys

steinrøys på dyrka jord (før dyrka dei humle i røysar, så ho ikkje skulle spreie seg, avdi ho hadde så lange og rasktveksande røter)

check humlesíl'e

sil til å sile humle (ved ølbryggjing)

Botnen i humlesílæ æ flétta av tæga.

check humli

humleplante

Dei gamle dyrka humli i stei'røysó så 'an inkji sill' spreie seg.

check hundrâ'

mellom to hundretal

Eg bitala på fjóri hundrâ'i for klokkâ.

check hundungji

hundekvelp

Bikkjâ åkkå fekk fem hundunga.
check húnebère

hobjørn (bjørnemor)
Sjå også bjynn'e og vetlé'e.

Mi såge a húnebère tvei unga.

close hunn'e

nedste "laget" i høystakken
Sjå også kjemberó.

check húr

dørblad
Sjå også dynn.

Lat atte húrí, Bóa!
close húrejinn

den delen av dørhengslet som er fesst på dørbladet
Sjå også krampe.

close húrering'e

smidd jernring til å opne og dra att døra i eit stabbur

check húr'òke

fordjupning i ei svill som døra skal svive i

Det va' kalleg det det kvein i húròkunn.

close hurv'e

flokk, hop; bruka berre i eintal

close hurvl'e

uvyrden, ser sg ikkje føre
Sjå også hurvle og hurvlutt'e.

check hús
image

1. hus, bygning (Mest bruka om bustadhus. Fram til no har ein helst bruka fleirtalsformene til dette ordet om eitt hus; td "eg búr i húsó 'ass Gófa").
2. øskje
Sjå også stògehús.

1. Det æ kostbart å måle itt an hèv' sò stóre hús. Eg búr i húsó . Kvæ æ herri i húsæ?
2. Hèr æ a greitt hús ti' dei nýe munnhorpunn dí!

check húsefré'e

fred i huset

Da finge endeleg húsefré'e då sòn deiris flutte út mæ dei fæle stérióanleggjæ sí.

check húsegríni

mann som er lei og vrang heime

Mannen va' enn húsegríni, men úti i bygdinn varte 'an reikna for grei'e å omgjengelèg'e.

check húseklokke (H)

veggklokke
Sjå også husklokke (V).

Der hékk så vé' a húseklokke i stògunn.

close huseskrøyvi

eit eller anna som tek mykje plass, og er for stort for rommet det er i
Sjå også skrøyvi, skrovlen og angrǿmen / andrǿmen.

close húseteige

jordteigen der våningshus og løe står på eit gardsbruk

close husfokk

folk som held seg i eit hus og arbeider noko for husveret (men dei høyrer ikkje til huslyden)

Kan du skjø̀ne at dei som æ så mange húsens fókk hav' plass'e ti húsfókk au?

check húsjævel
image

skiftelykel, gamal type

Húsjævel æ a fælt namn, men 'an æ hǿg'e å have i húsó.

check huske

køyeseng

Det va' jamt at ungan vorte lagde oppi huskâ.

check husk'e

øvre luten på ein skoleist (laust vriststykke)

Skómakaran ljóte hav' mange skóleista, å huskan ljót' passe.

check húsklokke (V)
image

veggklokke
Sjå også húseklokke (H).

Der hékk så vé' a húsklokke i stògunn.

close húsleik'e

barneleikar innandørs

close húsnåvåri

navar, jamtjukk, til å bore hol for dublungar ved tømring
Sjå også nåvåri.

An húsnåvåri brúkar an ti' å bòre hòl i stokkan for dublunga itt an timrar.

check húspostili

gamal andaktsbok

Dei gamle våre så virkne ti' å lèse i húspostilæ om sundagan.

close hústimr

tømmer som vert rekna for å vere bra til lafting av hus

check huttetak

jamn kamp (mellom karar)

Det varte huttetòk mæ dei tvei karó.

check húve

1. lue
2. Nettmagen, ser ut som eit net innvendig. Huva og vomma lyt skåldast, då losnar eit tunt lag. Bruka til kurvepylser.
Sjå også pikkhúve og sjaufǿrhúve.

