Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på T: 141 | Totalt: 1961 | nullstill
Forklåring Døme
check take

ta
Sjå også tak.

Dèt æ lísså úmògeleg som å take néd månen (ordtak). Du stǿgje deg, fyngje du 'an, å fyngje du 'an, tǿkje du 'an (gammal regle med konjunktiv-former av stande seg (stǿgje seg), få (fyngje) og take (tǿkje))

check take seg

1. uttrykk bruka om ku som vert med kalv når ho er para
Sjå også tíd'e
2. verte i betre hold, frisk

1. Heimrei må hav' tèkje seg, hellis ha' 'u havt laup' opp'tt'e nò.
2. 'An hèv'e tèkje seg nò, ette det 'an va' sjúk'e.

check takke

takke

Eg takka 'ó for bryddaupsgåvâ.

check takle

skjenne, skjenne hardt

'U takla 'ó ti', rektigt så fælt.

check talge

slite, streve, drage
Sjå også talgandi.

'An talga å sleit alt det 'an vann. Da talga å gjinge opp líí så det va' alli mæ måti.

check tangape

gape vedvarande og sterkt

'U fekk slig tanneverk'e at 'u tangapti.

check tangló

nistire

Det samer si inkji å tangló på fókk.

check tanne

smatte på spenar utan å suge

Lambi tanna barre på spenen, men saug inkji.

check tannle

1. tyggje på noko som er vanskeleg å få sund
2. bite; t.d. lage mønster ved å bite i samanbretta ospeblad

1. No hèv' eg tannla så lengji på detti seige elgekjø̀ti!
2. Mi tannla ospelauv ti mi vorte plent stíve i kjakó.

check tanspringe

springe så fort ein greier

Mi tansprunge, men mi kóme for seint ti bussæ líkevæl.

check tanstíre

nistire, stire stivt

Det æ úsamelegt å tanstíre på fókk.

check tasmast

helst bruka om eldre / sjuke folk som vert veikare og dårlegare etter kvart
Sjå også tasmen.

An tasmast mei' ti' gamlare an vari.

check tatte

drype

Det tatta å draup av tòkunn.

check tause

gjere ei jente gravid

Úv varte ti' skamdan då 'an tausa a jente.

check tegle

køyre avgarde i stor fart

Da tegla avgari.

check teie

teie, ikkje seie noko
Sjå også teie si og teiål'e.

Tigg di, Bjørgúv, så dei vaksne få tale!

check teie si

teie seg, ikkje seie noko (seiemåten "tigg di!" er strengare enn "tei di!")
Sjå også teie og teiål'e.

Tiggji dikkå, bonn, så dei vaksne få tale! Ha' du vilt tagt di, så ha' eg fengje sòvi. Det æ 'kji létt å teie si itt an sér úrett'e.

check tekkje

leggje tak på eit bygg

Nò våre mi heldige som ha' tekkt ti' regni kåm.

check teksle

bruka i uttrykket teksle ti'.

'U teksla ti' gúten, så eg tótte det va' vóndt å høyre på. 'An teksla 'æ ti' så det va' plent kallegt.

check telje

1. telje
2. bruka i uttrykket telje ti' / frå

1. Eg ha' sillt tålt ko mange fókk der va' på mǿtæ, nò lýt eg barre gjète.

check tembe

ete mykje

Lidvår tember å èt'e, for da sku snart heim'tt'e av heiinn.

check temje

temje; td ein unghest
Sjå også tamm'e.

An lýt vèr' ǿvd'e ska' an temje hesta.

check tène

1. såvidt greie å lyfte noko som er tungt,
2. springe så fort ein klarer

1. Kassen va' så tung'e at det va' såvídt eg tèna 'ó.
2. 'An sprang det 'an tèna.

check tengje

arbeide på ein uvyrden måte slik at det kan vere farleg for andre

Tór tengde så úvýri at mi vår' rædde å vèr' innmæ 'an.

check tenne

bruka berre i uttrykket å tenne a veite.

Det æ 'kji létt å tenne a steiveite mæ úgrei'e stein'e.

check teppe

smalne av, eit tre "tepper" mykje eller lite frå rota mot toppen
Sjå også kóvòkjen og rótspríkjen.

