Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på R: 104 | Totalt: 2585 | nullstill
Forklåring Døme
check ra seg

stille seg i rad og rekkje

Búskapen radde seg ette búvègjæ, heim'tt'e.

check ra seg

stille seg i rad og rekkje

Búskapen radde seg ette búvègjæ, heim'tt'e.

check raka nóri

veret kjem rett frå nordvest

No gjeng'e det av raka nóri, så då vare det kaldt.

check raka sǿri

veret kjem rett frå sør

Fysst det gjeng'e av raka sǿri, så vare det jamt úveir.

check rake etti

rake høy fint saman

Det lýt einkvæ rake etti fysst an høyar.

check rakke ti

skjemme, skjelle ut, tale stygt om
Sjå også ti'.

Å rakke ti' aire æ stygt gjårt. 'An rakka ti' bílen sin, som 'an alli kunna stóle på. Å rakke ti' fókk att'å bakji æ stygt.

check rala mæ (H)

"ei rekkje med ting"

Der æ rala mæ bíla ette vègjæ.

check ramm'e ti'

1. fæl til (som regel negativt)
2. flink til
Sjå også ramm'e.

1. Svein va' så ramm'e ti' ljúge.
2. 'An va' ramm'e ti' jakte.

check rangle ó'

sveive vatn i ei bytte for å få den rein

Titta, vi' du rangle ó' ryngjunn?

check rangle ó'

sveive vatn i ei bytte for å få den rein

Titta, vi' du rangle ó' ryngjunn?

check rape néd / rape

føde barn

Gònil rapa i nótt. No æ det 'kji lengji ti' 'u ska' rape néd. Nò hèv' Gýró rapa né'.

check ratast ifrå

kjem bort, minkar noko om senn

Det ratast ifrå, så snart æ der alli etti mei'.

check rati ting

1. vrangt og vanskeleg menneske
2. vrangt dyr

1. Eg hèv' alli sétt sò rati ting, 'an tóttest plent sitje om å vère imót adde aire.
2. Sò rati ting, som alli vi' fýe mæ flokkjæ!

check refse róve

barneleik; borna heng etter kvarandre i ei slags rove

Òlav æ for gåmål'e ti' å refse róve nò, 'an kan ska' si'.

check reie âv

1. skjelle
2. tale stygt om (til ein annan person)

1. Inkji reii âv 'an Òlâv att'e, det æ inkji sossa gali.
2. 'U hèv' reidt 'an âv så fælt 'u kunna.

check reie âv

1. skjelle
2. tale stygt om (til ein annan person)

1. Inkji reii âv 'an Òlâv att'e, det æ inkji sossa gali.
2. 'U hèv' reidt 'an âv så fælt 'u kunna.

close reie dògúren

reie graut til dugurden (ti' dògúrs)

check reie seg ti'

1. Bruka om når ei ku førebur seg til kalving ved at juret veks og vert fylt med mjølk, senane vert slakke, svulmar opp bak osb.
2. gjere seg i stand til å reise
Sjå også reie.

1. Eg sér kjýrí reier seg ti', det æ barre nåkå dage ti' 'u ska' kåme ti'. Branselí reier seg ti'.
2. Ska' an reise langt å vèr' borti lengji, lýt an reie seg ti' i gó' tíd.

check reie ti'

1. skjelle ut, kjefte på
2. skamfare, øydeleggje, mishandle

1. 'U reidd' 'an ti' så 'an mintest det.
2. 'An va' reidd'e så ti' at det va' vóndt å sjå.

check reie út

1. gjere einkvan i stand til å reise
2. gjere klart til bruk, utbetre (td eit rom)

1. Da reidde æ út mæ a gó' nyste.
2. Da æ færige mæ å reie út kjykkeni nò.

close reieleg satt

ærleg og sant

check reike mæ...

1. på grensa til å vere sinnsforvirra
2. mest oppfylt

1. Det reika 'ó.
2. "No reikar det mæ veiræ", sa Ånund, 'an ha' selt enn veir'e, å vill' hav' smíing i staden for bitaling.

close rein'e lórt'e

husdyrgjødsel (mannelorten vart ikkje rekna for å vere "rein", og skulle ikkje brukast på åkeren der det skulle dyrkast mat)

close reise mæ jólinn

reise frå ei jolevitjing utan å ha fått mat eller drikke (fordi personen ikkje vil vere så lenge at mat og drikke vert servert)

check reise opp'tte

kalle oppatt (Gje born same namnet som andre i slekta.
I Valle og Hylestad har det mest vanlege vore å "reise opp'tte" besteforeldra. Eldste guten fekk same namn som farfaren, og andre guten fekk same namn som morfaren. Eldste jenta fekk same namn som farmora og andre jenta fekk same namn som mormora. Her er også forklåringa på at to brør stundom fekk same namn, og vart då som regel skilde som Stóre- og Lisle-. Tredje guten og jenta fekk gjerne same namn som oldeforeldra i same rekkjefylgja. Det var også vanleg å "reise opp'tte" syskjin til foreldra som hadde døydd unge).
Sjå også opp'ttereist'e og heite etti.



