Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på S: 381 | Totalt: 2440 | nullstill
Forklåring Døme
close sagd av munni

går i munnleg arv

check sakne sjave si

"ikkje kjenne seg sjølv att" (når ein er gammal og redusert i kropp og hovud)

Det æ vóndt å måtte sakne sjave si.

check sale ti'

reise fort og uventa av garde

Eg sala ti' så fórt eg ha' èti.

check samlast ti'

samle seg, møtast ein flokk

Det samlast ti' så mange ungdóma då Åsmund Åmli spila å song.

close sampe ihóp

samle saman eit eller anna på ein uvyrdsleg og "grov" måte

check samse kara

gode og likeverdige kameratar

Augund å Fókkji våre samse kara å våre mest'e som brǿa.

check sanne etti

vere einig i noko som ein annan har sagt (utan å sjølv seie så mykje)
Sjå også sanne.

Taddeiv og Jórånd sanna ette kvorairne allstǿtt.

check saume det ti'

spikre overlag kraftig og mykje

Hèr ljóte mi saume det ti', for hèr leitar det på.

check saure néd

uttrykk bruka i samband med å slå eller sage ned alt på ein stor teig
Sjå også saure.

Tårål saura néd adde rynningan hítmæ bekkjen.

check sé' å sikk'e

sed og skikk

Det æ bådi sé' å sikk'e å takke fysst an fær nåkå.

check sée seg / sée si

fare greitt fram, rette seg etter sed og skikk

No lýt du sée di, Titta, fysst du ska' på sundagsskúlen sy' bygdí. Sé deg som vaksi fókk!

check segg

1. "sei"
2. "sei", "fortel" (sagt til eit barn som finn på å reise ein stad)

1. Segg mi; ko gali hèv' eg gjårt?
2. Kòri vi' du av, segg?

close seie sògu

fortelje (td soger eller eventyr)

check seie ti'

1. seie ifrå
2. tilseiing til td dugnad eller andre felles gjeremål
Sjå også seie (V) og seie (H).

1. Vi' du seie ti' itt du æ færig?
2. Du lýt seie mi ti' fysst eg ska' kåme. Sille da tekkje a hús, va' det barre å seie fókk ti'.

check seigt fǿri

trått skiføre

Der va' så seigt fǿri i ljósløypunn at eg gjekk barre ein rundi.

check semske seg ti'

slite, streve

Å ja, Eivind lýt semske seg ti', mørks imidjom.

check sende si ti'

kaste seg fram, reise fort av stad

Yngjebjør sendte si ti' útive sipti å landa lengst'e n'i bakkâ.

check sèt deg når

før i tida: å verte boden plass ved stogebordet (lengst frå inngongsdøra)

"Sit når!" "Sèt deg når!"

check setje att'e dynní

stengje døropninga med td kvister (td om høybu på heia utan dør)

Hèv' du sett att'e dynní, Anne?

check setje âv

ta lam og kje frå mødrene og setje dei på eige beite

Nò hav' mi sett âv lombí 'pi vodden, å kjéí út'å Kjéøyne.

check setje epli

setje poteter i jorda
Sjå også setje og epli.

Mæ same ette kríi sette fókk jamt epli fyrenóni 17. mai.

check setje ette

skunde seg for å nå att nokon

'An sette ette bjynnæ alt 'an vann, for å skjót' 'an.

check setje gong 'å

setje i gong gjærdeig eller heimebrygg

No æ mi plent stumpelause, så nò ljóte mi setje gong 'å.

check setje í seg

drikke eller ete mykje (i festen eller måltidet)

Nò sette Mikkjål í seg heile "mjåkkléteren"!

check setje klokkâ

stille vekkjeklokka til å ringje

'An gløymde å setje klokkâ førr'ell 'an la seg, å forsòv seg dúeleg.

check setje lâ'i

feste lånt sylv på laet (brurekruna)

Det va' a kånst å setje lâ'i vént.

close setje mjåkkjí

setje nysila mjølk i koller eller trog i mjåkkhúsi (slik at rjomen kunne fløytast av etter 3-4 dagar)

check setje néd an húsmann'e (V)

gjere frå seg i skog og mark

'An varte trengd'e, å sette frå si an húsmann'e unde gråninn.

check setje odd 'å egg

ultimatum

'An sette odd 'å egg så dei hí vurte nøydde ti' å gjève sikkå.
Sjå også setje, odd'e og egg.

close setje opp

skjerpe og slipe reiskap

check setje 'pivi

setje mat til koking
Sjå også 'pivi og hengje 'pivi.

Hèv' du sett 'pivi eplí, Titta?

check setje på

forlange ein pris ved handel

'An sette på så mykji at eg ha' alli råd ti' å kaupe hesten.

close setje reil' í

setje fart i, kome i rørsle, fysisk og mentalt
Sjå også reil'e.

check setje rupl'e í

lage uro eller forstyrring, setje fart i eit eller anna

Det sette rupl'e i fókk då politikaran ville leggje néd skúlen i Hylestad.

check setje seg ti'

vere lenge på ein stad, sitje lenger enn vanleg
Sjå også setje.

Mi måge 'kji setje åkkå ti' ti' mi vare for seine. Det va' fælt å setje seg ti' sossa.

check setje seg 'å fjødd

sola gyller fjella i aust når ho går ned
Sjå også fjødd.

Mi såte úti på støylæ å såge at sólí sette seg 'å fjødd.

check setje si opp

ljuge, finne på noko av eigne tankar, tenkje seg til noko som td ikkje finst eller har hendt

Gunne sette si opp a fæl rogle som ingjen trúdde på. Eg høyre alli han sette si opp nåkå.

close setje skuns í /setje skòt í

setje fart på

check setje skúven

skuve føre seg (oftast kram snø)
Sjå også setje.

Førr'ell snjóskóteran finge plastikkskjí, sette det stundom skúven frammenat skjí.

check setje snòru

plassere ut snarer
Sjå også setje og snòre.

Bjørgúv sette rjúpesnòru i Finndalæ an vetre unde kríæ, å fanga ive túsen rjúpu.

close setje stakkjen

lagre setesdalsstakken slik at han held forma

check setje ti'

1. døy i ulukke
2. bruke opp pengar
Sjå også setje.

1. Taddeiv sette ti' i a snjórås inn'å heiinn.
2. 'U sette ti' mykji pæninge då 'u va' i Býn seist'e.

check setje unde

få til å ta til seg ("adoptere"; td sau som tek til seg eit anna lam)

Eg ville setje det møylause lambi unde an sau'e som ha' mist sitt, å 'an kanna det helst'e fórt.

close setje 'å egg

1. bruke kniv til å skrape med
2. setje på spissen

check setje 'å vetren

det ein planlegg å fø av dyr til vinteren

Mi kunne 'kji setje 'å vetren mei' 'ell mi trú mi hav' fór ti'.

check settan tíd

fastsett tid

Òlâv kåm allstǿtt ti' settan tíd.

close siggre deildí

setje ned ei deild med overtruiske "fesseord"

check siggre médelen

sikre eignelutar og verdfulle ting med hjelp av "vers" for å påkalle gode makter
Sjå også médel.

Eg siggra médelen, å då veit eg at det ligg'e trygt.

check sil 'å

skilnad på

"D'æ sil 'å kong Salomó å Jørgen Hattemakari", sa Eivind.

check síle regn

samanhangande og kraftig regn

Det hèv' vòr' síle regn i heile dag.

close sin ègjen sjúkji

menstruasjon

close sin same

ikkje forandra anten fysisk eller psykisk (td etter sjukdom eller etter mange år frå kvarandre)

check síne etti

forvente, lengte etter

Kjýrí sína ette salt.

check sipa botnen

såvidt det dekkjer botnen
Sjå også sipe.

