Ordliste

  1. A
  2. B
  3. D
  4. E
  5. F
  6. G
  7. H
  8. I
  9. J
  10. K
  11. L
  12. M
  13. N
  14. O
  15. P
  16. R
  17. S
  18. T
  19. U
  20. V
  21. Y
  22. Æ
  23. Ø
  24. Å
  25. *
Tal ord på ��: 14412 | Totalt: 14412 | søketips | nullstill
<
Forklåring Døme
check "bjørkelauv"

lauvform på mali og hekti som vert bruka til bunadssylv

Det va' drusteleg mæ "bjørkelauv" på maló.

close "dauve-nóttóvi"

tunghøyrd person (slang-uttrykk)

check "dú gódens mann!"

uttrykk når ein er noko forundra over eit eller anna

Dú gódens mann! - sossi hèv' eg alli vorte traktéla førr'e!

close "du snittar 'kji Vårherri"

"Du lurar ikkje Vårherre"

check "du vi' seie"

til dømes, for eksempel

Hèv' du pæninge ti' kaupe di, du vi' seie, enn bíl'e, æ du inkji fatikk'e.

check "gull"

sers fin og rund stein (bruka i leiken munke mylse)

Adde som våre mæ i "munke mylse" ha' sitt "gull".

check "høyrer alli heimi"

"det er meiningslaust"

"Det høyrer alli heimi å gjère det på denna måten", sa Danil.

check "kvæ det va'"

"kven som helst"

'An va' så gó'e kar'e at 'an trúdde si mót kvæ det va'.

close "lisle pusle seist'e"

"den minste og veikaste" (greier ikkje å fylgje dei andre; negativt uttrykk for den det gjeld)

check "så heitt eg røkk'e"

"så fort eg klarar" (ikkje idrott)

Eg legg'e inn dialektórd på vallemål.no så heitt eg røkk'e!

close (gange) at stògó

reise på besøk til ein person utan å ha gjort avtale om dette på førehand
Sjå også gange.

close (tar alli) rykkje si

treng ikkje uroe seg

'An tar alli rykkje si.

close (vère) smått fyri

ha dårleg økonomi

close (å have) vónd tíd

ha dårleg tid eller hastverk

check ....snort 'an

uttrykk i samband med å verte sinna eller å verte fornærma

'Ånund snort 'an Haddvår då 'an høyre nåkå úlíleg om seg sjav'e. Targjær snort 'an Tarjei då 'an kåm med nåkå håvdregne órd om den lange nòsí 'enni.

check ...at

forsterkande tillegg på slutten av ei setning 

Kåvan mýkte å rauta ti' eg varte så leid'e at! Eg varte så gla'e at! 'U æ så fæl at!

check ...dinsiss / ...dísiss

hans / hennes ("siss"-endinga vert bruka som ei presisering på at td. gjenstanden har ein stor affeksjonsverdi)

Du må passe væl på den sýâ, for den hèv' vòr' móidísiss.

check a

eit

Eg hèv a vént hús å an gó'e bíl'e.

check a

ei

Der va' a vé' ei, å tvæ helle ljóte. Der va' ei jente eg líka godt.

check a hegne ting

verd å hegne om

Datamaskjín æ a hegne ting for moderne fókk.

check a hende gong

av og til, sjeldan
Somme seier "a hendte gong".

Det æ barre a hende gong at an sér stórfugl'e no. Eg æ a hende gong ti' bý'n.

check a hende vingl

ei sjeldan gong

Det æ a hende vingl å høyre om detta.

check a líti

nyfødt barn (før ein veit om det er jente eller gut)

Det hèv' kåme a líti i Níga' i nótt.

check a melle grand

bitte lite grann (meir enn a melle sýn)

Der va' a melle grand dumbe på skjermæ.

check a melle sýn

svært lite (mindre enn a melle grand)

Eg líkar barre a melle sýn mæ salt på eggjæ.

check a òvig dròg

"vrang person" som mest alltid seier imot
Sjå også òvig'e og dròg.

Gunnúv æ a òvig dròg som helst'e lýt vère eisemadd'e. 'U laut have som 'u villi, den òvige drògjí.

check a siss ærind

stutt ærend

Eg lýt a siss ærind ti' Bykle.

check a skakt órd

"eit skeivt ord"

Eg hèv' alli nòkåsinni høyrt a skakt órd av 'ó Sigúrd.

check a slags

ein slag

Det va' a slags suppe 'an stella.

check a spǿne kvendi

kvinne som er driftig og flink

Margjitt va' a spǿne kvendi, å ha' mange bélara.

check a stórt hundre

120 stk (bruka om lauvkjervar)

Å lauve a hundre va' a vanleg dagsverk, a stórt hundre va' a karsverk.

check a vikas tíd

ei vekes tid

Mi héle det a vikas tíd førr'ell mi våre færige.

check abbelsíne (V)

appelsin

Ungan finge kverrsí abbelsíne som prèmi.

check absebók

ABC-boka (grunnleggjande lærebok i lesing og staving)

I skúlestògunn såte da å låse i absebókjinn.

check add

all

Hú æ trugjí i add sí fær'. 'U hèv' vòr' gó' ti' arbei'e add sí tí'. Ti' odd lykke greidde 'an seg. Odd fjóre gjentun kóme triltandi. Da kóme ti' móts mæ mi, odd fjóre. Detta hèv' eg høyrt i odd mí tí'. Dèr ha' 'u fǿdd odd sí bonn. 'U fèr'e så hǿglegt i odde tòk.

check adde dagjen

heile dagen

Mi arbeidde mæ å klæ húsí, adde dagjen.

check adde samen

alle saman, alle i hop

No ljóte di kåme, adde samen!

check addeleis

alltids

Eg kan addeleis brúke detti ti' eit ell' anna.

check addestad

alle stader

Addestad hav' mi sète rǿa.

check addre

1. i sin beste alder fysisk
2. den / dei beste
3. aller

1. Eg lypte å bar 100 kjilo då eg va' på det addraste.
2. Den addre sterkasti mannen, va' Knút. Hú æ den addraste av dei trjå systó.
3. I da addre gamlaste bǿka å bræv mi kunn' finne, æ der ei å onnó úlíkheit i stavemåtâ.

check age

1. skræme, tukte t.d. "age opp born"
2. Bruka i uttrykket age seg (opp)

1. An lýt age bonní mæ da æ små.

check age seg

1. hisse seg opp
Sjå også age.
2. ta på seg ei mine for å skræme andre; briske seg

1.Gunnår aga seg opp for det 'an laut bitale så mykji.
2. 'An aga seg ti', å vill' vère så svær'e.

check age seg ti'

hisse seg opp 

Gunnår aga seg ti' å ville slåast.

check agelaus'e

vågal, aldri redd for noko
Sjå også úvýren.

Den agelausi Tårålen hoppa lengst'e av adde.

check ageleg

imponerande, frykteleg

'U sprang ageleg, å kåm fysst'e i mål.

close ageleg (H)

svær, skræmande
Sjå også agelèg'e (V).

check agelèg'e (V)

1. stor, vyrdeleg
2. skræmande
Sjå også ageleg (H).