På heiinn teppe furun mei' 'ell heimi.

check teppe

såvidt trø nedpå golvet eller underlaget

Det va' såvídt 'an tepte né'å mæ dei vónde fótæ.

check tève

puste
Sjå også tèv'e og blodtèven

Eg datt å sló meg så hardt at eg fekk 'kji snér tève.
'An æ så ǿr'e at 'an fær alli tève!

check tevle

streve

'An tevla å gjekk det 'an kunna.

check tídke

gjere ei ku drektig ved paring

Stúten må have tídka kvígâ mæ' da gjinge úti i haust.

check tigle

spare, ikkje bruke for mykje

An lýt tigle frå lòkjæ å inkji frå botnæ. Det æ vóndt kvæ som lýt tigle maten.

check tikjast

tykkjast
Sjå også tikje og tikji.

Eg tikjest alli få det ti' i kveld. Det hèv' alli tósst staest nåkå i dei húsæ.

check tikje

tykkje Sjå også tikji, tikjest, tikje dauvlegt, tikje gama, tikje gama í, tikje vandt og tikje værdt.

Bonní tótte så leitt då da inkji finge lauge sikkå. Eg hèv' alli tótt gama å kjøyre for fórt mæ bíl'e. Eg ha' tótt eg ha' lòt' vòr' mæ di å fengje opp eplí. Ha' du tótt det ha' vòr' rart om eg ha' gjève bort klokkâ mí? Trú da ha' tótt gamare å reise mæ tókjæ? Ha' du tótt eg ha' silt klypt meg?

check tikkast

leike tikken

Ungan kóme å spúre om mi sille tikkast.

check tímast

1. bry seg, gidde
2. ikkje like, ha motvilje

1. 'An tímdest 'kji ti' å svòre mi agong.
2. Eg tímest 'kji å vente leng'e nò. 'An tímdest 'kji ti' vère dèr.

close tíme

kime (slå på kyrkjeklokka med kolven)

check timre
image

lafte (byggje lafta bygning)
Sjå også substantivet timre.

'An timra búí sí sjav'e.

check tinde

setje nye tindar i ei rive

Fysst an sill' tinde rívu, laut an i gód tíd fyri at skógjæ å finne tindetré av einér'e.

check tíne

1. smelte; gjeld berre vatn
2. Bruka i uttrykket "tíne konn"
Sjå også tíen og bråne

1. Ísen i røyræ hèv' tína, så nò renn'e det i springjæ.

check tinte

springe lett

Titta tinta å sprang, 'u va' så létt på tæsan, mæ dei nýe skó sí.

check tiple

drype smått (om vatn)

Det tiplar av tòkunn fysst snjóren brånar.

close tirre

vere i lett og kjapp rørsle

check tjasse

gå eller arbeide på ein tungsam og ugrei måte
Sjå også tjassen.

Jón tjassa opp mót húsó sí i Grindeskar.

check tjóre

ha husdyr på beite i lekkje
Sjå også tjórenål.

Kjètil tjóra hesten så 'an inkji trodde néd så mykji gras.

check tjóvkjenne

skulde nokon for å stele

Svein varte tjóvkjend'e då 'an va' inni forretningjinn, men 'an reiste heim'tt'e å fann adde kvittéringan sí.

check tjurrmaule

ete utan matvæte attåt
Sjå også maule.

Det gjeng'e seint å ète itt an lýt tjurrmaule tjurr'e mat'e.

check tjuse

tale utydeleg
Sjå også muse og tuse.

'U tjusa å tala, men det va' 'kji alt eg forstód.

check tjø̀rebræ

smørje oppvarma tjøre på treverk slik at tjøra trekkjer inn i veden Sjå også bræ.

Då eg ha' tréskjí, tjø̀rebrædde eg da, å då turte eg mest'e inkji vokse.

check tjå

1. slite ut eit velbruka tøy- eller kledeplagg til det er heilt utslite
2. tyne ut siste rest av noko
3. bleikje, misse farge (om høy)

1. Telti mitt æ helst'e tjått av sól å vind'e.
2. Nò hav' mi sói så lengji på sami grúten at nò hav' mi tjått 'an út.
3. Høytti æ tjått.

check togne

verte lenger, verte strekt
Sjå også tøygje.