1. Eg hève åttebladrósu på húvunn mí.
2. Itt eg hèv fóga húva mæ kurv'e, snyrper eg æ att'e mæ a kurvesneis.

close húveló

reiskap til å smi ut hovud på spikrar og naglar

Húvelóí hengjer smé'en på veggjen fysst 'an inkji brúkar æ.

close

1. stutt, mjukt hår, t.d. i andletet på ein ung gut, begynnande
skjeggvekst; bruka berre i eintal
2. stutt ettervekst på sau som har misst ulla om våren

1. 'An hèv' barre nåkå hý.

close hýbyggje

jente eller kvinne frå Hylestad

check hýbyggji

person som er frå Hylestad
Sjå også hylstringji

Hýbyggjan hav' a stórt industríområdi út'å Rysstadmóæ.

check hyfs

risting, vippande rørsler, rørsle opp og ned (helst bruka om kvinner)

'U gjåre nåkå hyfs, men 'u svòra alli.

close hýkje

person som set seg unødvendig ofte på huk for å kvile

close hykjili (H)

haseleden på eit dyr

Snjóren gjekk i hykjilen.

check hýkkji

lagga trekjerald til å bere korn og mjøl til og frå kvernhuset
Somme seier "konnhýkkji".

'An fylte hýkkji mjø̀l.

check hyl'e

høl

Der æ mange hylja i Faråne

close hyljeregn

styrtregn

check hylk'e

barnelue for svært små born

Båni æ så líti at det hève på si hylk'e.

close hylstringe

jente eller kvinne frå Hylestad

check hylstringji

mann frå Hylestad
Sjå også hýbyggji

Mange av hylstringó våre góe ljåsmé'i.

check hynni

hyrne

Eg sópa busi hít' i a hynni, eg meint' eg ha' gjårt mitt.

close hyppeplóg'e

hestereiskap, spesiell plog til å lage drillar og hyppe med
Sjå også hyppe eplí.

close hyrkje

kvinne med ugreie fakter

close hyrri

ein som kranglar, er amper
Sjå også hyrren.

close hyrvili

omsynslaus person

check hýsi

1. ein ting som tek stor pass
Sjå også høysi.
2. penissokk; "sokk" til å ha over penis når ein var ute i sterk kulde
Sjå også pillhýsi.

1. An vevrei'e æ a hýsi å have inni a stòge.
2. Papa fortålde at 'an ha' brúka hýsi bådi mæ 'an va' i høyskóg, å mæ 'an sette snòru.

check hysje

1. stor og klossete kvinne; ofte med dårlege klede
2. kvinne med upassande framferd

1. I fantefýæ kunna der vère nåkå fæle hysju.
2. Eg kjenner meg útrygg'e på den hysjâ.

check hytte

provisorisk verestad for folk eller dyr (bygd av noko av kvart; td stein, torv og greiner)

På støylæ ha' mi a kåvehytte dèr kåvan kunna liggje om nóttí fysst det va' úveir. Hyttun våre nóg helst'e 'å heiinn.

check hyvri

høvre (del av hestesele); bøyle med puter som ligg over hestemanken og held drætti oppe

Førr' i tí'inn vorte hyvrí gjåre av tré, men nò vare da gjåre av jinn.

check hæg

helg

Ti' hægjinn vi' eg ti' Býn å handle.

check hægarefré'e

helgefred

Hægarefréen lýt an halde.

check hægareklæi

helgedagsklede (ikkje kyrkjeklede)

Hægareklæí 'ass Augund hange i loptæ. 

check hægareplagg

sundagsklede (for kvinner og menn)

Ti' hægareplagg høyrer brúsdúkjen mæ ti' kareklæó.

check hægarevé'e

ved til helga

Papa hèv' bòre inn hægarevé'en nò.

check hægd

1. høgd (berre bruka i eintal)
2. etasje

1. 'An reiste opp i hægdí for å få bèt'e ivesýn.
2. Detti húsi æ bygt i ei hægd.

close hægdag'e

helgedag
Sjå også virkedag'e, kvenndag'e, hægdagsklædd'e og hægdagsklæi.

check hægdagsklæi

sundagsklede, kyrkjeklede (i eldre tid)
Sjå også hægdag'e og hægdagsklædd'e.