1. Åni æ an agelèg'e kar'e.
2. Hesten kåm så agelèg'e i mót åkkå at mi rýmdi.

check agg'e

1. motvilje, hat
2. styng, smerte (fysisk og psykisk)

1. Gjermund ha' enn agg'e mæ si, så da tóre alli sei' 'ó i mót.
2. Eg ha' enn agg'e som det va' lengji førr'ell eg slapp.

check agji

1. vyrdnad, respekt, redsle
2. stabilitet

1. Det fýgde slig agji mæ 'ó Svein. Da ha' så útifrå agji for tórunn.
2. For å halde braurúva i agji så la' bakaran på a kjèrslòk.

check agjisdótter

grei og ven jente

Vént va' 'u fakta å passeleg stór, det va' a agjisdótter varte det sagt.

check agneskåli

skåli til å ha agner i

Agnin i agneskålâ sau' an ti' tøyse for kjý.

check âgni

1. dekkblad kring kornet (enkeltkornet)
2. snerper og agner (treskjeavfall); bruka berre i fleirtal
Sjå også såi og tøyse.

1. Fysst an mól for gróvt kunna an kjenne âgni som såi i grautæ.
2. Dei som stóge attenat treskjemaskjínæ vurte plent lóne av âgni å anna gjyv.

check agust

august

Agust plag' jamt vèr' enn vén'e måni.

check ai-ai

uttrykk bruka i samband med å gje uttrykk for at noko er leitt eller vondt (døme 1) eller flott (døme 2)

1. Ai-ai, sló du deg sossa fælt, Bóa?
2. Ai-ai, eg sér at du hèv' verkeleg vòre på bílhandel att'e!

check aie seg

gje uttrykk for at noko er leitt eller vondt

Gònil aia seg då 'u høyre om den fæle úlykkâ.

check aila / ailas

1. annleis
2. dersom ikkje

1. D'æ alli aila 'ell at pæninge lýt an have. Ha' eg sillt gjårt det ailas?
2. Aila dú hjelper mi, greier eg det alli.

check aila då

naudsynt

D'æ 'kji aila då, at du øyer opp pæningan på å tippe.

check aire

andre ("ubunden form", i samanlikning med hin)

Æ 'er aire som au vi' vèr' mæ? Èg líkar inkji å ète sjå aire. Èg meine det èg vi', å så kunn' aire meine det dei vi'.

check aire dagjen

neste dag (utsetje eit gjeremål)

Mi kunne 'kji vente at da kåme aire dagjen fysst mi spørje da so seint.

check airesinni

andre gonger

Airesinni kan det gange aila.

check airestad

ikkje heime hjå seg sjølv

Førr'e va' det av å ti' bonn som inkji vill' antel ète ell' på dó airestad.

check akdére

akkedere, diskutere pris, forhandle

Mi akdéra lengji førr'ell mi vorte einige om handelen.

check ake

godtale, overtale, mase på

Da aka mæ 'ó ti' da seist'e fing' 'an ti'. Kristí aka mæ 'enni ti' 'u lòva.

check akkórt'e

akkord (i arbeid)
Sjå også forsagd'e.

Anleggsarbeiaran æ jamt vånde mæ akkórt'e.

check a'klæ seg

kle av seg

Du tar' 'kji plent a'klæ deg om du kjæm'e inn våt'e!

check a'klæing

avkledning

An vare leid'e fysst dei a'klæingan å påklæingan vare for jamt.

check aks

1. kornaks
2. innfestinga til penn i penneskaft ("út-aks")

1. Byggoksí hav' lange snerpu.
2. Oksí kunna vare nòkå róme ette å hav' vòr' brúka i fleire år.
Sjå også ekse.

check aksjón'e

1. auksjon
2. aksjon i samband med innsamling

1. Aksjóna plage jamt drage mykji fókk.
2. Fókk æ helst'e góe ti' gjève ti' aksjónó hèra i kommúnâ.

check aksleklút'e

berestykke over skuldra i skjorta til den kvinnelege setesdalsbunaden

Aksleklúten lýt ti'passast ette skjortestórleikjæ.

check akte

1. passe (t.d.seg) på grunn av fare
2. passe på ungar
3. leggje merke til
4. tenkje seg å reise eller flytje seg til ein stad
5. bry seg om
6. meint for, tenkt til
Sjå også bångjǿle og gjǿle.

1. No må du akte deg så du inkji skjèr'e deg mæ dei kvosse nívæ!
2. Eg lýt akte æ Margjit i kveld, så eg kan inkji vère mæ dikkå.
3. No lýt du akte væl etti koss eg gjère det, så æ det 'kji så lengji førr'ell du hèv' lært det.
4. Kòri aktar dú di av?
5. "Ko aktar eg lívi mót a stórt namn å rykti!", kjýtte Bjørgúv.
6. Den greptí æ akta ti' mé.

check al

staven som ein heldt i handa og røytte pinnen med når ein røytte pinn

Tóne kasta alinn å sprang alt det 'u manta.

check album'e

fotoalbum

I dei gamlaste albumæ æ der bilæti frå Amérika. Albuman liggje i ei rúve på gjeddæ.

check aldjúp'e

ei alen djup

Kjellâ æ aldjúp mæ lòk attivi.

check aldra

aldrande; vert ikkje gradbøygt

Sigúrd va' an aldra mann'e då 'an dǿi.

check aldr'e

1. alder
2. levetid
Sjå også framslengsaldr'e.

1. Anlaug livde sin aldr'e út.
2. Dèr búdd' 'an heile sin aldr'e.

check al'e

malmved i furu; berre bruka i eintal

Alen i gamle furu kan mest'e alli rotne.

check alí
image

alen; lengdemålseining (1 alen = 62,75 cm)

Spèlin i ruggunn mí æ sò væl ei alí breie.

check allfor

altfor

'U kjøyre allfor fórt, å miste dífyri kórti.
check alli

aldri, ikkje

Èg hèv' alli gjårt detta førr'e.

check alli a skapandi órd

ikkje eit einaste ord

'An sa alli a skapandi órd heile kveldi.

check alli a stei's grand

absolutt ingenting

'An gjåre alli a stei's grand, heile dagjen!

check alli a stei's órd

"ikkje eit einaste ord"

'U nimnde alli a stei's órd om det.

check alli ense

1. ikkje bry seg
2. ikkje ta til seg (td mat eller drikke)

1. "D'æ best'e å alli ense ungó itt da æ for úmògeleg", sa Sigríd.
2. Kjýrí ensa alli matæ, så 'u måtte vère sjúk. Du ska' alli ense dessa bèrí innmæ vègjen. Du ska' alli ense detta rotne elgekadaveri.

check alli ève a órd

ikkje seie eit ord (vil ikkje ymte noko)
Sjå også ève.

'U èva alli ordi.

check alli fosstòge

uttrykket vert bruka om folk som uttalar seg svært spontant og utan å tenkje seg om

Der va' alli fosstòge mæ 'enni Anlaug, 'u laut út mæ alt.

check alli fudd'e

"får aldri nok" (av td pengar)

Den mannen var' alli fudd'e.

check alli gjère gangandi godt

ikkje arbeide
Sjå også gjère.