"Vare det gút'e så vi' mi reise opp'tte 'an Papa, å vare det jente så vi' mi reise opp'tte 'æ Mamme".

check reise ti'

reise avgarde

Gunne reiste ti' før'ell eg fekk tale med æ. Du må 'kji reise ti', eg vi' fýe di, å eg hèv' 'kji stelt meg ennå.

check reise ti'

reise avgarde

Gunne reiste ti' før'ell eg fekk tale med æ. Du må 'kji reise ti', eg vi' fýe di, å eg hèv' 'kji stelt meg ennå.

check reiske opp

1. gjere reint
2. fjerne noko som er i vegen

1. Mi ljóte reiske opp búí, si' mi hav' vòr' 'er a heil vike.
2. Mi have reiska opp veitun, som våre så fudde av søyle.

check rèke attí

få sjukdomen attende, tilbakefall
Sjå også reke.

Det æ létt ti' rèk' attí fysst an æ úvýren ti' klæ seg å hèv' vòr' krímsjúk'e om våri.

check rèke ó' si

skjelle ut einkvan på ein lang og "ordrik" måte

Sòme tikjest ljóte rèke ó' si å vère úlílège. Dei tvei brǿan róke ó' sikkå det fælaste da kunna.

check rèke opp'tte

gjere ein handel omatt
Sjå også reke.

Å gjipte seg æ 'kji hestebýti, an kan 'kji rèke opp'tte om dèr æ lýti (stev).

check rèke ut

verte tjukkare
Sjå også reke.

'An hèv' rèkje út, 'an hèv' havt det for hǿgt i vète.
check renne birkji (H)

tappe bjørkesaft frå bjørk
Sjå også renne, birkji og birkje (V).

Èg å Gófa vår' mang a gong hítat bjørkó å rende birkji.

close renni å hopp (H)

lengdesprang med tillaup

close rétt kvílt

uttrykk bruka om at slåtteteigen vert slegen annekvart år

check rétt å slétt

vanleg strikking utan vrangbord

Unde dei sauma vèlæ, æ det spita rétt å slétt.

close rétte graut'e

graut laga av byggmjøl og vatn

check rétte klæi
image

samnamn på den mannlege setesdalsbunaden; bruka berre i fleirtal
Sjå også daleklæi, stakka og klæi.

Eg vi' have rétte klæí ti' kjørkjunn fysstedag jól.

check rétte seg

verte betre, friskne til

Hèv' 'an rétta seg ette dei lange sjúkdómæ?

close Rèva gjøyr i jórdí

uttrykk om at revetispa gøyr nokon i jord (einkvan skal døy)
Sjå også rève.

close ríe av

bruka om klyv som skrid av hesteryggen

check ríe ivende

dette ned

Kvinnúsi rei ivende i flaumæ.

check ríe út

gli ut, losne

Det rei út a rås i Svåun.

check ríe 'å

uttrykk bruka om når sinnet kjem raskt i eit menneske

Sinni rei' 'å 'an.

check ríe 'å

uttrykk bruka om når sinnet kjem raskt i eit menneske

Sinni rei' 'å 'an.

close ríke seg opp

verte rik på handel

check ríne 'å

bite på, verke på

Det rein alli 'å 'ó nòkå ting. Ko trú det må ti' for at det rín'e 'å hó?

check ripe tæga

skrape borken av tæger

Nò hèv' eg ripa tæga i heile dag, så nò æ eg gorrleid.

check ríse i vreisten

leggje eit risknippe inn i vreisten der det var for bratt så lasset kunne kome ut av kontroll

D'æ tryggare å ríse i vreisten 'ell at lassi skjýte ti' så at inkji hesten greier å halde det.

check ríse i vreisten

leggje eit risknippe inn i vreisten der det var for bratt så lasset kunne kome ut av kontroll

D'æ tryggare å ríse i vreisten 'ell at lassi skjýte ti' så at inkji hesten greier å halde det.

check ríse mýran

hogge greiner og leggje dei ned på myra slik at dei frys til (for å sikre at hesten ikkje søkk ned i myra når høyet skal køyrast heim om vinteren)

Høykjøyraran rísa mýran fysst da våre for blaute å hestan kunna søkkje í.

check ríse opp

stå opp om morgonen
Sjå også ríse.

