Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på R: 284 | Totalt: 6174 | nullstill
Forklåring Døme
close rabbagasti

person som finn på litt av kvart

check rabbi

skrinn haug i terrenget

Der stend'e a stór bjørk på rabbâ evst i voddæ.

check radió

radio

Radiói mitt æ så filli nò at eg lýt kaupe mi a DAB-radió.

check rakebla'

barberblad
Sjå også rake seg.

Rakebló'í æ snerpandi kvosse.

check rakemaskjín

barbermaskin
Sjå også rake seg.

D'æ greitt mæ rakemaskjín, då tar an alli skjère seg.

check rakenív'e

barberkniv
Sjå også rake seg.

Der æ godt bitjinn i desse eiskjeinívæ, 'an æ kvoss'e som an rakenív'e.

check rakevatn

varmt vatn til å barbere seg med (oftast i ein kopp)

Rakar an seg mæ nív'e ell' hǿvili, lýt an have rakevatn.

check rakkji

rev
Sjå også mærakkji / mærakk'e

"Rakkjen skvakkar i bergó nórd" (line frå gamlestev).

check rakl

ustø eller ustabil (td byggverk)
Sjå også raklen og rakle.

Det va' alli kå nåkå rakl det Taddak gjåri.

check raklehani

kryssing av orrhane og røy

Eg fanga denné raklehanen i a snòre.

close raklespilemann'e

mindre dyktig fele- eller hardingfelespelar

check rall'e

lite og mønstra kjevle

"Rillen, rallen, undesmjúgaren å smikkedallen", æ a gåmó regle.

check ramlé
image

1. Operom / opning mellom åsane når gavlveggen ikkje er lafta / bygd heilt opp i mønet. Vanleg i høybuer / høyløer. Med "ramlé" kan ein fylle høy heilt oppunder mønet.
2. ljore (røykopning i mønet på ei stølsbu)

1. Det seiste høytti híva mi inn ramléi.
2. Ljåri å ramlé æ tvau nomn på det same.

check rammeslått'e

"sterk slått" (feleslått som skal ha ein suggererande og sterk påverknad på utøvar og tilhøyrar)

Dei trí gorrlause rammeslåttan æ nåkå særmerkte sætisdalsgangara.

check ramnesteik (H)

milten på eit dyr
Sjå også skjéresteik.

Lat 'an pusi få ramnesteikjí!

check rapi

1. låge buskar, lauvtre, bjørk , vier
2. mat og klede som ein har med seg; bruka berre i eintal
3. samling av småting

1. Førr'e sette da jamt rjúpesnòrun oppi rapó.
2. Èg tèk'e rapen, vi' dú take gognin.
3. Nò lýt du gjøyme att'av rapen som sleng'e útiv' tili, Bóa.

check raplerøys

steinrøys med steinar som lett kan rase saman (laga av folk)

Det vóks an raun'e inni raplerøysinn.

check rapt'e

taksperre
Sjå også repte.

Raptan låge greitt néd'å åsó.

check rasskjav

person som talar fort og mykje
Bruka berre i eintal.

Eg varte tròta av å høyre på tvau rasskjav heile dagjen.

close rasstarm'e

endetarm

check ratelúne

ulune

'An fekk a ratelúne, å gjåre alt så vanskeleg som 'an kunna.

check ratesjúkji

syfilis

Ratesjúkjen varte au kadda "syldattersjúkji".

check rateskap

særleg lei vrangskap

Det va' púre rateskap detta, å meikke mi detta!

check raue

soppsjukdom på korn

Mi hav' inkji høyrt at rauâ gav plent úår på konnæ.

check rauekål (H)

Matvæte laga av mysa når ein yster. Ein kokar mysa til dess ostestoffet vert litt brunt og søtt; bruka berre i eintal. Sjå oppskrift i heftet "Gamle matoppskrifter og matskikkar frå Valle", utgjeve av Valle Bondekvinnelag.
Sjå også kabrette.

An steller enn deignull'e som an legg'e oppi grýta fysst an tykkar rauekål.

close raukhǿne

Kryssing av rjupe og orrfugl, ikkje forplantningsdyktig.

check raun'e
image

rogn (tre)

Raunen æ an hard'e tréslag'e.

check raunebèr
image

rognebær

Raunebèrí æ helst'e ramme.

check raust

"Trekanten" øvst i ein gavlvegg. I ein lafta bygning er det dei stokkane i gavlveggen som ikkje har lafteknute.
Sjå også raustekubbi og raustvegg'e og brattrausta.

'An ha' for stutt'e stigji ti' å kåme opp i rausti.

check raustekubbi

dei stokkane i ein lafta bygning som ikkje er så lange at dei har lafteknute, alle stokkane over skorbiten
Sjå også raust og raustvegg'e.

Raustekubban æ nòkå ústǿe førr'ell åsan æ lagde på.

check raustvegg'e

gavlvegg, mønevegg
Sjå også raust og raustekubbi.

Eg sumlar itt eg målar evst i raustveggjæ.

close rauv (H)

fu, bakende

check ravåli

ustyren person, "villmann"

Bjynn va' an ravåli, mi visste alli ko 'an kunna finne på.

check

rist, øvste punkt på eit høgdedrag

Då eg kåm út'å réi, laut eg leggje på vreista.

check refseróve

lang rekkje med folk

Ungan kóme syngjandi i a long refseróve.

check regnfló

kraftig regnbye

Tóne reiste beint inn'tte, 'u ville 'kji vère úte i dei fæle regnflóne.

check rei

1. huske
2. reir

1. Mi hav' a rei né'i hagâ.
2. Skjéran have bygt rei i toppæ av furunn.

check reie

1. det hesten dreg etter seg, plog, horv o.l.
2. huske, huskestativ
Sjå også reie si, runse og runse.