Hèr va' líti moltu, eg hèv' barre såvídt sipa botnen i spannæ mí. Eg fann 'kji kå sipa botnen då eg va' på moltetúr'e i gjår.

check sipe litó

setje saman fargar i broderi på setesdalsbunad på ein god måte

Det skjulde kvæ som va' gó' ti' sipe litó fysst an løyesauma.

check sipe si

oppføre seg greitt
Sjå også sipeleg (H) og sipelèg'e (V).

An lýt sipe si greitt fysst an bigjynder i skúli. Gró kunna alli sipe si, 'u tala av si hòvúi.

check siptast ti'

1. dele på td å drive med ein leik eller eit arbeid
2. byte arbeid for kvarandre

1. Mi siptest ti' kjøyre. Mi siptest ti' vère "inni" mæ mi "slóge ball".
2. Mi siptest ti', èg å Tór; han snikkéra for mèg, å èg røyrlâ for han.

close sipte lit'e

skifte andletsfarge

check sipte sèt

1. ein bestemt barneleik med stolar i ring (innandørs)
2. bytte plass

1. Då mi våre små, gjåre mi jamt an leik'e mi kadda "sipte sèt".
2. Nò ljót' mi sipte sèt, Tóre, for dú hèv' sète så lengji fyri.

check sitje âv mæ

verte snytt for, ikkje få noko ein ville ha

'An ville gjinni have jentâ, men dèt sat 'an fínt âv mæ.

close sitje etti

vere att ei stund når skulen er slutt for dagen (straff i eldre tid for uskikkeleg elev)

check sitje fyri

bruka om person som under baking av flatbraud lagar leivane av nåâ og bakar ut det meste

Tóre sat mykji fyri, å Birgjitt sat mæ takkâ, fysst da baka.

close sitje i stògó

vere på besøk heile kvelden hjå ein granne
Sjå også sitje kveldi

check sitje jólestól'e

Jenta som "sat jólestól'e" jolenatta skulle sjå (i eit "syn") kven ho fekk til mann, og den guten som synte seg skulle velje av tre skåler, anten ei skål med vatn, øl eller brennevin. Jenta rekna guten som tok ølskåla for den beste.

Det varte a long nótt for jenta som sat jólestól'e, å alli såg a sýn.

check sitje kveldi

når ein er på besøk heile kvelden
Sjå også sitje.

Mikkjål sat jamt kveldi i Oppistog. Førr'e va' det så vaneleg å sitje kveldi, nò æ det sjeldnare at fókk gjère det.

check sitje módig'e (H)

vere åleine
Sjå også sitje, módig eisemadd'e og módig'e.

Eg sit'e plent módige i kveld.

close sitje mæ

eige, ha skjøte på ein eigedom
Sjå også sitje og gjève ifrå si.

check sitje mæ takkâ

arbeid i samband med å bake flatbrød (lage emne, bake leiven ferdig, rjóe, steikje, brette i to / fire braudleivar, halde elden ved lag)

Anne sat mæ takkâ å ha' mangt å passe på; pynte på leiven, rjóe, steikje, elle å stelle imni.

check sitje om

vere ute etter, prøve på

'An tikjest plent sitje om å vère úlílèg'e nær 'an kan.

check sitje om reven

sitje på post om natta for å skyte reven som kjem til utlagd lokkemat
Sjå også sitje.

Gunnår hèv' sète om rèven mang' a nótt.

check sitje 'pi fangjæ

sitje i fanget (på td mor si)

Titta líkar så godt å sitje 'pi fangjæ fysst eg fortèl'e om då eg va' lítí.

check sitje 'pivi

vake over ein som er alvorleg sjuk eller sitje ved ei dødsseng

'An sat 'pive fai sí då 'an dǿi.

check sitje på støylæ

vere på støylen med buskapen
Sjå også sitje og støyl'e.

Da såte jamt på støylæ i sjau-åtte viku om sommåri.

check sitje på teinæ

sitje på "stonga" på herresykkel
Sjå også tein'e (2).

Det va' stundom jentun såte på teinæ mæ gútan sykla; då våre da vel helst'e småkjærasta.

close sitje signe

ha lyst på mat (snikje)

check sitje ti' bórds

uttrykk bruka om når ein et høgtidsmåltida jolaftanskvelden, 1. joledagsmorgonen, nyttårskvelden og 1. nyttårsdagsmorgonen

Itt mi sitje ti' bórds, hav' mi allstǿtt gamledags jólemat'e.

close sjale 'ó si magjen

å ikkje tore å ete når ein er på besøk

check sjav' åkkå / åkkå sjave

oss sjølve
"Åkkå sjavi" vert oftast bruka i Hylestad.

Mi vi' hav' dessa pæningan for sjav' åkkå.

check sjave si / sjave sikkå

seg sjølv / seg sjølve

Da kjýtte så fælt av sjave sikkå. An kan 'kji allstǿtt barre fare ette sjave si.

check sjóe i hóp
image

smi saman to jernstykke ved å varme dei opp så mykje at dei smeltar saman
Sjå også sjóe.

Førr'ell fókk ha' sveiseútstýr¨sóe da i hóp lytin.

check sjóe ivi / sjóe 'pivi

koke over (toppen av kasserollen eller kjelen)
Sjå også sjóe og sjóe néd.

Det vi' mest'e sjóe 'pivi, så eg lýt skrúve néd straumen.

check sjóe néd

koke over p.g.a. sterk varme
Sjå også sjóe og sjóe ivi.

Kafféi sau néd fyrr'ell eg rokk å take âv kaslen.

check sjóe ti'

reise i veg i full fart
Sjå også sjóe.

'An sau ti' på heií mæ same 'an ha' ète bítåi å stelt si nyste.

check sjå di!

1. "Hei!"
2. "bra"

1. "Sjå di! Dèr æ dú au!"
2. Sjå di, dèr vurte mi alt færige!

close sjå hamen av

sjå ein person som ikkje er til stades

check sjå heim'tt'e

sjå underbuksa under kjolen på ei kvinne.

Gònil skjæpte så mi såge heim'tt'e.

check sjå lýsun av

sjå skimten av

Eg såg alli lýsun av 'ó.

check sjå nå / sétt nå

dersom
Sjå også dissom, visst, itt og fysst.

Sétt nå du vann an millión'e; ko ha' du vilt brúka pæningan på?

check sjå ti'

sjå; ljost nok til at ein får til å gjere det ein skal

Eg lýt få mi a ný lampe så eg sér ti' lèse.

check ska' have små

vere gravid

Fókk seie at Anne ska' have små ti' våræ.

check skake opp ǿl

ha ølet over frå kjerald til flasker

Det va' inkji gód smòk på ǿlæ fysst an skók det opp.

check skapt

(ikkje) i det heile

Der æ 'kji meining skapt i dèt 'an seii, Svein! Finn di an sótfeddebuskji å sótfedd omnen, der æ 'kji trekk'e skapt í 'ó!

close skare ihóp

hogge saman raptar i ein bygning
Sjå også skjeggje i hóp.

check skare opp'tt'e

rette opp mønster i eit kjevle når det er slite for mykje

Kjevlí vorte brúka så mykji ti' braubaking at da vorte slitne, å då laut an skare da opp'tt'e.

check skarpt for / skarpt fyri

vondt for å greie seg økonomisk

Det va' skarpt for 'ó Taddeiv på dei tí'inn.

check skaute seg

knyte på seg skauti (helst bruka om kyrkjeplagget)

Konformantan ha' skauta sikkå vént.

close skjarrt mål

kvasst talemål

check skjeggje i hop

føye saman to delar av tre; t.d. taksperrene i eit hus
Sjå også skjeggje.