Gúten hèv' togna mykji si' eg såg 'an seist'e. Ti' mei' det tognar, ti' smalare vare det.

check tòle

tole

Eg tòler 'kji den fæli hiten om sommåri.
Lidvår tólde 'kji å vare mótsagd'e.

check tòre

våge

Tòre dú, så fýer èg au.

check torpast

samle seg i flokk

Ålmúgjen torpast i prestetúnæ, som vani, fyre messâ.

check torpe sikkå

flokke seg

Fókk torpa sikkå ihóp ottafor kjyrkjâ.

check tòse

plukke ut småpoteter

'Er æ så filli a epleår i år, så mi ljóte tòse smått.

check tóte

tyte, piple
Sjå også syte.

Blódi taut ó' fæslæ.

check tradde

"trippe" (ivrig, utolmodig, kan ikkje vere i ro)
Sjå også illtradde og spradde.

"Mi lute ti' ", sa eg, det va' plent så eg tradda, men han tóttest alli haste.

close traktéle

1. servere rikeleg med mat
2. behandle stygt, øydeleggje (td i slagsmål)

check trandle

1. leggje golv på låven
2. leggje ut stokkar / planker tett i tett for å få betre bereevne td over ei myr
Sjå også trandla (H)

1. I morgó ljót' mi trandle i lǿunn, for tili æ så filli.
2. I vègjæ i Trandarléæ hèv' der vurte trandla førr' i tí'inn.

close travle

streve,ha det travelt, gå

check treffe

1. hende; bruka berre i eintal
2. møte
3. passe

1. Det trefte at mi fóre gali.
2. Mi trefte 'an Sigúrd i Býn i gjår.
3. Det tikjest treffe at sòme allstǿtt ljóte kåme i útíó.

check trège

angre
Sjå også trègelegt.

Eg trègar at eg inkji tók mi vetti.

check trekkjast

krangle, vere usamde
Sjå også trekkjast opp.

Da trekkjast så jamt i politikkjæ.

check trèkne

1. trutne, utvide seg
2. leggje på seg; helst bruka om graviditet
Sjå også fitne.

1. Tappen hèv' vorte våt'e å trèkna, så 'an passar 'kji ti' hòlæ.
2. Gýrí fèr'e ti' trèkne.

check trengjast

verte trongare

Òvafor Bygland trengjest dalen av.

check trengje

gjere trongare

Eg måtte trengje den skrúven for at 'an sille passe inn i hòli.

check trenske

vere fysisk utmatta (slite langvarig, streve, vere utmatta etter td lang heietur)

Gònil trenska å bar høysbýran, dag'e ette dag'e, ti' 'u ha' alt høytti inni.

check treskje

treskje

Da hav' trekst mæ bå' flygjili, treskjemaskjín, treskjeverk å skúrtreskjari.

close trevle

streve (det går tungt)

check trippast

spele terningspel (t.d. ludo)
Sjå også tripp.

Det æ gama å trippast. Sku mi trippast?

check trívast

1. gripast
2. trivast, ha det greitt i den situasjonen ein er i
Sjå også triv, trívsklèg'e (V) og trívskleg (H).

1. Da ruke ihóp å trivest i kragjen.
2. Èg å Òlav trivast allstǿtt ihóp. An trívst alli itt an frýs'e.

check tríve

gripe fort tak i

Mi trive i a bjørk då råsí lòsa und' åkkå. Eg treiv 'an i hondí då 'an glatt.

check trivle

prøve å få tak i, undersøkje med hendene (når ein ikkje ser)

Det va' mørkt i rómæ, men 'an trivla seg fram ti' 'an fann dynní. Det va' kollmørkt så eg laut trivle meg fram.

check trjóte

tryte, verte oppbruka

Fysst maten hèv' tròti, vare fókk úhǿge.

check tròte

ikkje greie å gå lenger, vere heilt utmatta
Sjå også tròta.