Eg hèv' vòr' sjúk'e, så eg hèv' alli gjårt gangandi godt heile vikâ. Der va' an karehóp'e som alli gjåre gangandi godt, barre fjasa å rǿa.

check alli gjère handtak

dovne seg, ikkje gjere noko fysisk arbeid

Ånund va' mest'e allstǿtt inni, å gjåre alli handtak.

check alli havandi

ikkje god nok til å ha og bruke

Hesten va' så skjýr'e at 'an va' alli havandi.

check alli have såí

ikkje ha att mat i huset

Eg æ så masslaus'e, eg hèv alli etti såí.

check alli henstand

"ikkje slingringsmon" (ofte bruka om person som er åfløyg'e og ikkje kan vente; andre kan tykkje dette er noko ugreitt)

Der va' alli henstand mæ 'enni Gývi, detta vill' 'u gjère i dag.

check alli ko / alli kå

berre; berre nytta i nektande form

Det æ alli ko èg som hèv' lykjili ti' grendehúsæ. Eg æ alli kå úheldig'e! Eg hève alli treft æ kå ei gong.

check alli kåm' né'å bugji bein

"aldri setje seg for å kvile under arbeid"

Eg hèv' arbeidt i heile dag, så eg hèv' alli kåm' né'å bugji bein.

check alli líkjen

"ingen liknande" (utbrot som ein person kjem med når han er forundra over noko)

"Nei, alli líkjen, dèt va' gama å høyre!" Alli líkjen, kjæm'e du mæ moltu ti' mi!

check alli livandi fré'e

1. svært uroleg til sinns, nervøs
2. mykje støy og uro; bruka i samband med born som leikar

1. Eg hèv alli livandi fré'e itt du æ på heiinn i skodd å úveir.
2. Det va' alli livandi fré'e i Heimiga mæ ungan våre små.

check alli makjen

"ingen kjem opp i mot"

'Er æ alli makjen 'ass! 'Er æ alli makjen 'enni Yngjebjør ti' saume véne krulla.

check alli mæ leiinn

ikkje med måte

Det va' alli mæ leiinn det 'u sýtte moi sí.

check alli mæ måti

ikkje med måte

Det va' alli mæ måti det Knút laut slíte, det tóttest leggjast ti' nòkå allstǿtt.

check alli mæ vitæ

overmåte, "grenselaust"

Det va' alli mæ vitæ, det 'an arbeiddi!

check alli må âv

ha nedsett kjensle eller førleik i musklar (dovne pga nedsett blodsirkulasjon; ofte mellombels)

Eg mår 'kji âv hondó fysst eg hèv' sauma så lengji. 'An ha' fengje slag, å mådde alli âv dei eine armæ. Eg mådde alli âv mi. Eg mår 'kji âv hondó mí i dag, da verkje så fælt.

check alli renn ell' stýri

bruka om person som er sta eller eigenrådig og som det ikkje nyttar å overtale

Der æ alli renn ell' stýri mæ 'ó, detta vi' 'an!

check alli rétting

ikkje orden eller system
Sjå også rétting.

Det æ alli rétting 'ó Svein, det vare 'inkji nåkå av nòkå ting.

check alli råd

aldri råd med

Det va' alli råd få i doktari den gongjí Anlaug varte så sjúk.

check alli skapandi grandi

absolutt ingenting
Sjå også alli skapte grandi.

Eg hèv' alli gjårt skapandi grandi i heile dag! Eg høyrer alli det skapandi grandi!

check alli skapte grandi

absolutt ingenting
Sjå også alli skapandi grandi.

Det va' alli skapte grandi etti i bingâ. Eg hèv' alli ète skapte grandi i dag.

check alli snart / alli snér

mest aldri

'U æ alli snart úti lenge.
check alli sǿle ti'

"ikkje strekke til", "ikkje henge saman", langtfrå

Det æ a stellâs i dei húsæ, så det alli sǿler ti'.

check alli tonní âv

"mase utan opphald"

Der va' alli tonní âv, så mi laut barre lat' 'an Bóa reise, 'an va' så ǿr'e.

check alli tròt 'å

"aldri ende på"

'U va' så rík at der va' mest'e alli tròt 'å médelæ 'enni.

check alli vite rétting

vere forvirra, ikkje vite kva som er rett og gale

"Eg veit alli rétting", sa Gunnår, då da spúr' 'an om koss han meinte da sille.

check allminni

minne om ting og hendingar som alle kjenner til

Då Oddvar Brå braut av staven sin, må vel i dag reiknast for å vère a allminni.

check allnakke

almanakk

Da våre så virkne ti' fýe mæ i allnakkunn i gamle dage.

check allstýrig'e

bruka om person som sjølv vil bestemme det meste (og meiner han sjølv oftast veit best)

Dei allstýrige var' jamnast'e filli líka.

check allstǿtt

alltid

Det va' allstǿtt nåkå vas mæ 'ó Pål.

close almindeleg (H)

alminneleg

check alt

1. heilt
2. allereie

1. Eg sprang alt heim'tte forotta å stanse.
2. Eg hèv' alt gjårt det.

check alt fórt

fortløpande

På desse internettsíunn registrére mi nýe órd alt fórt.

check alt mæ sèg

"mange ting å ta omsyn til"

"Ja, det æ alt mæ sèg", sa Haddvår, då Knút skreppte av alt Haddvår ha' gjårt for å få registrére dei gamle bilætí.

check alt som tíast'e

noko overraskande (tek seg opp att med visse mellomrom)

Alt som tíast'e kåm Gunnår for seint ti' arbeiæ.

check alt som æ

alt som finst

Eg hèv' lèse alt som æ i bóksamlingjinn.

check altargrind

opninga i altarringen

Det æ barre presten som brúkar altargrindí unde messunn.

check altari

altar

Fysst mi ofre, gange mi rundt altaren.

check âltimr

tømmer med mykje al'e

I dei gamlaste stògehúsó va' det brúka mykji âltimr.

check alúr'e

larm, bråk

Fysst du slepper kjý om våri, vare der jamt fæl'e alúr'e mæ rauting å bjøddu.

check alvårsklèg'e

alvorsam

Gývi va' så alvårsklèg, så mi såge det ha' hendt nåkå vóndt.

check ambari
image

Lagga trekjerald, ovalt eller sirkelrundt med øyro og lok til å låse. Vart td nytta til å lagre smør i. Sjå også smø̀røskje.

Da brúka helste ambaran ti' å have smø̀r í.

check ambarslòk

lok på ambar (skreielås, hèvili og ei "skreie" som går ut i øyro)

Ambarslòkji vare læst mæ a skreie.

check ame

halde på lenge med noko

'An ama å fiska, men fekk inkji nåkå.

check ame seg ti'

streve i lang tid (så ein vert mest utsliten, trøytt og arm)

Mi have ama åkkå ti' i dag, men så have mi rukkje mykji au. An fær ame seg ti' fysst an høgg'e bjalka.

check amerikakvåe

tyggegummi som vart sendt i pakker frå slektningar i Amerika straks etter andre verdskrigen
Mange seier "mérkankvåe".
Sjå også kvåe.

Mi tótte så gama få amerikakvåe i pakkó frå syllfókkó i "Júnaiten".

check amle

1. halde jamnt på med noko
2. streve med arbeid (arbeidet går ikkje så fort sidan ein ikkje er så flink eller ikkje orkar)

1. Da såte å amla å rǿa om adde skapte ting. Eg hèv amla mæ ungó i heile dag.
2. Torgrím amla å arbeiddi mørks imidjom. 'U amla mæ nòkå allstǿtt.

check amleleg (H)

arbeidssam, strevsam

Knút æ så amleleg, men så fælt fórt gjeng'e det inkji.

check amli

travelt

Det kan vèr' amli i lembingjinn.

check amling

langvarig arbeid som går seint

Tårål ha' slig amling mæ opptakjæ, men 'an gav alli opp.

check ammusjón'e

ammunisjon; bruka berre i eintal

'An fann nåkå ammusjón'e som måtte vère si' gamlegófar 'ass livdi.

check ampe seg

"eggje på seg" nokon, kyte så smått

'An ampa seg, men det va' ingjen som vill' ens' 'ó.

check ampi

1. travelt, brysamt, strevsamt
2. ampert (når to eller fleire diskuterer høglytt, og det vert dårleg stemning)

1. Det va' ampi å skjǿre den tungji snjóren.
2. Nò vare det så ampi at det æ best'e å reise.

check ampløy

strev, annsemd
Somme uttalar ordet som "annpløy".