Raptan æ skjeggja i hóp i mǿnæ.

check skjemme si út

1. uttrykk bruka om jente som får barn utanfor ekteskap
2. dumme seg ut

1. Jentâ skjemde si út alt då 'u va' 17 år.
2. Tór skjemde si plent út i bryddaupæ, so ivelagji fudd'e som 'an va'.

check skjepte seg ti'

ta fatt på noko (gjerne hardt arbeid)

Nò ljóte mi skjept' åkkå ti', å dríve på.

close skjère unda legdun

skjere korn som ligg nede (slik at ein ikkje trakkar på graset)

check skjère út

arbeide med treskjering
Sjå også skjère og útskúrd'e.

Dreng va' sérs gó'e ti' skjère út, bå' kubbestǿli, skåp å anna.

check skjère út namni sitt
image

Skjere ut namnet sitt i treverk. Fram mot midten av 1900 - talet var det ein utbreidd skikk å skjere ut namnet sitt på stølsbuvegger, senger m.m., ja til og med i kyrkjebenkene. Det mest vanlege var fire bokstavar: Fyrste bokstaven i personen sitt namn, fyrste bokstaven i faren sitt namn, S (-son) dersom det var ein mann, D (-dotter) dersom det var ei kvinne, og fyrste bokstaven i etternamnet.
ODSR = Olav Drengson Rike
SHDR = Sigrid Haddvårsdotter Rysstad

Sigúrd skar út namni sitt i kjørkjebenkjæ.

check skjergje å le

le på ein "støyande" måte

Sigríd skjergja å ló.

close skjerpe seg ti'

ta i

close skjilje fyr' skålí

halde tale for den avdøde ("skåletale")

check skjilje si

halde att ein bruksrett (utan at det er formalisert så nøye)
Sjå også skjilje.

Òlâv skjúlde si rétten ti' brúke støylsbúí endå 'an ha' gjève ifrå si garen.

check skjilje si frí

å ville ha fri frå arbeid

'U skjúlde si frí då 'u laut ti' Ósló.

check skjíne âv

uttrykk bruka om når grøda vert øydelagd av tørke

Grasi skjein âv dèr det va' grunt.

check skjipe maten

servere, fordele, passe på at alle får mat

Nò ljóte di skjipe maten så adde få.

close skjóte av hond

skyte ståande (med gevær)

close skjóte for glugg

skyte dyr på åte gjennom eit glugg i hus eller fjøs

check skjóte gjestespjóti

Når katten set den eine bakfoten rett opp i lufta når han "vaskar" seg bak. Dette har vore tolka som eit varsel om at det kjem gjester.
Sjå også skjóte.

Pusi skaut gjestespjóti, tétt fyre Tarjei kåm.

close skjóte hæró

heve skuldrene når ein er i egsi
Sjå også skjóte.

close skjóte ihóp

høvle fleire bord på smalsida så dei passar saman før ein limar dei ihop til ei plate

close skjóte inn jólí

Når ein skyt eitt eller fleire skot med gevær eller dynamitt jolaftanskvelden. Dette gjer ein før ein sèt seg ti' bórds ( i 5 - 7 tida).
Sjå også jólesmedd'e og skjóte.

close skjóte jórtæ

gulpe opp maten og tyggje han att

check skjóte konni
image

få bort snerper som er att etter tresking av korn (med røkkjespa'i)

Èg plag' skjóte konni mæ det æ i hýkkjæ, men an kan au skjóte det i a kjèr.

close skjóte kåven

uttrykk bruka når kua aborterar
Sjå også skjóte.

close skjóte opp

når vatn som normalt renn under jordoverflata kjem opp, når t.d. ei grøft (ikkje opi grøft) vert tett
Sjå også skjóte.

check skjóte opp grept

grave opp ei grav (på kyrkjegard)

Mennan i bé'elagjæ laut skjóte opp greptí, å dei kasta au att'e.

close skjóte pústen

ta ein liten "pustepause" på fotturen; helst utan å setje seg
Sjå også skjóte.

close skjóte si avstad / ti'

reise utan å nøle, i stor fart
Sjå også skjóte.

check skjóte si undi

finne på ein grunn, orsake seg

Gònil skaut si undi at 'u ha gløymt det.

check skjóte skjér

Ein person ligg på ryggjen med hendene på marka over hovudet. Ein annan plasserer føtene på hendene til den andre og legg bringa mot fotblada på den andre når han lyfter dei opp. Så vert personen kasta framover med stor kraft.
Sjå også skjóte.

Ungan skjóte skjér úti túnæ, å have det kalleg gama.

check skjóte ti'

leggje til (sin del td av ein pengesum)

Eg laut skjóte ti' nòkå så 'an kunna kaupe si denna bílen.

check skjýle opp

vaske opp
Somme seier "skjýle".

Æ du færig'e mæ å skjýle opp ette nóni.

check skjø̀ne 'å

setje pris på noko ein får i gåve

Det æ sòme som inkji skjø̀ne 'å fysst da få nåkå.

check skjøyte på

1. passe på, verne om
2. leggje til, auke

1. "Sætisdal skjøytte på segn å sòge", skríva diktaren.
2. Mi skjøytte på an líten tamsi, så taugji varte langt nóg.

check skjøyte ti'

hjelpe (med pengar)
Sjå også skjøyte.

Dótterí gjekk på skúli, å forellí laut skjøyte ti' det da kunna.

check skó seg

1. få på seg sko
2. få fordelar på andre sin kostnad

1. Du lýt skó deg godt fysst du ska' på heií. Jón Brottelí skódde seg alli heile vetren, barre gjǿdde seg.
2. D´æ alli greitt å skó seg på aire.

check skòle í seg

drikke fort og mykje (td vatn eller øl)

An ska 'kji skòle í seg for mykji kaldt vatn mæ ei gong. Da våre så tyste då da kóme heim'tt'e at da skòla í sikkå heile bodden.

check skomm vǿre det

det ville vere skam om...

Skomm vǿre det om mi kóme út'å víåsen.

check skorp tí'

trong tid (økonomiske nedgangstider)

Det va' skorp tí' på 30-talæ, då mange våre arbei'slause.

check skrape kvåe

skrape harpiks av ein granlegg
Sjå også kvåe.

Itt an ha' skrapa kvåe, laut an bræ å síle kvåâ førr'ell 'u kunna brúkast.

check skreie si

la seg glide (td frå eit berg eller eit tak)

Haddvår skreidde si néd av tòkunn å landa i snjóskavlæ.

check skréme seg

skrape seg i skinnet

'U datt 'å hovdi å skréma seg i blèsunn.

check skreppe 'pi andliti

smiske

Èlí æ så fæl ti' å skreppe fókk 'pi andliti.

check skríe ti'

uttrykk bruka når det kom ein lyd frå vegguret som varsla "fem på heil time"

'U skrei' ti' sjau fyrr'ell mi kóm' åkkå avgari.

check skrive seg opp

melde seg på til nattverd

Eg hèv' skríva meg opp ti' sundags, så eg kan 'kji vère mæ på heií då.

check skrusle mæ

irettesetje, kjefte (helst i nær familie)
Sjå også skrusl'e og hutte på.