Sauin tròta, å då la da sikkå barre néd'. Itt an trotar, lýt an ète å kvíle.

check trútne

1. hovne opp
2. utvide seg i våt tilstand

1. Leggjen 'ass Bjúg trútna fælt då 'an ha' bròte av si fóten.
2. Badestampen lýt stande nåkå dage mæ vatn í så 'an trútnar å var' tétt'e.

close trygje

leggje trjugar på hesteføtene

check trysje

samle turrkvister til å fyre opp bål i skogen / utmarka
Sjå også tròs.

Mi hav' trust mei' 'ell mi trengje ti' desse søyningjæ.

check trýte

når kyrne gjev frå seg ein lang, låg lyd, når dei t.d. ligg og jortar

Kjýne stóge ottenat búinn å trýtti.

check trǿ

1. trø, setje foten på
2. trø, bruke føtene til å drive t.d. sykkel, rokk, trøorgel
Sjå også trǿe.
3. trǿ takta (i slåttespel o.l.)
4. trø for å få det fastare / plass til meir, t.d. høy
5 .leggje taktro på eit bygg
Sjå også tróe og tró.

1. Hesten trodde på fóten min så 'an varte plent blåre.
2. Sykkelen min æ så tung'e å trǿ.
3. Spilemannen va' fillen ti' trǿ.
4. Det va' allstǿtt èg som laut trǿ høyslossí.
5. Det æ úlíleg itt det rigner mæ' an trǿr.

check trå

uroleg (bruka om husdyr som er urolege fordi dei lengtar etter å kome til ein annan stad)

Fysst kjýne våre på støylæ, så trådde da heim'tt'e itt det hausta.

check tråraute

raute "med lengt" (lengte etter å kome ut)

Kjýne tråraute itt da kjenne at da snart få kåme út.

check tråsse

halde fram, halde på (Sjølv om ein veit det er gale for kroppen og helsa. Også bruka om å utsetje seg for påkjenning når ein er sjuk)

'An tråssa for lengji, så sjúkdómen varte hard'e.

check tubbe

når dyr et lauv eller bar på tre eller buskar

Gjeitan æ fæle ti' tubbe å ète opp alt som æ grǿnt.

check tukke

flytje t.d. ein gjenstand noko
Sjå også flytje og tukke si.

"Tukke di tukkji, så grauten slepp' etti". (herme) Vi' du tukke di nòkå, så fær Bóa au sitje?

check tukke si

flytje seg
Sjå også tukke.

Nò lýt du tukke di o' vègjæ, for nò kjæm'e 'er an bíl'e.

check tulle (V)

tralle; oftast slåttar (dette var vanleg i gammal tid, før fela vart vanleg å bruke i Setesdal)
I Hylestad seier ein "tralle".

'U va' så gó' ti' tulle slåttan.

check tumle

1. streve med, sjaue med
2. drive med ting som vert oppfatta som lite seriøse og fornuftige
Sjå også tuml'e.

1. Da tumla mæ så mangt i gjår, men da vorte færige.
2. 'An tumlar mæ mest'e alt, men det var' håvgjårt alt ihóp.

close tuple

fare smått og seint med eit arbeid (mone lite)

close túre

1. å vere saman (gut og jente)
2. feste og drikke

check turge

måtte, trenge, turve
Sjå også turve.

Mi turge 'kji heim'tte fyrr'ell det skómnar. "'An tar det", sa Kjètil Kjørvestad om tjóven, då 'an reiste mæ høysbýrinn. "Du tar' 'kji vère ræd'e hunden, 'an æ 'kji vónd'e."

check turve

turve
Sjå også turge.

Turve mi take ti' taks mæ sossi filli ti'helli? Eg ha' 'kji turt nøytt meg så fælt.

check tuse

kviskre, tale lågt, men noko meir høyrleg enn å muse
Sjå også kjuse.