Hægdagsklæí hinge på vondæ i loptæ.

close hægde

1. høgde
2. høgdehopp

1. Det va' a kalleg hægde på dei tréó!
2. Hoppar du hågt i hægde?

check hægetóssdag'e

Kristi himmelfartsdag (helgetorsdag)

I morgó æ det hægetóssdagjen.

check hægn

1. høgdedrag
2. "oppøsing" av eiga framføring eller deltaking, ekstase

1. Jón sit'e på hægninn å skóar rundt seg.
2. 'Eivind lypter si mót hægninn å síg'e så ti' ró att'e.

close hækappe

hælkappe (bakdelen av ein sko, som sveiper seg kring hælen)

check hælt

halvpart

Eg æ 'kji hæltí så spræk'e nò som då eg va' ung'e. Mi eige kverrsí hælt av garæ.

check hær

herd, skulder

Eg hèv' a gong havt sènebitendelsi i dei vístri hærinn.

check hærebla'

skulderblad
Somme seier "hǿrebla'".

Såvi va' så tjurr'e at hærebló'í 'ass naga hòl i skjortâ.

check hærebóre

berestykke på skjorte (td bruka på bunadskjorte for menn)

Hærebórâ på skjortunn æ kansi om lag 20 cm brei.

check hǿgsæti

i eldre tid; stolen i enden av langbordet i stoga, nærast vindaugo på langveggen

Húsbónden sat i hǿgsætæ.

check hǿkje
image

1. trestolpe med ei kraftig grein oppe, slått ned i jorda, til å binde kyr i
2. endefeste i ei hesje
Sjå også snag.

1. Fysst da inkji ha' fjós på støylæ, bunde da kjýne i hǿkju mæ' da mókka.
2. Det æ 'kji adde som brúke hǿkju i endâ av hesjó, men då hesje da tunnt.

check hǿkji

trestolpe til å binde kyr i (med ei kraftig grein oppe, slått ned i jorda)

Grinda å hǿkji laut gjøymast âv fysst an reiste av støyli.

check hǿkjili (V)

haseleden på eit dyr

Skjinni på hǿkló brúka da ti' hú'skó førr'e. Róvâ røkk'e né'å hǿkjilen.

check hǿnesleiv

ølhøne (sleiv utan handtak)

Hǿnesleiví flaut oppi ǿlboddâ.

check hǿrestamp'e

trebalje til å herde jern i (når ein smir)

Smé'en hèv' hǿrevatni i an hǿrestamp'e innmæ smidjestabben.

check hǿresåld

såld som vart bruka til å skilje halmstubb frå kornet

An brúkar hǿresåld for å få konni reint førr'ell an vi' male det på kvinninn.

check hǿretopp'e

1. høgste partiet attanfor halsen (over bogen) på eit dyr
2. bakare enden av hestemana (som ein sparer og ikkje klypper)

1. Sauin kleie på hǿretoppæ. An mæler ko stóre hestan æ mæ å stramme a mæleband kring bulen, på hǿretoppæ.
2. Da spare hǿretoppen så da ha' nòkå å halde sikkå í fysst da rie.

check hǿrevatn

vatn til avkjøling ved smiing

An kan blande forsiligt opp i hǿrevatni for å få bèt'e bitjinn.

close hǿss

høns; berre bruka i fleirtal utan bøying

close hǿt'e

mann som står og peikar og planlegg (men ikkje kjem skikkeleg i gong med det han skal gjere)

close hǿte

kvinne som står og peikar og planlegg (men ikkje kjem skikkeleg i gong med det ho skal gjere)

check hǿvili
image

høvel

Eg hèv skjerpt denné hǿvilen, så nò brúkar du 'an 'kji ti' anna 'ell å hǿvle mæ!

check hǿvlespæk'e

høvelspon; vert helst bruka i fleirtal

Eg vassar i hǿvlespækji å finn'e alli att'e blýanten min.

check høy

høy; berre bruka i eintal

Det æ an sjau'e mæ dei høyttæ i éleveir. Det va' gama hoppe i høyttæ mæ mi vår' små.

check høybú
image

Høybu. Frittståande bygning i utmarka, bruka til mellomlagring av høy, både i utmarka heime og på heia.
Sjå også ramlé.