Eg hèv' slig ampløy mæ desse småbonnó eg passar på.

check amrål'e

ståk, gny, skrik, skrål

Det va' slig an amrål'e i bryddaupæ 'ass Lavrans å Anne.

check amrålen

person som pratar og pratar

Úv'e va' så amrålen, det va' a plage å få 'an i hús.

check amstr'e

innsatsviljug person

Sigmund va' slig enn amstr'e å ville vare meistarspilemann'e.

check amstre

kave, streve
Bruka i uttrykket amstre seg ti'.

"Eg vi' 'kji amstre meg úti gusten!", sa mannen, då 'an ha' flutt på gamleheimen, å pleiaran ville hav' 'an mæ på trimmæ.

check amstre seg ti'

1. arbeide hardt fysisk
2. trene, drive kroppsøving
Sjå også amstre.

1. Torgrím amstra seg ti', bå' daga å kveld; 'an tóttest alli trøytne.
2. No amstre fókk sikkå ti' mæ træningsapperat.

check amstreleg (H)

innsatsviljug

Den som æ amstreleg fær gjinni lǿn for strævi sitt.

check amtsstút'e

avlsstut, avlsgranska stut, i organisert bruk for fleire bønder
Sjå også tjór'e.

Detti æ så gó' a kjýr at mi ljóte ti' amtsstútæ mæ 'enni itt 'u løyp'e.

check an

ein (bokmål man)

An tar' 'kji vèr' lærd'e for å skjø̀ne detta!

check an (V)

Ein (hankjønn). Den trykklette forma er ulik i Valle og Hylestad: I Valle: "an", i Hylestad: "enn".
Ein brukar berre den trykklette forma som artikkel, den trykksterke er eigentleg eit talord.
Sjå også den ubundne artikkelen ein (H) og talordet ein.

Èg æ an valldǿli.
Èg æ enn hylstringji.

check ananné (V)

einannan
Sjå også ennanné (Hylestadmål).

Da stóge unde ananné i stigâ.

check andakt

1. "audmjukt sinn"
2. andakt

1. Mi have etti så líti mat'e nò at mi lute èt' 'an mæ andakt.
2. Mi héle i hóp hondó i andaktinn.

check andareglugg

luftehol / lufteventil i grunnmur
Somme seier "andarhòl".
Sjå også glugg.

Der lýt vère fleire andareglugg i an kjeddari.

check ande

ha vond pust (dårleg ande)
Sjå også ande våkt.

'An anda så eg laut snú mi i frå 'ó. Èt' an kvítlauk'e, så andar an.

check ande våkt

ha vond pust (dårleg ande)
Sjå også ande.

An lýt halde tennan reine så an inkji andar våkt.

check andlitsbrås

fyldig og raudleitt andlet

Det fýgde anlitsbrås mæ dei húsæ.

check andlitssvipi

likskap i andletet i høve til resten av slekta (kroppsforma kan derimot vere annleis)

Det æ tídt der inkji æ så mykji andlitssvipi midjom syskjin.

check andórsklèg'e

alvorleg, ottefull, oppskræmd

Gjermund va' så andórsklèg'e då 'an såg di fæle spǿkrí'i.

check andsǿls / andsǿlis

mot sola, mot klokka

Vi' di sende detti kakefati andsǿlis?

check andvake

skimte såvidt

Det va' såvídt eg kunna andvake sauó evst 'å heieristinn.

check andvarpe

1. puste langt og tungt (slik at det høyrest tungt og vondt ut)
2. geispe (bruka om frisk og normal person)

1. Gunnår andvarpa så da tenkte da laut ringje naudnummeri 113.
2. Anne andvarpa heile kveldi.

check andvòke

bruka i uttrykket kåme i andvòkâ
Sjå også åvòke.

Eg æ helste syvjug'e i dag, for eg kåm i andvòkâ i nótt.

check andvòke (H)

skimte, greie å sjå noko som er utydeleg eller langt borte
Sjå også substantivet andvòke og uttrykket kåme i andvòka.

Andvòkar du búskapen?

check andære

ein skinntrevl som losnar på sida av naglen, og når ein dreg i denne, så riv det berre lenger og lenger ned i kjøtet

Eg hèv' så vónd a andære! Ja, men då lýt du barre late vère å drage í æ.

check anfælen

ha lett for å verte redd for ein mogeleg negativ situasjon

Mamme va' så anfælí itt det va' tóreveir.

check angbeiti
image

meitemark

I mittingjinn kan an finne mange angbeita.

check angji

god lukt; bruka berre i eintal

Det va' slig angji úti hagâ.

check angrǿmen

noko som tek svært stor plass, er for stort i høve til plassen, er i vegen; vert ikkje gradbøygt
Sjå også skrovlen og skrøyvi.

Angrǿmne mǿbla gjère det trongstilt.

check angrǿmi

ting som tek mykje plass

Denné benkjen æ a fælt angrǿmi.

check ankernapp'e

messingknapp med anker påtrykt

Då 'an kåm heim'tt'e frå Býn ha 'an kaupt si a kupte mæ ankernappa på.

check anlǿgd'e

person som har lyst til å le, men held låtten tilbake; dette syner tydeleg i andletet
Sjå også anlǿgjast og anlǿgje.

Tóne va' så anlǿgd at 'u héldt på å sprekke.

check anlǿgjast

når fleire prøver å få kvarandre til å le, men at dei ikkje må / vil le; bruka berre i fleirtal
Sjå også anlǿgje og anlǿgd'e.

I kjørkjunn måge mi inkji anlǿgjast.

check anlǿgje

seie / gjere noko som får andre til å le
Sjå også anlǿgd'e og anlǿgjast.

Lív å Sigríd våre så fæle ti' å anlǿgje kvorairne. 'U anlǿgde meg, så eg ló ti' tårun trilla.

check anna åri

annakvart år

Mi slóge teigjin på heiinn anna åri, så slåttâ fekk kvíle.

check annamanns

annanmanns

Eg spring'e inkji ette annamanns kvendi! 'Er æ mykji annamanns saui au i desse hópæ. 

check anndag

andredag (2. joledagen, 2. påskedagen, 2. pinsedagen)

Anndag jól plage det vère jólefest'e i skúlehúsæ. Anndag påske kåme turistan av heiinn.

check anne

gjere ting i tide (minne på, mase på)
bruka i uttrykka anne på, anne seg ti' og det annar på.

'U anna på 'an ti' å lèse mei' på leksun. Moirí anna på dótterí at 'u sille gange mei' på skúli.

check anné

annan, andre

'An varte som an anné fysst 'an va' drukkjen.

check anné dagjen

annankvar dag

Denne vika hèv' det ringt helst'e anné dagjen.

check anne på

1. skunde på, gjeve tilskuv, arbeide hardt og fort
2. oppmuntre til
Sjå også anne.