'U skrusla mæ 'ó Haddvår, mannæ sí, då 'an kåm heim'tt'e forotta pæninge.

check skrykkje på nòsi

gjere ei grimase på grunn av noko ein ikkje likar (helst lukt eller smak)
Sjå også skrykkje.

Du tar' alli skrykkje på nòsí å vère så fín'e på det!

check skrýve konnbond

Setje kornband mot kvarandre til turking på åkeren. Kunne vere i staden for å "feste opp", eller som førebels turking før ein feste dei på staur.
Sjå også feste opp.

Desse konnbondí som liggje på åkræ, lute mi skrýve ti' nóttinn.

close skubbe seg

1. vere irritert og difor småkrangle oppatt og oppatt
2. klengje seg innpå (vere innpåsliten)

2. Ko æ det di skubbe dikkå etti hèra; pili dikkå heim'tt'e!

check skugg' å skjól

i løynd

I jólinn finge tussan graut'e, i skugg' å skjól.

check skúle seg opp

utdanne seg
Sjå også skule.

Det æ 'kji adde som vi' skúle seg opp i dag, hell'e.

check skulle ti'

snaugnage

Nò hav' sauin skulla ti' vodden!

check skunde på

setje fart i

Det skundar på i høyingjinn i slåttæ itt an sér ringsbøygjun kåme.

check skúre etti

krevje, mase
Sjå også skúre.

Ungan kóme å skúra ette mat'e.

check skúre mæ

minke på

Nò hèv' det skúra mæ lefsó, mi ljóte få bakara ti' å bake snart.

close skurmast mæ anne på ein person som har vanskeleg for å kome i gong med eit arbeid på eige initiativ
check skurre seg

skrape seg opp; t.d. på kneet

'An skurra seg i fóten i a piggtrådgjæri.

check skutre bort

bruke opp, sløse, misbruke
Sjå også skutre.

'An ha' mykji pæninge, men skutra bort alt samen. 'An tóttest skutre bort heile ungdómen.

check skúve fyre si

1. skuve framfor seg
2. utsetje eit eller anna

1. 'An skúva fyre si dei tunge kassan på dei glatte snjóræ.
2. Mi kunne 'kji skúve fyr' åkkå detti arbei'i lenge'!

check skvaslast bort

kome bort, sløse bort

"Ǿli mitt skvaslast allstǿtt bort, kvæ æ det nò som hèv' vòr' 'er?", krauna Svein.

check skvette si

hoppe over, kaste seg over

'An skvette si som ingjenting ive stikkhoppi som va' 1.60 hågt.

check skvette ti' læ

le spontant
Sjå også skvette.

Hæge skvott ti' læ då 'u såg 'an Såvi springandi mæ buksó né'å njó.

check skvisle bort

søle bort, rote bort

'An skvisla bort alt 'an åtti.

check skvæpe ivi

skvette over og utanfor bollen / kasserollen; gjeld graut o.l.

Grautekaslen va' så fudd'e av linn'e graut'e at det skvæpa ivi.

check skåp å kvílu
image

Veggfaste senger i kvar ende på langsida av romet (mest alltid i stoga), med skåp i mellom. Vanleg på 1800- talet og tidleg på 1900- talet i Setesdal.

Det æ òneleg skåp å kvílu i stògunn. I nýestog æ der så véne skåp å kvílu; da æ bå' útskorne å måla.

check slamse kar'e

lang og hengslete kar

Da brúka jamt úttrykkji "slamse kar'e" om kara som våre stóre å stiga langt.

check slengje mæ

gje seg i lag med

Gútan slunge mæ, men da héle sikkå nòkå attí.

check slengje si etti

prøve å få tak i ei bestemt jente eller ein bestemt gut (i ungdomstida)

Knút slengjer si ett' 'enni Margjitt, men 'u tikjest alli brý seg om 'an.

check slengje stein'e

barneleik (der ein slengjer stein med ei slyngje)

Gútungan tikje gama å slengje stein'e út i a stilt vatn å sjå kvæ som slengjer lengst'e, då kunn' da have av sikkå júrun å slengje med dei.

close slengje út om

ymte frampå om

check slengje útí

slengje fisketaumen ut i vatnet (med fiskestong)

An lýt allstǿtt slengje útí for å få fisk'e.

check sleppe av an moskji (V)

1. sleppe ein fis
2. misse ein maske i strikking

1. Bjørgúv va' så úheldig'e å sleppte av an moskji unde messunn.
2. D'æ fórt å sleppe av an moskji mæ same an lærer seg ti' å spite.

check sleppe fram

verte konfirmert ("sleppe fram for presten")

Førr'e va' det 'kji adde som sluppe fram for prestæ, å vurte konforméra, fysste åri da gjinge låse.

check sleppe i jóri

sleppe buskapen ut på heimejordet om våren (uttrykket er ubunden dativ)

Mi sleppe 'kji i jóri fyrr'ell 'er æ nóg av gras for búskapen.

check sleppe si

gå utan hjelp, sykle utan støtte (om born)

Bóa sleppte si førr'ell 'an va' åri!

check sleppe 'å

1. opne for vatnet i sloket som driv ei kvern eller ei vassag
2. tale "som ein foss"

1. Vi' du sleppe 'å, så kunne mi bigjynde ti' sage?
2. Fysst han slepper 'å, kan det vare lengji førr'ell aire få kåme ti' ór'i.

check slétte det av (H)

prøve med ord å gjere noko som er leitt betre eller greiare

Gró prǿva å slétte det av så godt 'u kunna.

close slípe ti' eggjis / slípe ti' eggja

slipe til egga er kvass

check slíte a sinni

verte sinna

Presten sleit mangt a sinni på mótstandaró.

check slíte né'å

slite ned på grusen (om sledemeiar på snøføre)

Mi æ snart i fǿrefaddæ, det bigjyndar å slíte né'å.

check slíte seg

få akutt skade på kroppen etter slit og tungt lyft

'An sleit seg då 'an lypte den fæli stokkjen.

check slíte å spý

spy (til magen er tom)

'An varte sjǿsjúk'e å sleit å spýdde ti' 'an va' plent síle sveitt'e.

check slugge kar'e

stor og kraftig kar

An slugge kar'e kan vèr' gó'e å have mæ si i arbei'.

check slumpe ti'

uforvarande å treffe til

Da slumpa ti' kåme ti' Uppstad plent då da dèr ha' fengje fókk heim'tt'e frå Amérika. Det slumpar alli ti' at eg vinn'e i lotterí.

check slumse kar'e

stor og hengslete

Det hèv' vorte an slumse kar'e av 'ó Eivind.

check slunke undâ

lure seg unna (td arbeid)

Gútan slunke sikkå undâ nær da kunne.

close slækje etti

"sikle etter", trå etter

check slæme ti'

trakke flatt, skitne til (bruka om beitemark)

Kjýne hav' slæma ti' beiti så da kunne 'kji gange der leng'e.

check slæne ti'

byrje å halle litt

Itt an kjæm'e út'å Skari, slænar det ti'.

check sløkkje av

la elden slokne

Fysst d'æ kaldt om vetren må an alli sløkkje av.

check sløyme kar'e

mann som er stor og sterk

Det va' godt at mi finge leigje slig sløyme kar'e ti' sommåræ.

check slå att'å

slå over grensa til det ein eig (bruka om slått på heia)

Sòme våre så grassjúke at da tótte mòní å slå att'å aire.

check slå av

hindre, avslå, seie nei takk

"No stó' det néri mi ha' fengje postvèg'e, men eg sló det av" (frå bilete av Olav Bjørgum)

close slå av si

ha ei form som avviser regnvatn (td høysåte eller høyhesje)

close slå drust på

ei form for stormannsferd

check slå fél

skofte, skulke, ikkje møte opp

An kan 'kji slå fél otta an æ sjúk'e.

check slå ihóp

samle mjølk i mengder før buskapen reiste til støyls

Kjýne våre på støylæ i tvei måna, å arbeisfókkji som våre heimi å sille slå, trunge mykji mjåkk.

close slå ivi

berekne, gjere overslag

check slå mæ lén'e

snu godsida til etter å ha teke feil, ikkje ville ha "kamp"
Somme seier "slå 'å lén'e".