Mang a høybú hèv' rotna dei seiste tíårí.

close høygjèv

fang med høy
somme seier "høyssgjèv"

close høygóv

høyløe

close høykrók'e

krok til å rive laust høy med (i ein hard stâi)

close høylǿe

romet i løa der høyet vart lagra
Sjå også lauvlǿe og lǿe.

Høylǿâ mí stend'e ti' né'falls.

check høyne

ung geit som enno ikkje har hatt kje

Der æ nåkå véne høynu i gjeitehópæ.

close høynekjé

hokje

check høysbýr

Bør. Bruka om den mengda tørrhøy som ein person greier å bere på ryggen når høyet er kjembt, lagt saman og bunde med býretòg.
Somme seier "høybýr".
Sjå også høystakk'e, stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, krakji, vindverje, vindvevje, band, torve, kjembe og høyskóg.

Der æ 4-5 kjembu i a høysbýr.

check høysdott'e

høydott
Somme seier "høydott'e".

Det låg fullt av høysdetti út'å voddæ.

close høysi

stor ting
Sjå også hýsi.

close høyskógsbiti

matpakke for høyskógsmannen

close høyskógskjól'e

tjukk ullfrakk til å bruke i høyskog om vinteren

check høyskógsmann'e

mann som køyrde høy heim frå heia

An høyskógsmann'e måtte kjøyre mange høysloss heim'tt'e av heiinn om vetren.

close høyskógssjynne

ei morgonstjerne som høyskógsmennan såg (varsla om ver og føre)

close høyskógsslé'i

vinterslede (med høygrindar)

close høyskógsvèg'e

veg som vart bruka til å køyre heimhøy på vinterføre; kunne vere ein annan veg enn støylsvegen (sommarvegen)

check høyskógsvott'e

vottar som ein bruka når ein køyrde høy heim frå heia.

Høyskógsvettin ljóte vère lóne å tykke å nòkå stóre, så an hell'e vermdâ om det æ nari, ell' det gnarrar å blæs'e.

check høyskåli

tilbygg til løa; bruka til å lagre høy i
Sjå også skåli og fjósskåli.

Da ha' jamt hestehøytti i høyskålâ.

check høyslass

høylass
Sjå også lass.

Det va' 'kji få høysloss da henta i heiinn førr'e.

check høystâi

samling av samanpressa høy i løa
Sjå også konnstai og lauvstai.

Útette vetræ kunna det vèr' tungt å rysje høy i høystââ.

check høystakk'e
image

Høystakk. I eldre tid når bøndene slo høy på heia om sommaren for å frakte det heim med hest og slede på vinterføre, var det to måtar å lagre det på. Anten i bu / løe, eller i høystakk. Høystakken måtte lagast slik at regnvatnet rann av, og ikkje trekte inn i høyet. Høyet måtte leggjast på ein spesiell måte (i kjembu) Storleiken på høystakken laut tilpassast slik at det vart eit sledelass. Det var vanleg med 8 - 9 býra i ein stakk,og 4-5 kjembu i ei býr.
Det vart det slutt med å slå på heia i 1950 åra.
Sjå også stakkstad'e, stakksneis, murefót'e, stydje, krakji, vindverje, vindvevje, band, torve, býr, kjembe og høyskóg.

Det æ viktigt å trǿ godt innmæ stakksneisí itt an sèt'e opp høystakkjen.

check høyveir

godt ver i samband med høyberging
Sjå også bergingsveir og høyveirsbikåri.

D'æ allstǿtt travelt i høyveiræ.

check høyveirsbikåri

augnestikkar
Sjå også augnestyng'e, høyveir og bikåri.