1. Det annar så på fysst an skjǿrer av tòkunn.
2. Moirí anna på dótterí at 'u sille gange mei' på skúli. 'U anna på 'an ti' å lèse mei' på leksun.

check anne seg ti'

kome i gong med noko, skunde seg
Sjå også anne.

Nò lýt du sjå å anne deg ti', vist du ska' greie å halde avtalen klokka sjau. Nò mòge di anne dikkå ti'.

check annekverr

annankvar

Førr'e gjinge mi i skúli annekverr dag'e.

check annés

"andre sin" (genitivsform)

'An tók alt sitt, men inkji nåkå av annas.

check annig'e

ivrig etter å kome i gong

Tóre æ så onnig, 'u lýt helst'e vère fyre aire allstǿtt. Den annigji Haddvåren va' fyr' åkkå då mi kóme.

check annungji

kalv på andre året
Sjå også annæringji.

Da ha' tvei annunga dèt sommåri.

check annvint

travelt

Det æ så annvint i slåttonninn. Du hève det visst annvint i dag. 'An ha' det allstǿtt kalleg annvint i slåttæ, for 'an va' plent eisemadd'e.

check annæringji

fole, andre leveåret for eit føl
Sjå også: fòli, fyl, merr, grahest'e, jalk'e og annungji.

Enn annæringji lýt an bigjynde å temje.

check anskare
image

Når is demmer opp for regn- / smeltevatn på taket, slik at det vert lekkasje og dryp inne. Vatnet kjem oppover bak ein skøyt i tekkjingsmaterialet. Liten takvinkel og lite omlegg i skøyten til tekkjingsmaterialet er moment som gjer at det anskarar fortare enn med stor takvinkel og godt omlegg. Dårleg isolasjon i himling slik at varmen inne smeltar isen / delar av isen oppå tekkjingsmaterialet, samtidig med sterk kulde ute, er som oftast årsak til denne situasjonen. Problemet kan oppstå både med torvplast og never.

Ti' mindri takvinkelen på tòkunn æ, ti' léttare hève det for å anskare.
check antel / antelis

anten
"Antelis" vert oftast nytta når det er fyrste ord i setninga. "Antel" vert nytta når ordet er inne i setninga.
Sjå også anter.

Antelis kjæm'e du i morgó hellis lýt det barre vère. 'An kåm antel det va' virkt ell' heilagt.

check anter

anten
Sjå også antel.

Mi vi' 'kji anter gange 'ell løype på skjí.

check anti óver

Leik med å kaste ball over hustak. "Anti óver" er ikkje frå Setesdal eller Noreg, men leiken har likevel vore i bruk her. Uttrykket kjem frå Skottland og heiter eigentleg "Antony - over".

Mi leika jamt "anti óver", førr'e.

check antrast

småkrangle

Nò bonn, mòge di 'kji antrast om detta lisle! Det va dei vaksne som au tótte gama antrast.

check anveggspad'e

veggfast sitjebenk lengst inne i stoga
Sjå også pad'e, lislepad, kvílepad'e og mollpad'e.

Anveggspaden æ gåmål'e å sliten.

check api

ord frå leiken "tikking" (når ein kom på "apen" var ein "fri")

Du må 'kji tikke mèg, for èg stend'e på apâ!

check apleblóm'e

fruktblom på apal

I varmt å godt vårveir æ der mykji fjúkandi i apleblómó.

check aprikóse

aprikos

Èg líkar godt aprikósu i sviskegrautæ.

check arbeiari

arbeidar

Tårål æ an góe arbeiari, 'an lèt'e seg ti' allstǿtt. Kòss æ det mæ arbeiaró dí i dag?

check arbeie (H)

1. lage
2. arbeide
Sjå også gjère.

1. Kvæ hèv' arbeidt denné kubbestólen?
2. Eg arbeier mæ kubbestólæ ennå.

check arbeisgjèrug'e

svært arbeidssam person som arbeider meir enn dei fleste
Sjå også gjèrug'e

Såvi æ bå' arbeisgjèrug'e å nyttug'e.

check arbeisgogn

reiskap for arbeid

An lýt stelle godt mæ arbei'sgognó sku' da halde lengji. Góe arbeisgogni æ håve arbeii.

check arbeistròta

trøytt etter hardt arbeid (mange tykkjer dette er ei god kjensle)

Det æ bèt'e vère arbeistròta 'ell arbeisleid'e.

check arbeisvónd'e

dårleg arbeidshumør

Det æ inkji gama ell' greitt å vère i hóp mæ dei som æ arbeisvónde. Ein som æ arbeisvónd'e lýt helst'e arbeie for sjave seg.

check ardlekkji

lekkje til å feste mellom plog og skokla

Ardlekkji kan an flytje nòkå ti' lé's itt det trengst.

check ar'e

ard (treplog med jern i spissen)

Aren æ létt'e, men fillen å plǿgje mæ.

check arg'e

slu, lur, underfundig (både positivt og negativt)

Såvi æ arg'e ti' finne út ting.

check arig'e

vond, ugrei til sinns, tenkjer ut vondt, vondskapsfull

Håvår æ 'kji nåkå grei'e å vère i hóp mæ, 'an æ så arig'e.

check arigskap

sterk vrangvilje (ordet inneheld eigenskapar som "vrang", "vondskapsfull" og "eigenrådig")

Mannen va' fudd'e av arigskap, allstǿtt på tverke.

check arkejinn

tunn jernplate utan galvanisering

Eg bøygde ti' a plate av arkejinn.

check armbrugde

armlene på brugdestól'e

Armbrugdun vår' så vént gjåre å útkròta.

check arm'e

arm, fattig, svak

Targjær va' så orm at 'u måtte frå garæ. Åshild æ så orm ette korónakríkjunn.

check arme darri

"arme stakkar"; uttrykk om person som ikkje greier å få til det han ynskjer
Darri: lang, lat kar (gamalnorsk)

Å din arme darri, detta greier du alli!

check armeie

folkehop

Dèt va' a fæl armeie som gjekk ette vègjæ.

check armekrikk'e

armkroken
Somme seier "armkrikk'e" eller "armekrykkj'e".

Da leiddest i armekrikkjæ. Sjå også krikk'e.

check armóds ting

"stakkar", fattigmann som er ille stelt

'An va' a armóds ting som alli kunna greie seg sjav'e.

check armódsdóm'e

sterk fattigdom

Det va' reine armódsdómen i dei húsæ ette at mannen dǿi.

check armódsklèg'e (V)
image

fattigsleg

Tòróv va' líten å armódsklèg'e. Dèt va' an armódsklèg'e sodd'e, barre skòma mjåkk.

check armódsklegt (V)

fattigsleg

Det såg armódsklegt út, men det va' godt.

check armódslit'e

bleik og sjukleg farge i andletet

Gònil fekk slig an armódslit'e då 'u ha' lègje lengji sjúk.

check arta

arbeidsviljug, fortfarande, utolmodig

Hesten æ så arta at eg tar alli anne 'an ti' drage. Yngjebjør æ så arta at 'u slít'e seg plent út.

check asens

nedsetjande ord på eit eller anna som ein er irritert på

Den asens fanten! Dei asens dýrí have rive néd grindí. Det æ a asens plage mæ sauó som stadigt kåm' heim'tt'e ó' heiinn.

check asfalt

asfalt

Klokkâ låg nèd'å asfaltæ sundeslègjí. Asfalti æ nédsliti.

check Asgjær

Asgjerd

Eg kan alli minnast kòr det varte av dei Asgjærinn, men 'u flutte út ó' bygdinn.

check Aslag / Aslagji

Aslak

Eg trefte den eini Aslagjen, men inkji den hin.

check at

1. til; kjem av "åt"
2. frå (om ettersmak)

1. Eg reiste at skógjæ mæ motórsag å gó' nyste. Torgrím kjøyre konni at kvinninn mæ hest'e å kjerre.
2. Der va' a nòkå særègjí smòk at dei sǿteplæ.

check at snòreheiinn

på heia der rypene held til

Mi fýgdest at snòreheiinn, èg å Gunnúv, men mi ha' kverrsí snòrelåm.

check ât vère

verte fornærma, noko ein ikkje likar
Sjå også vare mæ.