1. Hesten va' i reiunn kverr dag'e. 'An tók út mæ same eg fekk 'an n'i reiâ.
2. Kvæ hèv' gjårt dessa reiun?

check reikerom

god plass til det ein gjer, tumleplass; bruka berre i eintal

An lýt hav' reikeróm dèr an ska' have timri.

check reil'e

1. fart, slingring
2. uro i sinnet
3. uro (td i vatn); bruka berre i eintal

1. Der va' slig reil'e i dei sauehópæ.
2. Det sette slig an reil'e i fókk fysst det kåm immisæra å héle bǿnemǿti å det vart'e "vekkelsi" førr' i tí'inn.
3. Vatni kåm i slig reil'e.

check reim

1. likskap mellom personar
2. lérreim
3. skoreim

1. 'An hève a reim av fai sí.
2. Reimí hèv' spretti mæ stýl'e. Eg hèv' sett inn reiman mæ smolt.
3. Skóreiman kunne vère av leir.

close reimskór'e

bunadsko med ei brei reim som ein kneppar over vristen (desse skorne er for kvinner)

check rein

bratt skråning på dyrka jord

Ungan tótte gama å skóløype i reinó førr'e.

check reinekamb'e

åkerrein

Nedenat reinekambæ æ der for bratt å slå mæ traktóræ.

check reip

"taug" av skinn eller lér; bruka til å bere høybør med

A reip æ mykji bæri å bère 'ell a taug; det skjère 'kji só n'i hæran.

close reisekjerre

2 hjuls hestekjerre til finbruk
Sjå også skjýsskjerre (V).

check reiseslag

feleslått (marsj) som vart spela når brura reiste heimanfrå

"Faremóans brúreslag" æ a reiseslag frå Sætisdal.

check reisingekost'e

vedstrangar som er sette greitt i hop ståande mot td tre eller stein
Sjå også vé'ekost'e.

Vé'en turkar fórtare fysst 'an var' sett'e opp i an reisingekost'e.

check reisingetró

taktro / trobord som er lagde "vertikalt" og spikra i åsane og stavlægja. Det er då nøydd til å vere mønsås, og ein treng då ikkje taksperrer; bruka berre i eintal.
Sjå også tró , nåmtró og tróe.

An må have tykke å góe tróu itt an hève reisingetró.

check reissdýr

reinsdyr
Sjå også reissfluge, reissjakt og reissmòsi.

Eg såg enn hóp'e på minst hundre reissdýr.

check reissfedd'e

reinsdyrfell

D'æ godt mæ an reissfedd'e unde si i kvílunn fysst det æ kaldt.

check reissfluge

reinsfluge
Sjå også reissdýr.

Reissflugã legg'e eggjí sí unde hú'í på reissdýró.

check reissgjæm'e

lukt av reinsdyr

Ånund sa 'an kjende reissgjæmen endå mi alli såge dýr.

check reissjakt

reinsjakt; bruka berre i eintal
Sjå også reissdýr.

I reissjaktinn æ reissdýrí på hågheió.

check reisskjyl'e

kuldeperiode om lag i mai (når reinsdyra kjævar)

Eplevísen åkkå fraus unde reisskjylæ i sluttæ av mai.

close reisskåv'e

reinsdyrkalv

check reissmòsi

reinsdyrlav
Sjå også reissdýr.

Reissmòsi æ mest'e einaste fǿâ reissdýrí have om vetren.

check reissúre

gullris (Solidago virgaurea; høgfjellsplante)

Si' det heite reiss-súre, så æ detti kansi a plante som reissdýrí líke godt?

check reit

stripe, rand
Sjå også rond.

Bròti på leistó mí hèv' svårte reita.

check reitebrúk

åkerbruk (i småteigar, smale striper)

"Det va' reitebrúk adde stad, å det fanst inkji a gjæri", fortålde Torjús.

check reitesokk'e

strikkemåte for sokk (ein rett og ein vrang, ein rett og to vrange, to rette og to vrange; det siste er vanlegast)

Det glyggjer 'å hælæ 'å dei eine reitesokkjæ mí.

close rei'vasskjelle

oppkome

check reiv'e

vove kledeplagg til å sveipe småborn inn i
Sjå også reive, reivebån, reivlingji og reivungji.

Ånund brúka reiva då 'an va' líten.

check reivebån

lite barn som brukar reiva
Sjå også reiv'e, reive, reivlingji og reivungji.

Reivebåni ligg'e i voggunn.

check reivlingji

barn som brukar bleier; noko nedsetjande
Sjå også reiv'e, reive, reivebån og reivungji.

Gunne va' 'kji kå an reivlingji då aire båni kåm.

check reivungji

barn opp til om lag eitt år
Sjå også reiv'e, reive, reivebån og reivlingji.

Det æ ampløy mæ dei reivungó.

check Reiår

Reidar

Reiårsfossen hèv' namni ett' 'ó Reiår.

check rèk

fargesod (vatn ein har bruka til å farge tøy eller garn i; blått og grønt "rèk" kunne ein bruke fleire gonger)

Gåni ell' tøyi ska' liggje i rèkjæ ti' det æ kaldt, så ska' an skjýle det.

check rèke
image

1. spade
2. reke

1. 'Er æ mange slags rèku: Jórdrèke, eplerèke, snjórèke, lórterèke, grúsrèke.
2. Gunnår å Tóne åte rèku på fiskebryggjunn i Býn.

close rembedag'e

fridag
Sjå også rembe.

check rèm'e

1. langsgåande bord på kvar side av ein slede
2 bergrygg, åsrygg

1. Papa ha' allstǿtt liggjandi på trandó imni ti' rèma.
2. Der æ an rèm'e oppi heiinn dèr sauin líke så å kvíle.

check remme

ram smak

Fysst den pastǿriséra mjåkkjí æ gåmó, vare der a remme í 'enni. Kjýne ha' ète næpu, så det varte a remme i mjåkkjinn.

close remplingji

ungstut, ung ver
Somme seier "rimplingji".

check rèn

1. rastlaus, fortfarande; har ikkje tid til å vente
Sjå også rènen og rène.
2. person som "klengjer" seg inn på andre og fer med fanteskap

1. Det va' a rèn mæ 'ó, 'an ha' 'kji a gong tí ti' njóte maten.
2. Dèt rèni vi' mi inkji hav' mei mæ å gjère!

check renne

1. forsenking i fjøsgolvet bak båsane, der dyra gjer frå seg
2. renne
Sjå også mòke, mokstreglugg, samt verba renne og renne.