Då 'an mǿtte mótstand, sló 'an mæ lén'e å vart'e helst'e snaggelèg'e.

check slå néd

1. slå gras for å turke
2. lynnedslag

1. Æ veiri útrygt, må an 'kji slå néd for mykji av gongjinn.
2. Det sló néd i den gamle furâ som stend'e på Rjóhaug.

check slå opp låm

leggje opp skilåm

Kåm der an fæl'e kjyng'e, laut rjúpefangaran siptast ti' slå opp låm.

check slå seg

1. vri seg
2. ende, slutte, gje seg
3. slå seg
Sjå også slå.

1. Denné tvífaren hèv' slègje seg så mi kunne alli brúk' 'an.
2. Nò hèv'e kjylen slègje seg; i dag æ det mykji mildare.
3. Slóge di dikkå, gúta?

check slå si opp kjæti

uttrykk om buskapen, når dei spring omkring og kjæter seg
Sjå også kjæte si, kjæti og kåt'e.

Det nyttar alli å få kåvan inn fysst da hav' slègje sikkå opp kjæti.

check slå slétt

"glatte over" td ei uheldig hending

'U sló slétt mæ det som ha' hendt.

close slå trjúgjen

slå trugane mot kvarandre (bruka om hest som stǿppar)

check slå út

slå graset heilt ut mot kantane på ein teig (helst bruka om slått på heia)

Vi an hav' mykji høy, lýt an slå út så mykji an kan. Det æ lengji si' eg hèv' skrapa å slègje så godt út som i år.

check slåast på hendan

"slå på ringen" (barneleik)

Sku mi slåast på hendan i fríminuttæ?

check smake det

drikke alkohol

Smakar du det i kveld? An må alli kjøyre fysst an hèv' smaka det.

check smikke si ti'

lure seg avstad, forsvinne stilt
Sjå også smikke.

Då ingjen såg da, smikka da sikkå ti'.

check smjúge âv

løyne seg, verte usynleg

Eg tótte sò leitt, ville helst'e ha' smògje âv. Fiskemakkan smjúge fórt âv.

check smyrje ti'

slå til ein eller annan (i slåsskamp eller åtak)

Eg smúre ti' 'ó di eg va' mannti'.

check smø̀r å brau

hardt flatbraud med smør på Sjå også brau.

D'æ godt mæ smø̀r å brau å steikte epli.

check smø̀r å epli

smør og potet (enkel matrett)

Om hausti, mæ eplí vår' nýe, åte da mykji smø̀r å epli.

check smøygje kåvskjinn

ein slags leik eller idrott
Sjå også smøygje og kåv'e.

Ungan tikje d'æ gama å smøygje kåvskjinn, å det møykjer kroppen.

check smøygje smårís

barneleik (der to held kvarandre)

Bonní "smøygde smårís" i túnæ.

check smått sukker

strøsukker

Smått sukker brúkar an ti' mangt, men rútesukkeri æ godt å duppe n'i kafféi å súge på det.

check snar'e ti'

rask til, fort til (bruka om negative eigenskapar)

Sigríd æ snar ti' ljúge.

close snarrast mæ

verte sinna

check snart í

enkelt, lett å gjere, ikkje vanskeleg, vert ikkje bøygt i kjønn, tal eller grader

Det æ snart í å reie av annas mjø̀l. Det æ snart í vère gó'e av annas.

close sneie ti' tréungs

dele eit tøystykke på skrå (bruka når ein saumar understakk, 1/3 og 2/3 i kvar ende)

check sneise ti'

verte vond

'An sneisa ti' då 'an varte skulda for å vèr' snak'e.

check snerpandi kvoss'e

svært kvass

Den níven Òlâv hèv'e smía mi, æ snerpandi kvoss'e.

check snilke âv

gjere ein ting smalare eller lettare (eller mindre)

Økseskapti æ for trèkt, så eg lýt snilke âv det nòkå.

check snilke det ti'

prøve med ord å gjere ein lei ting betre eller "greiare"
Sjå også snilke det ti'.

Ånund æ så gó'e ti' å snilke det ti'.

check snill'e krulli

lita samling av folk eller dyr

Der stó' enn snill'e krulli ottafor sóknehúsi.

check snitte si ti'

lure / løyne seg til så ingen ser eller høyrer det
Sjå også snitte.

'An snitta si ti' å lýe om da. 'U snitta si ti' å låne bílen an líten túr'e. Da snitta sikkå ti' å út om nóttí.

check snitte ti' si

lure til seg, løyne seg til å take
Sjå også snitte

Margjitt snitta ti' si a småkake. Eg såg Bjúg å Èlí snitta ti' sikkå kverrsitt sǿtepli. Lisle-Eivind snitta ti' si a kakestykkji fyrr 'ell sjalefókkji kóme.

check snjóren reiser

snøen forsvinn
Sjå også reise (6).

Snjóren reiser fórt i vårsólinn.

close snú si

ordne seg godt gjennom livet

close snú snòru

tvinne rypesnarer av hestetagl

check snykte å gríne

snufse og grine, smågrine

'An snyktar å grín'e, men vi' 'kji seie ko det æ fyri 'an grín'e.

check snyrte mæ / snørte mæ / snorte mæ

verte nærast sinna etter å ha vorte erta eller fornærma

'U va' alli dritórig mæ meg, men den gongjí vart' eg vidd 'enni, då snort eg mæ.

check snýte av

runde av

'An snýtte âv den kvossaste breddí i hynnæ. Snikkaren snýter âv hynní i bóræ.

check snǿre ti'

nærme seg at eitkvart skal hende

Det snǿrer ti' at du gjèt'e rétt.

check snørte ifrå

kome bort frå

Eg tòr' alli víke ell' snørte frå kaslâ ti' det hèv' kåme 'å sau.

close snøye bórdi

ete opp all mat på bordet

check snåpelèg'e ti' fótan (V)

greitt fotlag

Bjúg æ så snåpelèg'e ti' fótan, 'an hèv' så létt a gongelag.

close snårt' âv

snev av (td sjukdom)

check snårte 'pundi

samle ihop eldsnårtan under gryta

Vi' du snårte 'punde grýtâ, Bóa?

check so då ti'

forholdsvis, etter måten

Det gjekk godt, so då ti'.

close sò fari!

"slik oppførsel!"

check sò laga

vere slik

Det æ leitt å vère sò laga at an inkji tòre seie ko an meini.
"Kofyri vi' du 'kji fýe?" "Det æ sò laga!" Det æ sò laga at an lýt barre fýe mæ tí'inn.

check sói (V)

matrett av suppe, kjøt og poteter
Sjå også suppe (H) og søyningji.

Om sundagjen ha' da allstǿtt sói.

check sóipå

matrett av kald graut i varm mjølk og litt salt
Somme seier "Sóí mjåkk mæ graut'e oppí".

måg' di kåme å ète sóipå, unga. Sóipå æ best'e mæ fænå'mjåkk.

check sóle grand

ingen ting

Der æ 'kji sóle grand av brau i býrunn.

check sólí sýg'e regn

når det er solskin og regn i lufta samtidig og solvarmen fordampar regnet før det når bakken
Sjå også súge.