Dei gamle rise opp mæ sólinn. Eg ríse 'kji opp førr'ell eg tar'.

check ríse 'å endi

reise seg opp på bakbeina (mest nytta om hest, men også bruka om sykkel, moped osv)

Fysst Brúnen reis 'å endi, va' 'an antel villvónd'e ell' lívræd'e. Taddeiv reis 'å endi jamt å samt mæ dei spræke pédæ sí. D'æ ageleg fysst hestan ríse 'å endi.

check rite av / 'å a fýrstikke (H)
image

stryke / tenne ei fyrstikke
Sjå også rite, og rite í a fýrstikke (V).

Du lýt rite av / 'å a fýrstikke så mi sjå ti' !

check rite í a fyrstikke (V)

stryke / tenne ei fyrstikke
Sjå også rite, og rite av / å a fýrstikke (H).

Du lýt rite í a fýrstikke så mi sjå ti' !

check rite seg út

merkje seg ut i høve til dei andre; bruka både positivt og negativt
Sjå også rite,

Det æ 'kji adde som tikje gama å rite seg út.

check ríve mòsi

samle mose på myr

Ska' an ríve mòsi ti' a timra hús, lýt mòsen vèr' lang'e å rein'e. Nò hav' mi rive mòsi ti' dei nýe búinn åkkå.

check ríve né' i kvikjen

rive opp skinnet på sida av neglane

Fysst an ríve né' i kvikjen, vare det a andære.

close ríve seg ti'

arbeide fort og hardt

close ríve seg út

"gamble", satse stort (med pengar; men det går gale og med tap)

check ríve út såtehøytti

spreie høyet som ligg i såter jamt utover marka for å turke det på bakken

'An måtte ríve útive såtehøytti så fórt det va' dogglaust.

check rjóte av

verte att, verte til overs
Sjå også rjóte og rjóte av skjepti

Det raut av nòkå for mèg au.

check rjóte av skjepti

1. losne av skaftet, sleppe taket (uttrykket er ubunden dativ)
2. vere uheldig, verte dårleg stelt
("av skjepti" er ubunden dativ)
Somme seier "rjóte ó' skjepti").
Sjå også rjóte og rjóte av.

1. Øksí raut av skjepti mæ' 'an hoggje vé'e, men 'u trefte 'an inkji.
2. Vilborg raut 'kji av skjepti då 'u tók 'an Lidvår.

check rjóte ó' / rjóte útó'

kome nokre regndropar
Sjå også rjóte.

Det raut ó' nåkå líti i ettenónæ, men det vætte inkji.

check rjóte ó' ongli

bruka om når fisken fell av fiskekroken og får att fridomen
(ongli er ubunden dativ)
Sjå også rjóte.

Det æ så lausbeitt i dag, at da rjóte barre ó' ongli.

close rjóte ti'

setje i gong med noko på ein ukontrollert måte utan omtanke

check rjóte 'å hovdi

snuble og stupe framlengs
("'å hovdi" er ubunden dativ)
Sjå også rjóte og hòvúd.

'U snåva i enn stein'e å raut 'å hovdi.

close rjúke ihóp

byrje å slåst, starte slåsskamp

close rjúke ihóp

byrje å slåst, starte slåsskamp

check rjúke ti'

1. gjere noko brått (utan å tenkje seg om)
2. setje i gong brått
3. Setje i (brått, med ord)
Sjå også rjúke.

1. 'An rauk ti' førr'ell 'an ha' tenkt seg om.
2. Sku mi kji líkegodt rjúke ti', nò som mi æ útkvíld'e.
3. Gunne rauk ti, å va' vónd: "Detta ha' du inkji sillt sagt!"

check rjúke 'å

1. gå laus på
2. gå til åtak på

1. Mi ljóte rjúke 'å ifrå morgónæ sku mi røkkje detta på an dag'e.
2. Hakji rauk 'å 'an Snæri, å sló 'an mest'e i hèl.

check róme henda

vere raus
Sjå også róm'e.

Mót dei fatikke ha' 'an jamt róme henda.

check ròn i rundt / ròn i kring

rundt forbi, rundt omkring

´Nò hèv' eg leita ròn ikring, men eg kan inkji finn' att'e den gói níven min.

check rǿre 'å

røre og snu kornet på padane i badstoga når ein turka det

Itt an turkar konni i basstògunn, lýt an nò å då rǿre 'å så alt turkar jamt.

close rubb å stubb

alt i hop, alt saman

check ruffe seg ti'

ha på seg fleire lag med klede så ein vert "rund"
Sjå også ruffe og ruffen.