Høyveirsbikåran sjå kallègare út 'ell da æ.

check

gras som veks opp att etter den fyrste slåtten

Førr'e varte håne barre brúka ti' beiti.

check håbball'e

tid mellom våronn og slåttonn

I håbballæ va' det 'kji så mykji arbeid an laut gjère, då kunna an tinde rívu å finne nýe imni ti' stuttorv.

close håbballsvidje

vidje som vart vridd i håbballen

håbballsvidjunn æ goe vijju

check hågjungji

diagonalen på honnsteinane i ein lafta bygning

Hågjungjen lýt vèr' rétt'e i a timre.

check hågtalari
image

høgtalar

Svein ha tvei fælæ bassa i kvære hågtalaræ, å spila å dundra heile nótti.

close hålkji

glatt is; bruka berre i eintal
Sjå også hål'e og glèrungji.

check håm'e

halm

Håm'e kan nyttast ti' så mangt i dag.

check håmstrå

halmstrå

Gunnår va' virkjen ti' plukke opp kverrt håmstråtti.

close håmsål sål for å sæle kornet frå halmstubbane
check håmåri
image

hamar

An snikkari vi' alli hav' an fillen håmåri.

check håning

honning; berre bruka i eintal

Der æ mykji karbóhýdrat i håningjinn.

check Håptu

Hoftuft (gardsnamn i Valle); vert ikkje bøygt
Sjå også håptui.

På Håptu hèv' der vòre mange Haddvåra.

check håptui

mann frå Hoftuft
Sjå også Håptu.

Håptuan æ eisemadde om namni sikkå i heile Sætisdal.

close hårdrufse

jente / kvinne med langt og tjukt hår

check hårdåm'e

håret ligg vent og er blankt (om folk og buskap)

Gýró hèv' så vén'e an hårdåm'e.

check hårgar'e

overgangen mellom hår og panne; bruka berre i eintal

Du æ så svårt'e oppi hårgaræ, at du lýt två deg i hòvúdæ i kveld.

check hårkost'e

hovudhår; bruka om personar og dyr med tykt hår

Åsmund ha' så fæl'e an hårkost'e at det fylte plent hatten. Hestan have tykkare hårkost'e om vetran.

check hårshúve

delen av hovudet som er hårsett

Bjynnen reiv av hårshúvâ å mykji av andlitæ 'ass Danil.

close hårtjafse

ustelt, sprikande (om hår)

check håsklæi

plagg ein trædde over hovudet (utan ermar, dekka berre over rygg og bringe, ein sid bul)

Håsklæi va' godt å have itt det va' kaldt å an gjekk å skar.

close håsklætrost'e

ringtrost

close håslått'e

andre slåtten om sommaren (når ein slår hågraset)

close håvgalningji

"halvgal" person

close håvhúdgar'e

gard som var verd ei halv "hud" (eldre verdsetjing av gardseigedom)

close håvklovningji

halvkløyvd stokk

close håvklyv

ein klyvmeis (halve klyví)

check håvkrúne

del av broderiet på setesdalsbunaden (både den mannlege og den kvinnelege)

I gjerkveld sauma eg færigt håvkrúnun i opplutæ.

check håvlé

kvilepause i arbeidet, midt i ei øykt, i slåtten ein halv time; bruka berre i ubunden form

Det æ godt håvlé itt an hèv' gjengje kruppen lengji å slègje stuttorv.

close håvlémòn'e

arbeid fram til håvlé (ei halv øykt)

close håvlessi

halvfullt lass

Der va' barre a håvlessi høy etti.

check håvslett

sludd

Det hèv vòre håvslett i heile dag, men snjóren hèv' alli lagt.

check håvsvidd (H)
image

laftestokk som er kløyvd på midten og ligg som svill i bygninga

An lýt have tvæ håvsvidda fysst an sèt'e timrâ på enn støypt'e múr'e.

close håvtekkje

halvtak, inntil ein annan bygning, ikkje møne

check Håvår

Håvard

Håvår sèl'e å steller motórsagji.

check håvårsveir

same veret i eit halvt år (gammal religiøs spådom)

På dei seiste dage ska' der vère håvårsveir.