1. Der æ trjå mokstrelúku i rennunn i fjósæ åkkå.
2. Der æ jamt trjú slòk i a renne ti' a kvinnús: kaddeslòkji, rindeslòkji å langslòkji.

check rennebomm'e

rennebom
Sjå også renne

Rennebommen æ a húseskrøyvi, an æ ví'e å røkk'e frå tilæ å oppunde skjeltili.

check rennefòk

snø som vinden feiar over ei hard snøflate; bruka berre i eintal

Rennefókji va' så strítt at det va' såvídt eg såg skjíne mi eg gjekk.

close renneføykje

jamn vind som driv laus snø

check rennelykkje

lykkjeknute som er vanskeleg å få opp
Sjå også rennenút'e.

Eg hèv' 'kji negla ti' å få opp denne rennelykkjâ!

check rennelåm

lang skilåm i bratt bakke

Ungan héle det å løypte i rennelåminn heile dagjen, så néri som itt da våre inn'tt'e å åte.

check rennemjåkk

bruka om mjølk som såvidt har byrja å surne; bruka berre i eintal
Sjå også mjåkk, syr og súrsmedd'e.

Rennemjåkkjí æ helst'e våk.

check rennenut'e

dobbeltknute (kjerringknute)
Sjå også nút'e og rennelykkje.

An må alli have rennenút'e på skóreimó.

check rennesnòre

lykkjeknute som er vanskeleg å få opp

Denne rennesnòrâ trúr inkji èg mi ti' få opp!

close rennesprang

eit "kappsprang"

check renni

1. tillaup
2. rask tur

1. Vigleik tók si renni å hoppa ive gjæri.
2. Eg va' a renni inni Hylisdalen i dag, ville sjå dei nýe, fæle kraftmastin.

check repp'e

ri, anfall, lune (td om sjukdom som går fort over)

Kjýrí ha' an repp'e, men 'u hèv vunne ive det nò. Eg fekk an repp'e av desse ivefærinn som gjeng'e.

check rétte

rett side av td genser
Sjå også vronge.

Genseren va' falma på réttunn.

check rétting

1. flokeløysing
2. bruka i uttrykket alli rétting; bruka berre i ubunden form eintal

1. Det æ mykji arbeid mæ rétting av fiskenètó itt der æ atsiligt mæ årèk.

check rève

revetispe

Rèvâ gjøyr i mars.

check rèv'e
image

rev

Rèvin fýast sjella, da vi' helst'e vère eisemadde.

check rèvebås'e
image

felle bygd opp av stein til å fange rev i

Nò æ det lengji si' rèvebåsan hav' vorte brúka.

check rèvedíkji (V)

Naturleg dike med oppkomevatn som ikkje frys om vinteren, bruka til å setje revesaks i.
Sjå også díkji, tíedíkji (V) og soksedíkji (H).

Detti æ púre rèvedíkji, det frýs'e alli.

close rèvehjarta

nedsetjande ord om person som er falsk

close rèvenòs

person med god luktesans (slang-ord)

close rèveróve

1. I leik: Born leikar saman i ei rekkje, og han / ho som "har det" er attast. Dei andre vannar han / ho
2. sparkstøttingar i ei rekkje; for å løype i bakkar (kan òg vere kjelkar)
3. reverove

check ri

rist, øvste punkt på eit høgdedrag

Der æ a ri som æ så leitt å kjøyre itt det æ hålt.
Gaupa låg på a ri evst' i líinn.

check

1. ei stund med uver
2. fødselsri

1. Kjynnemessrí'í æ a rí som helst'e kjæm'e årvisst fysstundâ i fibruar.
2. Kjýrí hèv' havt a rí, men det varte 'kji mei'.

check ríari

ryttar

Nò ti' dags æ det helst'e jentun som æ ríara.

close ribellari

rebell, oppviglar som lagar bråk og uro

check rifs

1. ustadig arbeid, uvyrskap; berre bruka i eintal
2. person som arbeider ujamt og "i rykk og napp"
Sjå også rifse og rifsen.

1. D'æ allstǿtt nåkå rifs mæ 'ó Lavrans.
2. Taddeiv åkkå kunn' mi inkji hav' mæ ti' detta, han æ barre a rifs.

check rifselag

ujamt arbeid (måte å arbeide på, stundom lite og stundom mykje)

Taddâk ha' slig a rifselag mæ 'an arbeiddi.

check Ríkji

Rike (gardsnamn i Valle)

I Ríkjæ hèv' der vòre mange Òlâva.

check rikl

noko som er laust (men skal vere fast)
Sjå også rikle og riklen.