Da såte å tusa ihóp.

check tuske

lage svake lydar

Eg høyre der va' eikvort som tuska ottafyri.

check tusle si

gå skamfull eller snytt

'An tusla si heim'tt'e i tusmørkræ.

check tuste

kaste bort tid, bruke tid på uturvande ting

'U tóttest tuste bort tí'í mæ inkji nåkå. Da tusta så lengji at da vorte for seine.

check tutre

kulse, småfryse

Eg tutra då eg kåm heim'tt' av heiinn, eg va' for tunnklædd'e.

close tvase (H)

rote, ikkje få til det ein skal gjere
Sjå også tvasen, tvòse og tvasi.

check tvase seg

floke seg til

Fisketaumen hèv' tvasa seg fyre mi.
check tvéke

tvile på kva ein skal gjere

Bjúg tvéka så lengji at 'an varte for sein'e.

check tverke seg

vere imot, vere usams
Sjå også 'å tverke.

'An tverka seg, å vill' inkji fýe.

check tverrfare

sjå dårleg ut (om eldre og sjuke folk)
Sjå også fadde.

Tóne hèv' tverrfari mykji i vèt'e.

check tverrspringe

galoppere (gjeld hest)
Sjå også tverrsprang.

Hesten bigjynte å tverrspringe, å 'an tóttest plent vère skjýr'e.

check tverrvende

tverrsnu (svinge skarpt 180 grader)

Rèven tverrvendti å tók ti' skots inn'tt'i skógjen.

check tverrvrí'e

1. uttrykk bruka om å svinge skarpt td med hest eller bil
2. skade ei vidje med for skarp vrid

1. 'An laut tverrvrí'e for å inkji vare påkjøyr'e av an bíl'e.
2. An må 'kji tverrvrí'e vidja, då var' 'u veik.

check tvídrætte

dra ein plog o.l.; bruka når to hestar drog plogen jamsis

Ti' å plǿgje jórd laut an tvídrætte, det va' for tungt for ein hest'e.

close tvífadde

sjå svakare og dårlegare ut; bruka om eldre folk

close tvíflette

flette never andre gongen (kartenævr)

close tvíhoppe

hoppe med samla føter

check tvíkjøyre tvívende med lass

Opp Fånekleiví vurte da nøydde ti' tvíkjøyre.

check tvímale

mase, seie oppatt mange gonger
Sjå også tvítake.

Eg vi' 'kji tvímale det fleire gongu.

check tvíneppe

brette dobbelt
Sjå også tvínept'e, neppe og fjórneppe.

Eg tvínepper braui. Såvi va' så mjúk'e at 'an kunna plent tvíneppe seg.

check tvískjilast

sjå dobbelt, sjå uklårt

Eg dimkar nòkå, å då tvískjilast det stundom fyr' mi. Nò tvískjilast det så fyr' mi, at eg sér 'kji ti' lèse.

check tvítake

seie omatt
Sjå også tvímale.

Eg tar' 'kji tvítake det fysst du hèv' skjø̀na det.

close tvítrǿ

uttrykk i gangardans

check tvítære

vere gjerug, bruke lite av td mat (passar på alt)

Asbjynn øyer líti av alt, 'an tikjest plent tvítære det 'an hèvi.

check tvívende

reise to gonger same vegen for å få med seg alt

Eg tenkte eg sille få mæ mi alt, men eg varte nøydd'e ti' å tvívende líkevæl.

check tvívette

ta på seg eit ekstra vottepar

Fysst bǿndan våre ti' heis å sille kjøyre heim'tt'e høy, å det va' kald'e nari, så tótte da godt å tvívette seg.

check tvogle

streve for å få noko til med hendene (ofte bruka om person med dårleg handlag)

'An fekk tvogle det ti' ettekverrt.

check tvætte

1. streve
2. Bruka i uttrykket tvætte seg ut.

1. 'An tvætta lengji førr'ell 'an dǿi. Mi tvætte å arbeie heile lívi.
2. Mi tvætta okkå plent út mæ dei tunge arbeiæ den dagjen.

check två

vaske

Dei tvei gútan tvóge stògâ oppunde skjeltilæ. Have di tvègje væl? Da tvóge ett' 'æ då 'u ha' døydt.

check tydde

såvidt kome nedpå med foten, såvidt snerte innpå

'U ha så vóndt i fótæ, at det va' såvídt 'u tylte néd'å. Eg tylte såvídt inn'å 'æ Gònil, men 'u varte inkji vónd.