Det hender stundom itt det æ rektig varmt at sólí sýg'e regn.

check som a brjå

som eit lyn

Augund kåm som a brjå inn i stògâ, for det brann visst i skorsteinæ.

check som a rit

kome / fare med stor fart
Sjå også rit.

'An kåm som a rit, på skóteræ sí.

check som det vippar si ti'

"labil balanse"

D'æ plent som det vippar si ti' mæ dei tippingjinn, an veit alli om an vinn'e.

check som grèv av steini

utan stans. Forklåring: Til å farge garn / tøy skrapa dei lav av steinar. Dette hekk godt fast i steinen, og det var tunne og små flak, så det gjekk seint å få tak i mengder som mona. Difor laut dei vere trottuge og arbeide utan stans heile dagane, "som grev av steini". "Steini" = ubunden dativ

'U sat å sauma krulla som grèv av steini.

check som i órlogg å krí

i farten, haste, skunde seg
Sjå også krí (H) og krí (V).

Det æ plent som å vère i órlogg å krí fysst an ska' nøyte seg å få inn høytti i éleveir. Det æ vóndt å vère som i órlogg å krí kverr dag'e.

close som tonn i hausæ

bruka om ting som i særleg stor grad høyrer i hop og som ikkje skal kunne skiljast frå (td bruka om odelsjord)

check som vani

som det plar vere

D'æ 'kji plent som vani mæ 'enni, 'u æ helst'e tuskelèg.

check sópe âv

sope ferdig turka korn av basstogpadó

Papa sópa konni av padó å kjøyre det at kvinninn.

check sópe út jólí

markering av jolebukken at jola er slutt (13. januar; "feie ut jola med feiekost")
Sjå også sópe.

Bassan sópa út jólí tjúgendidagjen.

close soppe last

samle saman tømmer til ein flote (soppe)

check sossi den / sossi dan

slik ein / slik ei / slikt eit

Sossi den sjau'e tenkte eg alli det va' å flytje! Sossi dan sjau'e tenkte eg alli det va' å flytje!

close spae seg / spa seg

verte stint og tykt (bruka om suppe og spa)

close spane út

spile ut (td skinn)

check spare det

utsetje det, vente med det

Sku' mi ti' Rysstad nò, ell' sku mi spare det? Mi vi spare det ti' i morgó.

check spenne fótball

spele fotball

Å spenne fótball æ inkji så gåmål'e enn leik'e.

close spergje seg ti'

ta i med alle krefter (for å greie noko som er fysisk tungt)

check sperre seg ti'

"stramme seg til", gjere eit krafttak

"Eg laut sperre meg ti' for å få opp denna steinen", sa Jón.

close spike seg

slanke seg

close spile jeppi

knivleik (ein spesiell måte å leike med knivar)

check spile opp

verte svært sinna, rase
Sjå også spile.

Av å ti' spile da opp út'å fótballbanâ.

check spinne att'å varpi

når ein spann garn til renning skulle ein tvinne hardare og rokkehjulet skulle svive til venstre

Å spinne att'å varpi varte aila 'ell fysst an sille spinne ti' vept'e.

check spite av sneisinn

"laus på tråden" (om kvinne)

Om æ "Slarve-Vilborr" sa da at 'u spita av sneisinn.

check spón'e i kverrt spa

lyt blande seg inn i alt, vil vere med på alt (negativt ord om frekk og pågåande person)

Dreng vi' vère an spón'e i kverrt spa.

check sprette frå

løyse skjækene eller anna reidskap (frå hest)
Sjå også sprette og sprette fyri.

Tarjei sprette frå å leidde hesten inni stadden.

check sprette fyri

feste skjækene eller ein reiskap til hesten
Sjå også sprette, sprette ifrå og hesterei.

Den gamle merrí gjekk så greitt inni skjækan, så det va' létt å sprette fyri.

check sprette 'å fjødd

når sola kjem opp på fjellet om morgonen
Sjå også fjødd.

Itt sólí sprett'e 'å fjødd, kan an inkji sòve leng'e!

check spretti å spròta

sokkeband av lerreimar med sølvspenne (bruka i den kvinnelege setesdalsbunaden)
Sjå også spretti og spròta.

Spretti å spròta æ gjåre av sylv, å gravne.

close spríkje seg mæ

syne seg fram, briske seg med

check springe eitt

hoppe lengdesprang

Han som sprang eitt lengst'e, varte kulten.

check springe ette jentó

jakte etter ein kjærast (om gut)

Gútan springe ette jentó, men nò kan det au vère omvendt.

close springe handikapp

2 og 2 spring og kappast om å kome fyrst i mål

check springe skjýrt

springe utan kontroll, fordi hesten er livredd; bruka om hestar
Sjå også skjýr'e og skokleskjýr'e.

Hesten sprang skjýrt i reiunn, å stoppa 'kji førr'ell 'an varte hangandi i a gjæri.

check springe sprong

samleord for lengdesprang (td stille lengde, lengdesprang, tresteg)
Sjå også springe.

Gútan spring'e sprong, å jentun lakke.

check springe stein'e av steini

hoppe frå stein til stein (uttrykket er ubunden dativ)

Jentâ sprang stein'e av steini ive åne å alli hevla mæ.

check springe ti'

ta ut i full fart

Ungan sprunge ti' då lésmannen kåm inni túni.

check språk' å rǿe

tale muntert og godt (tale morosamt, lett og mykje)

'U va' så fæl ti' språk' å rǿe, Gró.

check spyrje på forstand

eksaminere elevar i kristendomsfaget (presten gjorde dette, som del av konfirmasjonsførebuinga)

Presten spúre åkkå på forstand det åri mi gjinge låse.

check spække seg

varme seg og kose seg (innmed omnen eller ute i varmen)

Da spækka sikkå rundt omnen, for da kóme inn'tt'e så frosne.

check spǿkje mæ

tøyse med

Detti æ så alvårlegt at det æ 'kji ti' spǿkje mæ.

check stage klyví (H)

Bruka om band til å stramme klyva over ryggjen på hesten slik at ho ikkje låg inn mot kroppen og gnaga.
Det var ein fordel å vere ein person på kvar side til å lyfte litt på klyvmeisane når ein stramma tauget.
Sjå også klykkjeband (V).

Det va' greitt vèr' tvei fysst 'an sill' stage klyví.

check stake det

halde ut, greie noko vanskeleg (t.d. sjukdom)
Sjå også stake.

Eg trúdde alli 'an kåm ti' stake det, ette dei fæle sjúkdómæ.

check stande att'e

nå att, take att, innhente
Sjå også stande.

Èg starta a kórtér fyre 'enni, men 'u stó' meg att'e ette' an håve tími, så då må hú hav' gjengje plent dobbelt så fórt som èg.

check stande av si

gå føre seg, hende

Òtâ stó' av si úti túnæ.

check stande det av

vere ferdig med noko som er vondt og vanskeleg eller krev mykje arbeid

Mi kunne líssågodt gjère åkkå færige i dag, så have mi stae det av.

close stande det ivi

vere ferdig med noko; td alvorleg sjukdom

check stande fyri

ha reisning (ereksjon)

'An fekk det 'kji ti' stande fyre si.

check stande godt mæ

halde seg godt i høve alder

Torjús stend'e godt mæ.

check stande i a ró

stå jamsis i ein ring

Ungan stande i a ró å gjère leikjen "Slå på ringjen".

check stande i bend

stå i spenn

Mi finge 'kji løyse stokkjen, for 'an stó' så i bend.

check stande í det

1. ha problem eller vanskar
2. ha det travelt
Sjå også stande.