Svein fekk såvídt stelle bremsa på pédæ sí, men det varte helst'e nåkå rikl.

check rill'e

kjevle (skjemtande nemning)

"Rillen, rallen, undesmjúgaren å smikkedallen", æ a gåmó regle om braubaking.

check rímarlògji

gneistar som fatar i sotet på gryter og kjelar

Rímarlògjen lýser om kveldi i dei mørke stògunn.

check rimédi

merkeleg eller tvilsamt utstyr

Fysst mi sku ti' beise, ljót' mi hav' a sipeleg stillas, inkji detta rimédii dú hèvi!

check rind'e

jordrygg, bakketopp

Der veks'e 'kji mykji på dei skrinne rindó.
Rindan æ skjènnæme.

close rindeslòk

fører vatnet frå hólsglípen (Kor bratt terrenget er, avgjer kor mange og lange slòk ein treng. Ordet "rindeslòk" vert bruka i samband med kvernhus)

check ringbròt

sår i heldestaden på hest

Hesten min fekk så vóndt a ringbròt.

check ring'e
image

1. dekk
2. ring

1. Ringjen i sykkelæ mí lèk'e!
2. Sjå den stóri ringjen 'an hèv' på fingjæ sí! Hoggormen ligg'e i an ring'e fysst 'an vi' hogge.

check ringlestong

ei barneleike (ei mjuk stong som er bøygd i ein vidjering i enden. I vidjeringen er det fest fleire vidjeringar)

Småbonní tikje gama i a ringlestong.

check ringsbògji

regnboge
Sjå også vébògji.

Stundom kan an sjå tvei ringsbòga 'piv' ananné.

check ringsbøygje

regnbye
Somme seier "ringsbýe".

Ringsbøygjun kåme tídt om hausti.

close ringsfrakke

regnfrakk

check ringspípe

grønspett

Itt an høyrer ringspípâ, vare det som règel úveir. Fysst ringspípâ skrík'e, kjæm'e det úveir.

close rins'e

grusrygg

close riple

strime etter slag med ei stong

close ris

res (høgdedrag)

check rísbít'e

vaksen ver, 2. leveåret
Sjå også slagveir'e, veir'e, og honnåri.

På sauesjåæ ha' 'u tvei rísbíta 'u ville selje.

check ríslâ

helveteseld; bruka berre i bunden form eintal

Ríslâ kan vère an kallège sjúkdóm'e å få.

check rísle

tunn grein av lauvtre

Der va' a stikkrenne som ha' tétta seg si' der ha' lagt seg så mykji ríslu.

close ríslenúte

ein klump eller ei nute i kvisten på ei bjørk

close rísnúte

ein klump eller ei nute i kvisten på ei bjørk

check rist

høgdedrag, fjellkam, brot

Sauin halde sikkå på ristó itt det æ heitt om sommåri.

check rit

1. strek
Sjå også rite.
2. bruka i uttrykket som a rit; bruka berre i ubunden form eintal

1. Ska' eg sage ette' ritæ, ell' ska' riti stande etti?

check riv

flerre i tøy

Då eg skriva ive gjæri, fekk eg a riv i buksun.

check rivbikkje

kranglete person, slåsskjempe

Dei rivbikkjun æ allstǿtt a plage.

close rive

sprekk, revne, rift

Der æ mange rivu i a bórdklædd lǿe. Vinden blés gjænom rivun.

check rívelé

sida ein riv (om taknever)

Eg skjèr'e på skrå né'ive bjørkjí, å ´ríveléne å' nævrinn æ vassrétt.

check rívenåvåri
image

navar, konisk, til å bore hol for rivetindar

An lýt have rívenåvåri fysst an ska' gjère a ný ríve.

check rjó

område td ovanfor ein støyl

Mi hav' slègje a stórt rjó i dag. Gamle-Borgår ha' a líti rjó midt oppi krúnunn dèr 'an va' snau'e.

check rjóebuskji

"roddvippe" av einerkvist (til å væte flatbraud eller lefse, på takka)

Rjóebuskjen brúka an ti' rjóe brau å lefsu mæ.

close rjómeambari

ambar til å ha rjome i

close rjómebiti

eit stykke flatbraud med mykje rømme på

check rjómebróer

den tunnare rjomen som er att under den tjukkaste når ein fløyter av

Eg brúkar rjómebróren ti' å have n'i sodden itt eg sydder mi.

close rjómegar'e

rjomen som ligg kring kanten av ei kodde når ein har fløytt av rjomen

close rjómegraut'e

rømmegraut

close rjómehókk'e

holk til å lagre rømme i
Sjå også hókk'e.

close rjómekodde

rømmekolle

close rjómesodd'e

flatbrausoll med mykje rømme i

check rjómi

rømme, fløte

D'æ godt pålegg, mæ rjómi å týtebèrsylte.

check rjúpe

rype
Sjå også skarrjúpe og rjúpesnòre

Eg høyre koss rjúpun skarra hít'å rindæ.

check rjúpebèr

rypebær

Rjúpebèrblekkjí have nåkå nauvéne raudfarga.

check rjúpefalk'e

jaktfalk

Eg såg enn rjúpefalk'e i gjår, dèt æ a sjella sýn.

check rjúpesekk'e

ryggsekk
Sjå også rjúpe og sekk'e.

Tjóstóv gløymde rjúpesekkjæ sí innmæ búí på Ækrunn då 'an sat å kvílte dèr.

check rjúpesnòre
image

rypesnare
Sjå også klukt, bròm, gar'e, streng'e og snòrelíne.

Førr' i tí'inn sette mi rjúpesnòru kverr vetr'e.
check rjúpestreng'e

veg mellom rypesnarer

Eg fýgde rjúpestrengjæ mí, å dèr veit eg at æ 'kji spélegt for råsi.

check rjåi

rallande dødslyd

Der kåm rjåa frå 'ó den seisti tímen 'an livdi.

check

1. rad
2. grad på nyslipa eggverktøy

1. Der va' sett út tjúge rói mæ stǿli i stórsalæ. An lýt leggje kraka midjom róó i an høystakk'e.
2. An ska' helst'e inkji slípe for mykji ró.

check rodde
image

1. rad med høy som ligg på marka, rad med oppgravne poteter som ligg i åkeren
2. "sladresoge"
Sjå også verbet rodde.