check týfrí

ville ha for seg sjølv, ville halde andre borte, stengje for

Kjýrí tóttest plent vi' týfrí mjø̀li fysst dei hí vill' kåme innāt. 'U tikjest plent týfrí detta moltestǿi.

check tykke

1. gjere sløv; når ljåen er bruka lenge, og er så sløv at han må slipast
2. gjere gravid
3. koke myse for å lage brunost
4. bruka i uttrykket tykke prím

1. Det æ leitt ti' å tykke ljåren itt an slær i finn'e.
2. "'An hèv' visst tykka æ", seie da.
3. Tròsebýran æ syve itt an ska' tykke.

check tynne

hamre på kald ljå for å få han kvass (før slipesteinen kom i bruk)

An kunna høyre hamringjí frå svòló itt da tynnte ljæne.

check typpe

spinne på handtein

Ulltrå'en typte da førr'e.

check tyste

tyrste

Katten tyst i hèl si' 'an varte stengd'e inni.

check tyte

tale i eitt (ofte til plage for andre)

1. 'An tyta så lengji at eg varte leidd'e.
2. Der va så mange som tyta, at eg fekk alli mæ mi ko talaren sai.

check

1. løyse opp smått (td ein floke med garn)
2. leite svært nøye ("finkjemme")

1. Vi' du vère mæ å tæ út denne ussâ?
2. Nò hav' mi tædt heile Bakklían, å der kan alli vèr' an einaste sau'e etti.

check tægje

telgje, skjere i tre med kniv
Sjå også magetægd'e og sivre

Det æ gama å tægje enn kvoss'e nív'e. Tægji alli mót dikkå!

check tære

sprette (bruka om sola), brydde, kome til syne

D'æ kaldast'e det bil sólí tærer.

check tǿkje

tykkje (gjere noko slik ein ynskjer sjølv)

An lýt kjøyre som an tǿkjer.

check tǿle

såvidt nå, strekkje til, vere såvidt nok, vere nær ved
Sjå også tǿle ti' og substantivet tǿle.

'U tǿlte ti' vère vaksí.

check tǿve

tove (om arbeid for å gjere td ullstrikk tjukkare og varmare, eller som konsekvens av bruk i regn og snø)

Mamme tǿvde vettin mí så da sille vare varmare.

check tǿvre

drygje, vere ei stund på ein stad
Sjå også huntre og steivne.

Ko æ det du tǿvrar etti? Eg tǿvra 'kji så lengji. Ha' di 'kji kunna tǿvra a bil?

check tøye

1. smelte i sola (bruka om snø som er blaut på overflata)
2. ikkje forsona

1. Det tøya tí'leg ifrå morgónæ i dag.
2. Gunnúv fekk inkji kåme heim'tt'e ti' líkfærinn å' moi sí, for tí'inn ha' 'kji tøya ette kríi.

check tøygje

tøye, strekkje, gjere lengre, gjere vidare, gjere større, hoppe lengre enn sist
Sjå også togne.

Mi ljóte tøygje dagjen leng'e sku' mi røkkje alt mi hav' tenkt åkkå.
Eg vinn'e 'kji tøygje meg leng'e. "Nò tøygde eg, det varte nýe rikord'e", sa Ånund då 'an ha' hoppa så langt.

check tøygjemókke

dra ut dei siste mjølkedropane med fingrane (når ein mjølkar)

'U tøygde út dei seiste dròpan då 'u tøygjemókka.

check tøyme

1. styre hesten med taumar
Sjå også taum'e.
2. passe på, vere varsam med

1. Bóa tøymdi mæ èg stýr'e plógjæ.
2. An lýt tøyme tungunn.

check tøyse

1. blande treskjeavfall med koka vatn og noko anna "godt" og gje det til kyrne (før i tida når dei treskte kornet med treskjemaskin, bruka dei til dyrefór det treskjeavfallet som kom gjennom det grovaste såldet)
2. drikke mykje
Sjå også substantivet tøyse.

1. Da tøyste kjý agni å grjón n'i varmt vatn. Da tøyste agnin i .
2. 'An tøyste í seg brús.

check tåne

verte snøberrt
Sjå også substantivet tåne, tåflekk'e, tåen og skavtåen.

Det æ gó'slegt fysst det tånar om våri.