1. Da stóge í det då hesten ha dutte n'i lórtekummen. Såvi stó' í det då traktóren 'ass fór sund'e.
2. Fókk stande í det fysst det æ onní.

close stande í mæ

ha eit kjærastforhald

check stande i sta'i

1. ikkje kome av flekken
2. ikkje vokster
Sjå også stande.

1. Det va' så hålt at bílen barre spóla å stó i sta'i.
2. 'Er æ så tjurrt at grasi stend'e plent i sta'i.

check stande i stakkji

skog som er snødekt

D'æ så jóleleg fysst grænan stande i stakkji.

close stande lengji

bruka om ku som står lenge utan å mjølke før ny kalving

check stande mæ

1. halde ein formell avtale
2. når dyr som er para er befrukta
Sjå også stande og take seg.

1. "An hest'e sèl' an for dèt an fær, men gjiptâ den lýt an stande mæ." (stevlinje)
2. Eg trúr kjýrí stend'e mæ, for 'u hev' inkji lèpe opp'tte.

check stande opp'tte

bruka om den som vart oppattkalla
Sjå også stande.

Åni stó opp'tte denné dåpssundagjen.

check stande sýnt

stå synleg
Sjå også sýnt.

Húsí stóge så sýnt på haugjæ.

close stande ti'

Ha ei spesiell kroppsstilling når ein vil hoppe langt; t.d. i tresteg. Ein kunne t.d. svinge eine foten for å få fart på kroppen (utan tilløp)

check stande ti' lívis / stande ti' lívdis

stå i livd

Mi ljóte stande ti' lívis å sjå om denne fæle býâ gjèv'e seg snart.

check stande út

halde ut, orke

Mi ljóte prǿve å stande detti út. Angjær stó' det út om det va' fælt fyr' 'æ.

check stande úti fyri

garantere

Eg ska' stande úti fyri at mi sku rétte opp'tt'e gjæri mi øy'ela.

check staup 'å

verknad etter, merke av

Eg såg alli staup 'å 'ó ette det 'an ha' lègje sjúk'e.

close stave seg

stø seg på stav når ein går

check steins órd

"einaste ord"

'An sa alli a steins órd.

check stèle ó' ættinn

uttrykk i samband med likskap og eigenskapar innan ei ætt

Du kan alli stèle mannen ó' ættinn.

check stelle seg ti'

gjere seg klar til å reise, pakke i hop det ein skal ha med, kle på seg
Sjå også stelle seg

Itt mi sku reise så tíleg i morgó, ljóte mi stelle åkkå ti' i kveld. An lýt stelle seg ti' i tí'i itt an ska' hav' mykji mæ si.

check stelle seg ti' mæ

skaffe seg, kjøpe, gjere i stand
Sjå også stelle seg.

An lýt stelle seg ti' mæ nóg av mat'e å varme klæi itt an ska' vère lengji 'å heiinn vetretíi.

check stelle ti'

1. lage i stand td mat eller fest
2. lage ugreie
Sjå også stelle.

1. 'Er ska' vèr' fest'e i morgó, så mi dríve å stelle ti.
2. Skjø̀nar du ko dú hèv' stelt ti'?

check stempla kar'e

flott kar

Gunstein æ an stempla kar'e.

check sténe avgari

gå fort og målretta avstad utan å sjå seg ikring

'An sténa avgari for 'an vill' kåm heim'tt'e ti' Dagsrivýæ.

check stidde ti' fré's

roe ned, skape semje

Hú va' allstǿtt den som måtte stidde ti' fré's fysst der varte rupl'e å úfre'e. Det stilte da ti' fré's då da høyre at det varte 'kji så iddi som da ha' ræa seg fyri.

close stíge néttí same

ta svært stutte steg (så vidt ein flyt føtene; om gamle og veike personar)

check stíge om tå

ta stutte steg, såvidt ein flyt seg
Sjå også stige.

Det va' nenneleg å sjå, det va' såvídt 'an steig om tå.

check stigs av stâ'i

når det går seint og monar lite (om å gå og å arbeide, når det monar lite; også bruka i overførd tyding)

Knút va' blindtròta å det va' såvídt det gjekk stigs av stâ'i.

check stikke seg på

verte fornærma over noko einkvan har sagt

'U stakk seg på dei órí å reiste heim'tt'e.

close stinn mjåkk

tyktflytande mjølk (når mjølka er i ferd med å verte sur og skilst)

check stivlan maule snjór'e

fyllast med snø (om vide støvleskaft der snøen dett nedi)
Sjå også stivli, maule og snjór'e.

Stivlan maule snjór'e disom an inkji hève buksun ottafyri å snyrper da i hóp mæ a reim ell' a bendi.

check stokk 'å dynn

ein ring i ytredøra, som dei stakk "stokken" inn i når dei ikkje var heime; jfr. "låst". Kunne også vere ein stokk som stod mot døra utanfor for å markere at det ikkje var folk heime.

Der va' ingjen heimi i Nóriga', der va' stokk 'å dynn.

check stòmandi mørkt

stummande mørkt

Pål ha' det stòmandi mørkt i stògunn, 'an vill' alli slå på ljósi.

close stopp i nòsinn

tett i nasen

check straumen hèv' reist

straumen er borte
Sjå også reise (6).

Straumen hèv' reist å kåm' att'e mange vendu i dag. Kverr gong straumen reiser lýt eg stidde klokkunn på steikjeomnæ.

check strike seg

ta pirquet-prøva (tuberkulin-prøve)

I skúlâ kåm helsesysterí å strika åkkå ungan på undearmæ.

check strite imót

yte motstand mot overmakt (fysisk eller i overførd tyding)

Sauen strita imót så eg fekk 'an alli mæ mi. Da strita lengji imót útbyggjingjinn, men da vurte nøydde ti' gjève sikkå.

close strítt konn

fullmoge korn (kornakset er fullvakse)

check stròke snilt

leike greitt saman

Anne å Gýró stròka snilt heile dagjen, an høyre alli da drógest.

check strøkkje út

slå ned ein person

Kví strøkkte du 'an 'kji út?

close stúve néd

1. trykkje ned, roe ned, kue
2. hogge ned, snauhogge

check stýre a mǿti

vere møteleiar
Sjå også stýre og mǿti.

I kommúnestýræ æ det órdfǿraren som stýrer mǿtó.

check stýre búskapæ

vere på sjølvstyr

Dèr som æ trygt å greitt å gange, dèr kan an stýre búskapæ.

check stýre hestæ

la hest med kløv gå støylsvegen utan styring (hesten finn vegen og tilpassar farten sjølv)

Stundom legg'e eg beisletygjilen på klyví å stýrer hestæ.

check stýre songjínn

vere forsongar
Sjå også stýre og song.

Gró va' sjavlaga ti' stýre songjinn, mæ so hågt å vént a mål.

check stytte âv

få nokon til å slutte med unoter

Eg ska' nóg snart få stytte âv 'ó Bóa dessa únótun.

check stýve i hest

uttrykk bruka om å felle eit tre og dette ikkje fell ned på jorda (vert ståande mot eit anna tre)
Sjå også stýve.