1. Det tjurre høytti ligg'e i roddu, færigt ti' kjøyre inn.
Itt an røyter opp eplefarin mæ rèke, kastar an eplí i roddu.
2. Gunnår fortålde nåkå fæle roddu.

check Roddeiv

Rolleiv

Då mi våre i Finndalæ i gjår, såte mi mæ Roddeivstjynn å kvílti, som hève namn ett' ó Roddeiv.

check roddevatn

vatn eller mjølk til å dusje over braudleiven når ein steikjer han på takka

An lýt have roddevatn fysst an ska' rjóe brausleivan.

check roddvippe
image

Stav med tøystrimlar feste i enden, vert bruka til å rjóe flatbraudleivane når dei vert steikte.
Somme brukar einerkvist til dette.
Sjå også roddvippekyss.

Roddvippe lýt an have fysst an ska' bake. 'U daska ti' mi roddvippunn.

close roddvippekyss

Ein sleng i andletet på gjester som sat i bakstrekjellaren og gjorde noko som dei ikkje burde (det var mykje spøk og moro saman med bakstrekonene). Bakstrekonene kunne då slengje den våte roddvippa i andletet på personen. Roddvippa hadde ei fille, klyppt i strimlar, bunde fast på ein stutt tein.
Sjå også roddvippe.

check rǿe

samtale
Sjå også verbet rǿe.

Dei lange rǿun kunne usse út fókk.

check rófjöl

fiskereiskapen "oter"
Sjå også rósnór og fiskefjöl (H).

Rófjölí kan an brúke antel an gjeng'e ette strondinn ell' an rór.

check rogle

1. sladresoge
2. herme, minnerim

1. Eg høyre nåkå roglu, men an må alli trú på det.
2. Mi ha' det så gama mæ addeslags roglu då mi våre små.
Eg hèv' gløymt adde dei rogló eg kunna førr'e.

check rǿi
image

laus ramme med sessar og tollepinnar; bruka berre i flatbotna
prammar
Sjå også pråm'e.

Òlav sa: "Itt an ska' ró må an inkji take spennetak n'i botnen, men mót sessæ, 'ellis vi' rǿi flytje seg".

check ròk

råk, ope vatn i isen
vallemål: både i stillvetne og stryk
hylestadmål: berre i stryk
Sjå også vòk og det andre substantivet ròk.

Eg gådde inkji ròkjinn, så eg héldt på å kjøyre útí.

check ròk

høyet som ligg att på marka etter ei kjembe eller býr som må rakast i hop med ríve
Sjå også kjemberòk, býreròk og det andre substantivet ròk.

Breislejenta lýt take rakjin. "Vi dú titta take ròkjí fysst èg hèv reist býrinn", sa papa. Det varte 'kji stóre ròkjí ette' meg.

check ròkji

toppen (på td skei, bytte, lass)
Sjå også ròka og ròke.

Du lýt subbe av ròkjen, hellis fǿrer du néd.

close rokkesnæle

snelle på handrokk (spinnerokk)

close rokse

rykte, stygt tal om einkvan eller fleire, usannsynleg soge, stygg soge
Sjå også slòse.

check rómi

grasslag som kan vere skadeleg å ete for buskap
Sjå også ljågras

Stadnamni Rómekvæven sei åkkå at grasi varte kadda bå' rómi å ljågras.

close romsk'e

hard arbeidsgjevar (som ikkje ynskjer at dei som arbeider for han skal få kvile; helst bruka om bonde)

check rond

1. rand, stripe
2. bokstavline
3. fremste tverrbjelken i gavlen i eit hus
Sjå også rande og reit.

1. Ko for slags renda æ dèt?
2. Gófa brúka pékefingjen for å halde rondinn, mæ 'an las.
3. Ive bitó heite det "'pi rondinn", å hèr hengde da kjöt ti' turking.

close ròni

hanngris

close rǿrekake

pannekake, takkekake (tjukke kaker steikte på takke, med natron)

check rǿrekjǿre

1. lapskaus
2. samanblanding av varer

1. I dag have mi rǿrekjǿre ti' middags.
2. Lasterútâ ha' varun i ei rǿrekjǿre 'pi tròmæ.

close rǿreskjǿre

samanraska ting ("hulter til bulter")

check ròs

tunn hinne på innsida av eit dyreskinn

Det æ helst'e fysst an ska' reie a skjinn at an talar om ròsí.

check rósesýe

sølje utan botnplate som også vert kalla tråesýe (sølja er bygd opp av mange like element av tvinna tråd)

Eg hève a ellgåmó rósesýe heimi, å den æ så nauendi vént gjår'.

close rósing

1. rosemåling
2. ros (tale fint om)

check rósnór

"oter" (fiskereiskap)
Sjå også rófjöl og fiskefjöl (H).