Da ruffa sikkå ti' som da ha' sillt ti' Nórdpólæ.

close rugge kar'e

stor og kraftig kar

close rugge seg inn

"pakke seg inn" i sengeklede

close rugge si

vagge seg

check rult om rult

kast i kast

Fyddebassen datt rult om rult néd bakkjen. 'U snåva i a túve så det kasta 'enni rult om rult.

close rumske mæ si

byrje å røre på seg etter å ha sove

check rund'e av hondinn

gåvmild, rundhanda

Kjètil va' allstǿtt så rund'e av hondinn fysst 'an hjelpte fókk.

check ruple mæ

røre på, forandre (t.d. slik at eit steingjerde byrjar å rase ut)
Sjå også rupl'e.

Di mòge inkji ruple mæ desse múræ eg gjåre for enn mannsaldr'e sía.

check rykkje si

1. støkkje, skvette unna
2. verte uroleg

1. 'An rykte si alli kòs da båre sikkå.
2. Du tar alli rykkje di, for bussen kjæm'e alli ennå på a bil.

close rysje mòsi

rive opp mose

check ræd'e av si

engsteleg
Sjå også ræd'e.

An må 'kji vère ræd'e av si ska' an hoppe i fallskjerm'e.

check ræd'e for

1. sparsam med
2. engsteleg for
3. passar godt på
Sjå også ræd'e.

1. "Du æ 'kji ræd for vatnæ", sa Pål, 'an tótte Anne ha' sóe filli kaffé.
2. Eg æ så ræd'e for 'ó Òlâv, si' 'an inkji hèv' kåme heim'tt'e ennå.
3. Svein va' så ræd'e for dei nýe bílæ at 'an tór' alli brúk' 'an.

check ræde seg / ræ'e seg

uroe seg

'An ræda seg at da alli funne heim'tt'e.

check ræpe gånin

klemme ut innhaldet i tunntarmen (på sau; ved slakting)

An lýt ræpe gånin godt fyrr'ell an skjýler da.

check røkkje hasi

uttrykk i samband med gangardansen

Uttrykkji "å røkkje hasi" varte inkji barre tala om fysst det galdt gangardansen, det va' au a tevling for gama, om kvæ som kunna halde út lengst'e.

check røkkje í

nå (få tak i)

Eg røkk'e alli í dei sǿteplí som hange så hågt.

check røkkje í

nå (få tak i)

Eg røkk'e alli í dei sǿteplí som hange så hågt.

check røkkje opp

rekkje opp moskar av eit spøta kledeplagg
Sjå også røkkje.

'U røkkte opp spiti sitt, for leistan vurte for små.

check røkkje seg

1. reise seg opp frå ei bøygd stilling
2. strekkje seg oppover (om eldtungene)

1. Eg va' så íhuga mæ arbeiæ at eg røkkte meg alli heile øyktí.
Arbeier an tvíkruppen, lýt an røkkje seg av å ti'.
2. Lògjen lýt få røkkje seg.

check røkkje spanni

spenne ut med bakføtene
Sjå også røkkje.

Hesten røkte spanni.

check røyne ísen

prøve om isen er sterk nok til å gå eller køyre på.
Sjå også røyne.

An lýt allstǿtt røyne ísen itt an æ úsikker. An lýt allstǿtt røyne ísen fyrr'ell an kjøyrer út'å.

check røyse steinen

1. kaste stein i røys når ein dyrka ny jord (så køyrde ein bort steinen om vinteren)
2. leggje opp dyrkingsstein i røys

1. Fysst an røysa steinen, va' det viktig å leggj' 'an på an grei'e måti, å på an grei'e plass'e dèr 'an va' létt'e å få tak í å inkji fraus ti'.
2. An kunna røyse steinen opp som a borg, å hauge det opp innafyri.

check røyte opp epli

spreie opp den lause oppløgde jorda for å få opp alle potetene

Mi våre mange i fòrinn å ha' kverrsin teig'e fysst mi røytte opp eplí mæ eplerèke.

check røyte pinn / spile pinn

uteleik; mykje bruka før

Fysst an røytte pinn, va' der tvau lòg, eitt úti, å eitt inni.

check røyte på

kaste opp potetene med ein spesiell spade i potetonna (ein bruka hest og plog og pløgde opp ei øyefòr og ei eplefòr for kvar potetdrill)

I epl'onninn laut an vèr' mange, å kvær røytte på sin teig'e.

check røyte út

å få til å rotne

Yfsedrypi hèv' létt for å røyte út syddí itt múren æ låg'e.

check røyti lag

uvyrden veremåte

'An ha' slig a røyti lag, mange ville alli hav' nåkå mæ 'an å gjère.

check rå si

gjere som ein vil (vere fri)

Æ an vaksen, lýt an få rå si.

check rå' ti'

lett, enkelt

D'æ rå' ti' vèr' stór'e i kjeptæ fysst an inkji tar' gjère det. D'æ rå' ti' vère gó'e av annas.