Då mi tala om detta, tótte eg det ât vère.

check at åræ

til neste år

Da fortålde da ville flytje heim'tt'e at åræ.

check atgådd'e

verte lagd merke til
Somme seier "åtgådd'e".

An vare atgådd'e fysst an klær seg snódigt ell' klypper seg rart. 'An varte atgådd'e då 'an gjekk i langbuksu midt i vikunn.

check athuge

kontrollere at alt eller alle er på plass (gjeld buskap, folk og ting)

Hèv' du athuga godt nóg? Mi ljóte athuge nåkå kvorjestad fysst mi inkji vite kòri mi sku leite. Mi lute athuge at mi hav' adde sauin.

check âtnýtt'e

knytt att, knytt til

An lýt passe på at konnsekkjin æ godt âtnýtte.

check atsilig'e

1. så som så
2. ugrei / uskikkeleg person
3. fleire / mange
Sjå også atsiligt.

1. Det va' enn atsilig'e mat'e mi finge.
2.'An æ atsilig'e, den svadden!
3. Eg hèv' vòr' sjúk'e atsilige gongu denné vetren.

check atsiligt

så som så, fælt
Sjå også atsilig'e.

Der va' helst'e atsiligt dèr nórd, den tíd da drukke heile dagan.

check att i staden for

i staden for

Att i staden for lúsekupte kan an brúke grautekupte.

check att om

om att

'An måtte lèse tekstí att om.

check attafyri

bakanfor

Stó' du frammafyri ell' attafyri då det smadd?

check attare

bakre

Den attari benkjen vi' mi býte út. 'U sat på dei attare benkjæ. 'An sat på dei attaste benkjæ. Mi vi' have enn attare benk'e hèra!

check attat

attåt, i tillegg
Sjå også preposisjonen attat.

Eg brúkar mykji syr attat eplegraut'e.

check attat

attåt, i tillegg (når ordet er sist i ei setning vert den siste "a-en" lang, som i døme nr 2)
Sjå også adverbet attat.

Ko slags drykk'e sku mi hav' attat matæ? Ko vi' du have attât?

check attati

attantil, bakanfrå

Dalebuksun æ véne attati, mæ dei stóre skjinnfuinn.

check att'e

1. att, tilbake
2. om att
Sjå også ette / etti.

1. Papa reiste for a bil sí'a, men eg veit 'kji nær 'an kjæm' att'e.
2. Fysst eg kairar kairefyddi, så tèk'e eg da att'e å rullar.

check att'ebatna

heila, ferdig batna

Fysst detti vónde såri æ att'ebatna, kan eg ti' symje att'e.

check att'egangari

gjenferd

Førr'e såge da att'egangara av å ti'.

check attegløyme

eldre ugift kvinne
Somme seier "ettegløyme".
Sjå også møykjèring.

Der búdde tvæ attegløymu i same stògunn.

check att'ekjennandi

attkjennande

'An va' 'kji att'ekjennandi då 'an ha' raka av si skjeggji.

check att'elèten

stengd (td dør eller grind)

Lé'i va' att'elèti då eg fór forbí i dag tí'leg.

check att'enappa

knept heilt opp (om skjorte)

Haddvår gjekk allstǿtt mæ skjortun att'enappa.

check attenat

attafor

Traktóren stend'e attenat húsó. Du lýt athuge attenat loptæ, om du hèv kasta bort klokkunn dí dèr.

close attette

bakover

check attetti

bakover

Skjíne mí æ så leie ti' skríe attetti fysst eg gjeng'e mótbakkji, da æ så bakskreidde.

check attfyri

attfor

Drag gardínun attfyri!

check atti

bak

Dei som ha' fengje bonn ottafor ekteskapi, laut sitje på an tausestól'e attenat troppinn, attast'e i kyrkjunn.

check attí

1. etter
2. attåt

1. Èg kjøyrer skóter å Tóne heng'e attí på skjí.
2. Eg blandar attí nåkå gróvt i stumpedeigjinn.

check atti

bak

Svårtestakkjen hève fedda atti.

check atti vikunn

neste veke

'An sa at 'an vill' kåme atti vikunn.

close attigjænom

bakover

close attimidjom

av og til

check attivi

bakover
Sjå også framivi.

Eg datt attivi.

close attlengjis

baklengs

check attundi

under, innunder

Sèt a fat attundi så inkji oljen renn'e n'i asfalti.

check att'å

bakpå

Èg sykla å Jón sat att'å bakbèraræ.

check att'å bakji

1. helle bakover
2. "bak ryggen" (baktale)

1. Vaggestólen hadda så mykji att'å bakji, at eg va' ræd'e å sitje í ó.
2. Borgjill va' fæl ti' tale om fókk att'å bakji.

check au

òg
Sjå også å.

Vi' dú au på fótballkampen? Èg vi' au fýe, sa gúten å sprang ette fai sí.

check audsklèg'e (V)

1. einsamt, saknar selskap
2. øyde plass, langt frå folk
Sjå også audsklèg'e (H).

1. Det æ så audsklegt itt an vare eisemadd'e i húsó.
2. Hèr æ så audsklèg'e an plass'e at hèr ha' inkji èg kunna bútt.

check audsklèg'e (H)

øyde plass, langt frå folk
Sjå også audsklèg'e (V).

Detti æ enn audsklège støyl´e.

check auga

1. auga
2. den runde opninga i oversteinen i ei kvern (der kornet fell ned frå viâ)

1. Augó 'ass vår' brúne.
2. Sigli ligg'e innfelt i ivesteinæ, 'å båe léa å' auga.

check augnedoktari

augelækjar

Eg lýt sjå å kåme mi ti' an augnedoktari, eg tikje eg sér fillnare nò.

check augnefare

sjå nøye og granskande på noko

An lýt augnefare væl enn gåmål'e bíl'e disom an tenkjer ti' kaup' 'an.

check augnekvorm'e

nedre augnekanten
Somme seier "augnekvarmen".

Du lýt turke deg i auga, du hèv' nòkå i augnekvormæ.

check augneleiti

synsgrense (så langt ein ser)

Det va' a heilt augneleiti midjom støyló.

check augnestó

augnekrok

Eg æ sår'e i augnestóinn.

check augnestyng'e

1. augnestikkar (H)
2. stankelbein (V)
Sjå også høyveirsbikåri.

1. Enn augnestyng'e æ a stórt insekt.

check augnesårkji

betennelse i augo (om folk og dyr)

An kan få augnesårkji fysst an gjeng'e lengji mæ rusk i auga.

check Augund / Augundi

Augund

Mi finge alli vite kòss det gjekk med dei Augundâ som flutte ti' Tilemarkjinn.

check aukji

auke

'Er æ mykji aukji i fókketalæ i stórbýó.

check aurnaga

avbeitt, snaubeitt;
vert ikkje bøygt i kjønn, tal eller grader
Sjå også nage og tannari.