Mi finge fem fiska rósnór.

close rost'e

meiska (bløytt) malt til bryggjing

check rostekjèr

bryggjekjer

I rostekjèræ la' an malti oppå a undelag av håm'e.

check rót

1. øvste romet i eit hus (oppunder mønet)
2. under taket i eit rom
3. rot (berre bruka i eintal)

1. Kjöti heng'e oppi rótæ mæ det turkar.
2. Mi två oppunde rótæ ti' jóle.
3. 'Er æ så fælt a rót i rómæ dí, Bóa!

check Ròtâ

gardsnamn i Valle

Garden heite Ròtâ, men fókkjí bú i Ròtunn.

close ròte

ras i td fjell

check rótebutt'e

1. rotstokken på eit tre som er kappa opp i lengder
2. hovudperson eller eldste son (i skjemt)

1. Rótebutten vare som règel brúka ti' skúr'e.
2. Mi mòge hav' mæ åkkå rótebutten sku mi avgjère detta.

check róti

1. krins; t.d. skulekrins
2. inndelt vegstrekning

1. Rótan våre inkji stóre førr' i tí'inn, så der va' mange skúleróta i kvære heradæ.
2. Fókk æ fæle ti' kraune på brøytingjí fysst brøytaren hève for lang'e róti.

check rottekrút

1. rottegift
2. svært sterk kaffe

1. Rottekrút hèv eg alli brúka, for 'er æ 'kji rottu hèra.
2. Detti kafféi du hèv' sói æ 'kji drikkandi, det æ púre rottekrút!

check rotteróve

handsag med blad som går ut i ein spiss (også bruka om elektriske sager til same bruk)

Mæ rotteróve kan an sage út frå a bòra hòl så an inkji tar' sage ifrå kantæ.

close ròtúli

kraftlaus / veik kar
Sjå også ròten og dravròten.

close ròtår

uttrykk bruka om ein sommar då det er mykje mykje regn, slik at det vert vanskeleg å turke høyet (avlinga rotnar)
Sjå også røytår

check róve

rove

Bóa, inkji drag katten ette róvunn!

close róvebein

halebein

check róvetart'e

"rovedelen" nærast kroppen når ein har slakta

Da sóe suppe på róvetarten. Stív'e tart'e og strí'e art'e (herme om hestar).

check róvetrodd

froskeyngel, rumpetroll
Sjå også trodd.

Ungan våre innmæ dammen å fanga róvetrodd.

check

saueull klyppt om vinteren, den tid då sauene vart klyppte tre gonger i året; bruka berre i eintal
Sjå også vårflóka`og haustudd

Rúne va' fillí å varte brúka ti' vept'e.

close rúbrikke

rubrikk

check rúbukk'e

ugjeld bukk (også bruka om karar som "berre tenkjer på damer")

"Opp å néd, som a rúbukk-kjé!", varte det sagt fysst kjéí kjætte sikkå.

check ruddakjevli

kjevle til å rulle tøy med (stryke tøy)

Mi brúka ruddakjevli fysst mi vill' slétte vallmåli.

check rudd'e

rull

Førr'e karva røykjaran sikkå tóbakk av an rudd'e. Kòri hèv du gjårt av dei ruddó mæ papír?

check ruff'e

fart; bruka berre i eintal

"Det va' enn anné ruff'e då Knút Heddi spila."

check rugge (V)
image

sengeteppe vove av garn i mønster med fleire fargar, sydd saman i dobbel breidde
Sjå også fillerugge og brossi.

'U la ruggâ ti' lufting på an stór'e stein'e.

close ruggegån

grovspunne garn til å veve ruggu

check ruggevevna'e rugger som kan ha rosengang- eller krokbragd-mønster

Det varte brúka gróvt gån ti' ruggevevna'æ.

check ruggji

rugg

'An va' an fæl'e ruggji, vóg ive hundre kjiló.

check rúkatt'e

ukastrert katt ("ru" vert også bruka om verar og bukkar)

Rúkattan kunne vère ví'ræsne. Rúkattan æ fæle ti' míge rundt húsí i brundæ.

check rukke

rynke, skrukke

Skjortâ mí æ nýtvègjí, så eg lýt take strjúkejinni å strjúke út rukkun. Gófa hèv' mange rukku i blèsunn.

check rukkelé

vrangside

Nò hèv' bóa havt på seg skjortâ 'å rukkeléne.

check rukle

1. lite bryllaup utan øl og moro (Det var haugianarane eller "lesarane" som tok til med å ha bryllaup utan øl og spelemann. Dei som heldt på det gamle kalla slike bryllaup for "lesar-ruklur")
2. liten eld, ellsmæli
3. halvsann soge, rykte

1. I dei tuskelège ruklunn va' der inkji antel sterkt ell' spilemannæ.
2. Vi' du gjèr' 'å, det tar 'kji kå a rukle, såvídt det vare an tysk'e.
3. Det æ mangt mi høyre frå gamle dage som kansi barre æ ruklu.

check rukse

soge, skrøne

Der va' så mange ruksu om æ Ingjer.
An må alli trú på adde ruksun an høyrer.

check rulendi

ulendt terreng (ukjømt, uslett)

Kossi kan du kjøyre hèra, i sossidan rulendi?

check rulleplass'e

tømmerplass

Timri eg hoggje i vèt'e, ligg'e nò på rulleplassæ innmæ åne.
check rullepýsse

"pølse" laga av slagsida på sau
Sjå også pýsse.

Kvendí stelte rullepýssu av síeskjåró.
close rullestokk'e

køyrereiskap (rund stokk) til å slette åkeren etter såing

close rulli

rull av ull (etter at han er karda)

check rundingji

1. runde
2. runding

1. Gýró gjekk an líten rundingji å leita, men 'u fann alli att'e plaggji sitt.
2. Svein teikna enn rundingji, men 'an varte alli plent rund'e.

check rundtrøye (V)

stutt kofte til dalebuksa
Hylstringane seier "gråkupte".

Rundtrøyâ æ gjår' av grått ell' brúnt vallmål, mæ løyesaum'e.

check runni

runne, holt

Da tótte det va' leitt mæ dei runnó som vukse inn i slåttâ. Nò vakse slåtteteigji ti' víérrunna. I hagâ have mi bå rips- å stikkelsbèrrunna.

check runntili

1. rundt og tjukt småbarn
2. rund ting
3. snelleteinen i ein rokk

1. Dèt va' an frísklèg'e runtili du hèv' fengji!
2. Da ha stella sikkå an runntili som da stròka mæ.

close runse

Huskestativ. Reie er truleg eit eldre ord.
Sjå også runse, reie og reie si.

check rupl'e

rørsle, oppstandelse; bruka berre i eintal
Sjå også ruple mæ.