Det kan vare mykji ekstraarbeid fysst an stýver i hest.

check stývt av

sauemark skore med kniv eller klyppt med saks; skore tvers av i enden av øyra

Stývt av hǿgri ell' vístri ell' av båe øyró æ eitt av mange slags sauemork.

check stǿ innundi

leggje ei bot under eit kledeplagg som er tunnslite

Nò æ buksun så tunnslitne at eg lýt stǿ innundi.

check stǿ 'pundi

hjelpe, støtte (td økonomisk og praktisk)
Sjå også 'pundi.

'An va' gó'e ti' stǿ 'punde kjèringjí.

check støkkje av

skræme bort

Du må 'kji støkkje mi âv!

close støkkje dýrí

uttrykk bruka om når reinsdyr har fått teften av folk (omtrent same tyding som vindrèke)

check støkkje út

dette ut, rase ut

Det stokk út a rås opp i heiinn.

check støyg'e brunn'e

brunn som ikkje trýt'e (går tom)
Sjå også støyg'e og trjote.

An støyge brunn'e tòler a turkesommår.

check støyte at eggjinn

halde td ljå eller kniv for bratt når ein slipar (slik at slipeflata vert smal og bratt)

Støyter an for mykji at eggjinn, vare det inkji godt bit.

check støyte seg

kome borti noko (temmeleg hardt)

Mamme støytte seg så vóndt i nétti.

check støyte 'å

uttrykk bruka om når mørkret kjem fort om kvelden (om hausten)

Itt det lí'e sossi langt, så støyter det fórt 'å.

check sukk å súti

klaging over livet (bruka om person som syter og klagar mykje; om vonde hendingar som førde mykje sorg med seg)

Gunnår ha' mange sukk å súti gjænom lívi.

check súle ti'

setje fort i veg

'U súla ti' så fórt 'u vann.

close súpe ette veiræ

hive etter pusten (puste svært kraftig når ein mest ikkje får luft)

check svedde ti' vågs

få materie i eit sår

A sår kan svedde ti' vågs itt der kjæm'e úreinske n'i såri.

check svérandi kaldt

gjennomtrengande kaldt

Det va' svérandi kaldt den dagjen eg va' 'å heiinn, så eg skafraus 'å øyró.

close svige opp

dengje opp einkvan (på ein hard måte)

check svige ti'

slå til eitkvart / einkvan med ein svigji

Det æ inkji lòv å svige ti' unga nò leng'e.

close svíve i ring

vere utolmodig og i rørsle (ventande og uroleg)

check svòre att'e

1. svare frekt tilbake (helst bruka om born)
2. ta til motmæle

1. Forellí tala ti' 'ó, men 'an svòra barre att'e.
2. Ungan våre så leie mæ æ Yngjebjør, men 'u kunna svòre att'e.

check svægje i vronge

svelge slik at mat eller drykk kjem ned i luftrøyret i staden for ned i matrøyret
Sjå også svægje og vronge.

Fysst eg svægjer i vronge, vi' eg mest'e kóvne.

check svægje tungunn

uttrykk bruka om noko som er svært velsmakande

Det va' så godt at eg mest'e svægde tungunn.

check svæne nédi

"slette over" (ikkje ville at eit eller anna skal verte kjent)

Da svæna det nédi så fókk sille 'kji få vite det.

check svåne ned

dysse ned og ikkje ville tale om ei lei hending

Famélien ville svåne néd det galne gúten ha' gjårt.

check svårt'e kurv'e

kurv'e utan mjølk og mjøl

Mamme líka inkji svårt'e kurv'e.

check svårte logní

vassflate utan krusingar

Det æ sjella an fær mykji fisk'e itt d'æ svårte logní.

check svårte seg

skitne seg til (på klede eller kropp)

Det va' fórt å svårte seg fysst an sótfelti.

check sy

sør i

'An æ sy Garæ. 'U æ sy Bjørgum.

check sy' bygdí

"frå Haugebirke og søretter" (dei som bur i Tveitebø og Homme brukar dette uttrykket)

17. mai-feiringjí æ sy' bygdinn.

check sydde si

lage flatbraudsoll

Lív vi' sydde si, men der æ 'kji etti feskjí mjåkk. Eg vi' sydde mi an sodd'e, då fær an magjen i lag.

close sygne snòrun

1. sjå etter (og rette opp) rypesnarene (fangstmann)
2. leite etter mat i snarene (td ørn eller rev)
Sjå også sygne.

1. I morgó lýt eg sygne snòrun.

check synde plage / synde plåge

stor og vedvarande plage

Det va' a synde plage mæ skrubbæ, førr' i tí'inn.

check syndleg ting

ein stakkar (person som er lite tess)

Taddeiv va' a syndleg ting i slåttæ, stakkar.

check sýne att'e

syne tydeleg (resultat av td arbeid)

Det sýner godt att'e det mi hav' gjårt i dag. Det sýner 'kji mykji att'e, alt det mi hav' stræva.

check sýne fyre si

blotte seg

Eivind sýner fyre si stundom. D'æ imót lòvinn å sýne fyre si.

check sýte âv

sørge seg gjennom tap av ein nærståande

Då 'u ha' sýtt âv mannen sin, gjipte 'u seg att'e.

check sýte fyri

sørgje for
Sjå også sýte.

'U sýtte fyri at adde kóme på bussen.

check sýte mæ

vere motviljug, ikkje ha lyst til
Sjå også sýte.

Eg sýter mæ å slakte det lisle kjéi. 'U sýtte mæ å kjøyre ive den smale brúne. Eg såg 'u sýtte mæ, men 'u gjåre det nå líkevæl. 'An sýtte mæ, men fýgdi.

check syvle mæ

minke mykje på stutt tid; gjeld mat eller fór

Det syvla mæ ostæ mæ mi såte mange kring bóri. No hav' mi syvla mæ kraffóræ.

check sæ' mí titta / sæ' mí moir

1. formaning
2. bruka som trøysteord til born, kjære titta (kjem av "sæle mi titta / mor")
3. helsing, velsigning
Sjå også sæ' min bóa / fair'e.

1. Sæ' mí moir, vi' du bigjève detta.
2. Sæ' mí titta, æ du sossa krímsjúk.
3. "Sæ' mí titta", sa Gamle-Góme tídt.

check sæ' min bóa / sæ' min fair'e

1. formaning
2. bruka som trøysteord til born, "kjære bóa" (kjem av "sæle min bóa / far")
3. helsing, velsigning
4. oppmoding
Sjå også sæ' mí titta / moir.

1. Sæ' min fair'e, du må 'kji vasse å væte deg út sossa, dú som æ krímsjúk'e!
2. Sæ' min fair'e, d'æ kalleg som du hèv' slègje deg!
3. "Sæ' min fair'e", sa Góme mæ meg.
4. Sæ' min bóa, vi' du flí mi pípa å kardúsi?

close sæt 'å

sant, å stole på
Sjå også på sæt og sæte.

check sǿte seg

ete mykje søtsaker ved eit høve

I jólinn få adde sǿte sikkå mei' 'ell nóg.

check søyelège i augó (V)

blasse augo

Du æ så søyelèg i augó at du må hav' féber.

close så hevd

spreie kunstgjødsel

check så mæ

så mykje, så mange

Eg hèv' så mæ undetrøyu at eg treng'e alli fleire.

check så seg

naturleg frøsåing

Úgrasi hèv' sådt seg så iddi i eplestykkjæ. Mellestokkjen æ lei'e ti' så seg. Det kan ingjen så seg ti' fǿunn (eldre herme)

check sår fyri

vondt samvit

"Eg hèv' allstǿtt vòre så sår fyre di", sa møyrí ti' dótterinn, 'u vånd' æ tí'leg âv mæ å súge avdí 'u varte sjúk.