Der va' plent aurnaga ette sauó.

check aurnage

beite graset snautt (heilt ned til jorda)

An kan 'kji late búskapen aurnage veddin. Teigjen va' plent aurnaga, å sauin brute sikkå út.

check ause
image

ause

Eg øys'e sói opp i an stór'e boddi.

check ausetròg

trau til å lense ein båt for vatn

An æ nøydd'e ti' hav' ausetròg i eikjunn.

close austafor

austanfor

check austafyri

austanfor

Tilemarkingan bú austafyri.

check austâti

austanfrå

Der kåm mange austâti ti' spilemannsstimnunn på Rysstad.

check austatrekk'e

regnfullt drag i lufta (før regnet kjem)

Austatrekkjen lòvar jamnaste mildveir å regn.

check austaveir

verretning frå aust, skylag frå aust

Fysst det vare meldt austaveir, vare det jamnaste úveir.

check aust'e

aust

Da bú aust'e. I dei austare tjynninn æ der vénare fisk'e.

check austehei

austheia (samnamn på fjellområdet på austsida av Setesdal)
Sjå ogå vestehei.

Reissdýrí på austeheiinn stande langt nórd i haust.

check austelé

austside

Det æ godt å sitje 'å austelénæ å' húsó itt sólí sprett'e.

close austemæ

aust langs med

close austenat

austanfor

close austette

austetter

close austetti

austetter

check austigjænom

austover

Sku' mi austigjænom å sjå om der æ nåkå reissdýr dèr?

check austivi

austover (bruka i samband med å reise over heia til Telemark eller lengre)

'U reiste austivi, ti' Tilemark.

check austmann'e

telemarking
Mange uttalar ordet "aussmann'e".

Austmennan fiske mykji i Finndalæ. Mi have alli sétt ti' austmonnó i år. Austmennan æ helst'e fyrsdǿla å skafsinga.

check austmanngút'e

gut frå Telemark

Gònil fann si an austmanngút'e ti' stròke mæ.

check austmannjente

jente frå Telemark

Mæ mi våre på støylæ i Finndalæ trefte mi trått austmannjentun.

check austmannsslått'e

hardingfeleslått som er "innført" frå Telemark til Setesdal

"Skuldalsbrúrí" æ enn mykji brúka austmannslått'e i Sætisdal.

check austmæ

aust ved

Austmæ Slýodden fekk eg alli fisk'e.

check austom

austom

Då da kóme austom Tórsdalen bigjynte det å rigne.

check austre

stor ølause

Austrâ brúkar an ti' ause opp ǿl ó' kjèræ.

check austyrje

vind og snøføykje frå aust; uttrykk bruka om vinteren
Somme seier "austørje".

Det va' austyrje i dagevís, å búin fuke mest'e néd.

check au'sýnt

lett å sjå (at noko er gale)

D'æ au'sýnt sjå at inkjí dú hèv' bunde a konnband førr'e!

check âv

1. til (bruka om å reise heimanfrå og på heia)
2. ferdig (med td arbeid eller måltid)
Sjå også preposisjonen av, heim og av å heim.

1. Mi kóme âv i gjår, og så vi' mi heim'tt'e i morgó. Mi vi' inkji âv å heim same dagjen, mi vi' liggje a nótt. Kòr æ det dú vi' âv?
2. No have mi slègje âv. No have mi baka âv. Då mi ha' ète âv, nøytte mi åkkå ti'. Nò hav' mi drukkje âv.

check av

1. av
2. frå
Sjå også adverbet av.

1. Eg fekk bókjí av 'ó.
2. Eg kåm av heiinn blindtròta å gjænomvåt'e.

check av annvare

av vanvare

Eg gjåre det av annvare.

check av austri

frå aust (verretning)

Gjeng'e det av austri, æ det jamt regn, ell' det kan vère tråveir.

check av eldi

av alder

Ljósarmatúran æ øy'lagde av eldi.

check âv ette

hente, av garde etter

'An va' âv ette moltu, der sille vère så mykji i Stavedalæ. 'An va' âv ette a klyv mæ smø̀r å ost'e.

check av gari

av stad

'U reiste av gari då det ljósna av dag.

check av gó'om

"med det gode" (av godt hjarta)

'U gjåre detta av gó'om. Da kóme ti' semje av gó'om.

check av gåmålt

frå gammalt av

Det hét sò av gåmålt, an sille alli skóe slåttâ i sóleglæi, å alli jentâ i kjyrkjeklæi.

check av hond

"raskt"

Det gjeng'e av hond itt an æ mange ti' arbeie.

check âv i ryggjæ

verkande rygg når ein har arbeidd ein lang dag

Eg hèv' arbeidt så lengji tvíkruppen at eg æ plent âv i ryggjæ.

check av kvorjum

av kvart

Der va' nòkå av kvorjum på handelsdagjæ. Eg hèv' gjårt nòkå av kvorjum i dag.

check av lagji / ó' lagji

ikkje i rett form lenger (uttrykket er ubunden dativ)

Ljåren min æ út av lagji, eg sló n'i enn seig'e túst'e. Desse gamle leirskóne mí æ så ó' lagji at eg lýt kaste da.

check av leiinn

1. "langt ifrå", meiningslaust, utan måte
2. bort frå vegen ein ynskjer å fylgje

1. Det æ 'kji så av leiinn, detta reiknestykkji ditt.
2. Mi kóme så av leiinn at mi vadra.

check av lengdom

på lang avstand

Eg såg detta av lengdom, så eg æ 'kji sikker.

check av nórdi

frå nord (verretning)

D'æ jamnaste kaldt og frískt veir itt det gjeng'e av nórdi.

check av nýom

frå starten av

Denne munnhorpa hèv' eg gjårt av nýom, eg hèv inkji barre sett í fjøyr.

close av oppri

ovanfrå (når det blekkjer, luktar sot, når vinden bles ned i pipa og inn i rommet; uttrykk sagt for moro på ein morosam måte)

check av rèkom

på rek, vidvanke, borte

No hèv' det kåme av rèkom, eg minnest alli kòr eg hèv' lagt det.

check av sauinn

frå kokande tilstand

An kan 'kji ète maten beint av sauinn. Vi' dú take kaslen av sauinn så det inkji sý'e ivi?

check av sjave mi

(gjere noko) uoppfordra

Eg gjåre det av sjave mi, det va' 'kji nåken som sa at eg sill' gjère det.

check av støyli

frå støylen (uttrykket er ubunden dativ)

Den lisle Yngjebjø̀rí va' så tròta at det va' såvídt 'u stabba då da kóme av støyli.

check av sǿri

frå sør (verretning)

Fysst det gjeng'e av sǿri, æ det jamnaste regn i luftinn.

check av ti' jentó

bruka om når gutar vil oppsøkje jenter
Sjå også fare úti.

No vi' mi av ti' jentó, sa Gunnår mæ 'an Eivind.

check av vestri

frå vest (verretning)

Gjeng'e det av vestri, æ det jamnaste godt veir, og nórdvest æ endå bète, men svålare. Av vestri å nórdvest æ di léttaste sommårsveiri.

check av å heim

fram og tilbake; bruka om lengre turar på heia
Sjå også av og heim.