Det va' slig an rupl'e Oskorreiinn.

check rús

slump, slumpetreff, sjansespel

Det gjekk på a rús, då Knút selde sǿtepli på sauesjåæ, det varte sò som sò bå' mæ prisa å mæ vikt.

check ruskeverk
image

ubleika, tjukt lereft, til m.a. å sy klede og sengetøy av; bruka berre i eintal
Sjå også lèrept.

Den lisli gúten sille få an sekk'e av ruskeverk, for den æ så létt'e å bère.

check ruskrí

diverse småting (liti samling); bruka berre i eintal

Vi' du gjøyme attav ruskríi ditt, Bóa, eg fær naudt gange fyr' det. Ruskrí kan vère bå' nyttige å únyttige ting.

close russerrjúpe

bruka om spesielle og små rjuper som kom trekkjande (gjerne i store flokkar, og folk meinte rjupene kom frå Sibir)

close rust

liten skoglund

close Rútâ

1. Setesdal bilruter
2. rutebussen til Setesdal bilruter (passasjerbussen)

close rútesukker

raffinade (sukker i bitar)

check ruve

rur, skorpe på sår

Eg sér du hève a ruve på hondinn, hève du skòre deg?

check rúve

ting stabla oppå kvarandre, t.d. flatbraud, "eplekaker"

Dèt va' a góslèg brausrúve.

check rúveir'e

avlsver

Førr' i tí'inn måtte an alli sende rúveirin 'å heií om sommåri.

check rygg'e

1. opphøgd område bakafor og framafor bindingane på eldre ski
2. rygg

1. Attenat dei fremri ryggjæ sitje bindingan.
2 Eg hèv' vóndt i ryggjæ i dag.

close ryggjebròt

verkande rygg når ein har arbeidd ein lang dag

close ryggjeknip

kvass smerte i ryggjen (som kjem fort og forsvinn fort)

check ryggjeskjinn

Olja bomullsty (ruskeverk) tilpassa til å ha på ryggen, festa med ein knapp oppe / framme. Dette vart bruka når dei slo gras med stuttorv. Ein gjekk då mykje bøygd, og kunne ikkje ha oljejakke som ville hemme rørslene. Ryggjeskjinnet var då eit brukbart alternativ når ein slo medan det regna.
Sjå også skjinnbul'e

Eg brúkar ryggjeskjinn itt eg slær i regnveir, for inkji å vare så våt'e.

close ryggjeslit

verkande rygg når ein har arbeidd ein lang dag

check ryggjetak

ryggtak

Da våre fæle ti' prǿvast førr'e, take ryggjetòk.

check ryggjetuvl'e

ryggkvervel

Ulvehagli ha' gjengje inn midt midjom ryggtuvló 'å ulvæ, å inn i ryggmergjen.

check rygne

hofisk (aure)

Fysst eg va' på gåttæ om hausti, så riste eg fiskjen å kasta rygnun n'i bekkjen.

check rygnu

fiskerogn (berre bruka i fleirtal)

Fysst eg va' på gåttæ om hausti, så riste eg fiskjen å kasta rygnun n'i bekkjen.

check rykk'e

stutt arbeidsøykt

Mi stóge tvei lange rykkji førr'ell mi åte, men mi ha' nåkå líti snafs då mi såte a bil.

check rýmevèg'e

vegen der buskapen vert førd frå fjøset og ut til beitet
Sjå også rýme.

Mi have mange rýmevègji på støylæ, ti' ímíse kanta.

check rýming

bruka i samband med å drive buskapen ut på beite

Mi ha' a long rýming morgón' å kveld, den tí'í.

close rymlingji

rømling

check rymt'e

rykte, folkesnakk (noko som gjer inntrykk og spreier seg raskt)

Der va' slig rymt'e då 'an kåm oppigjænom mæ dei spillnýe Mercédisæ.

check ryngje

låg, lagga mjølkebytte med hank

Gúten fǿre néd ryngjâ mjåkk í. Finn ryngjâ, mi ljóte at fjósæ mókke!

check ryngjeskul

vassblanda mjølk når ein skyljer ryngja med vatn når det har vore mjølk i (vart bruka til kåvesutr til liks med td sepratórvatn og eplesó')

Ryngjeskuli brúke mi ti' kåvesutr, å blande né'í mjöl å anna godt.

check rynning

lauving av renningar og liknande

Rynningjí va' nóg helst'e om hausti.

check rysi

1. rise
2. stor, kraftig (bruka om både menneske og dyr)

1. Rysen steig av Honnås ti' "Glennås støyl'e" 'å austelénæ.
2. Dèt va' an fæl'e rysi, den elgstúten.

close rysl

småbuskar

check ryve

utslett, skurv (gjeld småborn i reivar)

Det æ reivebonní som have ryvin. Nò æ eg snart trjú tjug, men eg hèv' alli havt ryvin.

close ryv'e

Ein stokk bak i veven som renninga er sveipt omkring. Rullen med renning sveipt i vevreien.

close ræetal

uskipeleg tale

check ræeverk

uskipeleg verk (arbeid som er dårleg utført)

An kan 'kji hav' nåkå ræeverk so nére postvègjæ.

check ræl'e

lang og tunn person
Sjå også ræle og píperæl'e.

Dreng æ enn lang'e ræl'e, å tjurrspræk'e æ 'an.

check ræm'e

høgt skrik (stygt og langdrege)
Sjå også ræme.

Eg høyre nåkå fæle ræmi, då ha' Sveinung lagt seg på an hoggorm'e. Moirí høyre 'å ræmæ at ungjen ha' dutte å slègje seg.

close ræms'e

person som "bablar i veg" (med lite og uviktig innhald)

check rænili

1. snorskive på rokk eller dreiebenk
2. spinnehjul på handtein / spinnetein
3. lang kar (negativ seiemåte)
4. ufredeleg og rastlaus person

1. Rænilen på desse gamle rokkjæ sleng'e så at snórí kastar.
2. I ellgåmó tíd va' rænilen av stein'e.
3. Den langji rænilen tar vel alli brúke gardíntropp agong?
4. Sjå den rænilen!

check ræpe

smalt jordstykke

I Tveitebǿ æ nåkå ræpu som æ úhǿge å slå.

check ræse

sjukdom hjå hest (forkjøling)

Eg trúr hesten hèv' fengje ræsâ, 'an hóstar så fælt.

check ræsekrím

ha ei sterk forkjøling slik at det renn helst ukontrollert frå nasen

Det æ a fælt ræsekrím eg hèv' fengji.

close røkkjefýe

rekkjefylgje; bruka berre i eintal
Sjå også fýe.

check røkkjespa'i

1. reiskap til å skrape kjøtrester av dyrehud til garving
2. reiskap til å skjóte konni i eit kjer (korn som skal malast i eit kvernhus)

1. An røkkjespa'i må inkji vère for kvoss'e å hell'e inkji for núv'e, an lýt få av kjøtròsí, men inkji skjère n'i skjinni.
2. Røkkjespa'en lýt vère kvoss'e, så 'an tèk'e snerpun.

check røkkjingegån

ullgarn frå "opp'tt'erøkkt" eldre strikkeplagg

Å brúke røkkjingegån æ gó útnytting.

close røkstri

vegstubb, veg, stig, veglengd

close rön

tvikjønna menneske eller dyr; td geit
Sjå også tvítǿlingji, tvítóla, tvítutla, tvítekle

check røykbar'e

jernstonga som er mura inn midt i pipa til å hengje skórâ i.

Røykbaren hèv' fengje vermt seg.

check røykstòge

årestove, gamal stove med åre midt på golvet og ljore i taket m.m.
Sjå også gamlestog, nýestog og stòge.

Der va' inkji glòs i dei gamle røykstògó.

check røyksvipe

litt omnsrøyk i rommet; berre bruka i eintal

Der va' så fillen trekk'e i omnæ, at der vart'e a røyksvipe kverr gong eg gjår' 'å.

check røyr

lyske
Sjå også svongji.

Verkjen stend'e hèra i røyró, sa Jórånd.

check røyr'e

røyr

Røyren ha' tétta seg.

check røyrleggjari

røyrleggjar

Fysst vatni frýs'e, lýt an av å ti' have røyrleggjari ti' tíne det opp'tt'e.

close røyslandsjakke

strikkejakke med spesielt mønster (Grøn eller "rust-raud", bruka i staden for "gråkupte" for kvinner. Berre bruka til stakkar, svartstakk eller understakk, men ikkje til kyrkjebruk)

close røysæsl

kadaver; daudt dyr

check røyte

pinne til å utføre visse leikar med

Røytun våre mest'e 70 cm lange, å host'e beine.

check røytesydd

veggstokk i lafta bygning, som ligg under svilla for å tette; er ikkje festa og kan difor skiftast ut når han er roten
Sjå også sydd.

Røytesyddí mót austri va' ròtí, å måtte siptast.

close røytår

uttrykk bruka om ein sommar då det er mykje mykje regn, slik at det vert vanskeleg å turke høyet
Sjå også sènår og sløymår.

close råddag'e

1. herredøme, makt
2. rett / evne til å take ei avgjerd
Sjå også have rådag'e mæ.

close rådjærd

litt tørr kaffi i kjelen når dei reiste heim frå støylen om hausten (før i tida)

check råke

glorake (til å kare i elden med)

Du lýt brúke råkâ, Bóa, førr'ell du legg'e inní mei' vé'e.

check råkji

rennande væske frå munnvikane når ein t.d. tygg skråtobakk

'An togg skrå ti' råkjen rann ó' munnvíkó.

check råm

slump

Det gjeng'e på råm, men mi ljóte trú det æ rétt.

check råmýkkji

Råmjølk (Mjølka som eit dyr, td ku, har fyrste veka etter kalvinga. Denne mjølka er spesielt tykk og næringsrik).
Sjå også lyktost'e.

Råmýkkji va' gúl å tykk, å gó ti' lyktost'e.

check rårøyte

uttrykk bruka om eit menneske som ikkje gidd eller vil arbeide (er tung i seg og held seg ikkje i form; bruka om mann og kvinne)

Dei rårøytun kan an 'kji leigje ti' arbeie. Eg hèv' alli sétt sò den rårøyte, 'an ville alli take sí hond i nòkå ting. Det æ alli nòken fillnare 'ell dei feite rårøytun.

close rås

ras
Sjå også råsefadd og ræse.

check råsfadd

stad der det plar rase snø
Sjå også rås og ræse.

Fair 'ass vara 'an mæ at 'an måtte inkji gange oppunde råsfaddæ i Løyningsheiinn, men 'an gjekk der líkevæl, å råsí tók 'an.

check råskji

fuktig luft; bruka berre i eintal
Sjå også råskjen.

Der æ slig enn råskji i kjeddaræ mí at bjalkan fare ti' rotne.

check råslag'e

1. ferskt slakteavfall
2. lukt av innmaten av slakta dyr

1. Skjéran æ fæle ette råslag'e.
2. Gunnår tólde inkji lupten av råslagjæ.

close råsår

år som merkjer seg ut med mange ras

check råte

rett trestong, tunnare enn slåte
Sjå også slåte og fiskeråte.

Eg fann mi a råte å jaga kjýne o' hagâ.