Det va' a karsstykkji å av å heim at Finndalæ same dagjen.

check av åsýnd

av utsjånad

Æ det av åsýnd 'u æ så dýr denna klokkâ, ell' æ det gongverkji som æ så godt?

check avbakklèg'e

plass der det er tungvint å kome til, avsides; vert ikkje gradbøygt

Detti æ an avbakklège gar'e.

check avbakkt

"kome ut av syne", "kome attom noko så ein ikkje ser det lenger " (vert ikkje gradbøygt)
Sjå også avleite.

Det bar avbakkt, så 'an kåm út av sýni.

check avbeist

stort dyr

Det va' a avbeist av enn bjynn'e som drap den beste kjýrí.

check avbeisteleg (H)

noko av ein eller annan slag som er overlag stort eller svært

Den avbeisteleg skrubben varte skòten.

check avberke

lage sår i borken på eit tre, take vekk mosen / torva av eit berg / stein

Gråní varte avberka nédati av traktórskuffunn. A grån ska' 'kji vare mykji avberka førr'ell 'u rotnar.

check avbikt

avvik

'An tólde alli a einaste avbikt frå dei reine lærunn.

check avdagast

bli mørkare, bli natt
Sjå også avdagsbil.

Kjýne kóme ti' støyls då det avdagast.

check avdagsbil

når det mørknar om kvelden
Sjå også avdagast, skòming og skúming.

'An kåm så desten i avdagsbilæ, å fór ti' knǿte si út'å tilæ (stevline).

check avekse

ordet vert bruka om når kornakset blæs av strået i vinden eller ein høgg akset av ved skurden

Det va' vondsklegt å sjå koss vinden ha' avekst å harpa konnåkren i nótt.

check âvelle

avmakt (halde seg "nede", vere nedfor, vere arm); bruka berre i eintal
Sjå også fadde i âvellunn.

No hèv' eg vòre så lengji sjúk'e at eg æ plent i âvellunn.

check âvèten

1. snaugnaga
2. delvis oppete

1. Dǿlí æ så âvètí at mi lut' flytje sauin.
2. Ongólen va' âvèten då eg dróg opp taumen.

check avfarast

eldast, visne bort

Taddeiv hèv' avfarest mykji det seiste åri.

check âvfata

forkomen

'An va' så âvfata då 'an varte funnen at det va' såvídt 'an stó det ivi.

check avfjarast

verte svekka pga alderdom (dårlegare helse og eventuelt økonomi)

Jón fèr'e ti' avfjarast nò.

check avfjaring

svekking pga alderdom (dårlegare helse og eventuelt økonomi)

Alder å sjúkdóm'e bèr'e mæ si avfjaring.

check âvfjødde

når sola ikkje lenger lyser på fjelltoppane

Nò æ sólí âvfjødda, så nò ljóte mi heim'tt'e.

check avfòk

plass der snøen fyk vekk om vinteren

Det tånar tí'legt i avfòkó.

check avfærast

1. verte svekka pga alderdom (dårlegare helse og eventuelt økonomi)
2. verte mindre, verte dårlegare

1. Hæge fèr'e ti' avfærast nò, å treng'e nåkå hjelp heimi.
2. Hå'ne avfærast fórt itt frostnéttan setje inn.

check avfærd

død; bruka berre i eintal

Gunnår fekk a gó' avfærd.

check avgjernings stór'e

svært stor, unormalt stor

Det va' an avgjernings stór'e hest'e! Gjermund æ så avgjernings lang'e å stór'e.

check avgjår

avgjerdsle

Det varte endeleg a avgjår i dei vanskelège sakjinn.

check avgong

rest (det som er att når ein er ferdig med arbeidet; td når ein byggjer, eller saumar, eller har klyppt lefser)

Vi' dú ète avgongjin?

check âvhata

utrydda, fjerna

På slutten av 1800-talæ va' ulven âvhata i Valle. Eg hèv' âvhata kvikâ út'å åkræ nò.

check âvíse
image

avis

Denne âvísâ æ ifrå gjårførridagjen.

check avkjǿmi

avkom

Avkjǿmi ette kjýrinn va' sérs godt.

check avkró

verestad der ein kan vere åleine (helst ute i naturen)

Støylen ti' Nórdstog-Kjelleberg ligg'e i a avkró inst'e i Nórdibǿ-Stavedalæ.

check avlaga

endra utsjånad (forandra frå ven til mindre ven utsjånad og mest ikkje kjennande att)

Fysst sòme fókk vare gamle, vare da så avlaga.

check avlagde dage

dagar som før reformasjonen var heilagdagar (og som etter reformasjonen vart vanlege kvardagar; td mikkelsmess og olsok)

Ólsok å mikkjålsmess æ dǿmi på avlagde dage.

check avlari

person som td aukar verdet av ein gard

"Ette an avlari kjæm'e det an øyari" (ordtak).

check avl'e

smieavl, esse

Sméen brúka trékòl i avlæ.

check avleite

kome bort (i terrenget) bak eit eller anna, kome ut av syne
Sjå også avbakkt.

Papa avleita plent unde' reinó. Turistan avleita attom an haug'e.

check avlepte

1. avstytte (td om å korte inn stokkane i ei bu)
2. avlive dyr (td sauer)

1.Timrâ såg út ti' å vère avlept agong. Æ stokkan for rotne i endó, kan an avlepte da, så timrâ vare mindri.
2. Denné veiren hèv' vorte så úhǿg'e, gåmål'e å vónd'e at mi ljóte avlept' 'an.

check avlept'e

avstytt (td bruka om innkorta stokkar i ei bu)

Da såge på stokkó i veggjó at búí va' âvlept a gong i tí'inn.

check avlita

bleikna farge; vert ikkje gradbøygt
Sjå også dvålka.

Genseren min æ plent avlita.

check avpila

1. avplukka; gjeld td bær
2. gammal og avmagra; gjeld gamle og sjuke folk
Somme seier "pila".

1. Der va' så avpila at mi funne 'kji stórt.
2. Det va' syndlegt det avpila Targjær ha' vorti.

check avrjóne

avskyeleg stor (td om hest)

Såvi selde den gamle avrjónâ sí.

check avrommi

løynleg stad, utkant

Da vålde å húse úti avrommó.

check avrúte

stort tre, stort og stygt tre

Dei avrútun våre tunge å drive fram mæ hest'e.

check avrúteleg (H)

stort og stygt (om eit tre)

Detti avrúteleg trétti vi' eg sage néd.

check avræe

1. lang og tunn (mann eller kvinne)
2. stor, stygg, lytefull (helst bruka om hest)

1. A avræe æ vel a únórmalt langt menneskjinn.
2. Det va' inkji nådigt å få selje avræu.

check avrǿmi

uframkomeleg plass, langt avsides, mest berre bruka i uttrykket "úti avrommó" (dativ fleirtal)

Detti æ a fælt avrǿmi! sa Tóne då 'u såg staden. Nikelos búdde langt úti avrommó.

check avsigjèven

fortvila, trøytt av, lei av

Signe å Augund våre så avsigjevne då da ha' leita heile dagjen i snjódriv å vind'e å alli funne nokå.

check avskapeleg (V)

ugreitt laga, avvik frå normal form

Detti skapti æ så avskapeleg, det æ alli greitt å halde í.

check avskjekkjeleg

avsides

Da búdde så avskjekkjeleg i Øysæ.

check avskjekkjelèg'e (V)

avsides

Garan i Ljósådalæ æ avskjekkjelège.

check avskjekleleg

dårleg del av eit lérstykke (rest som ikkje kan nyttast)

Dèt avskjekleleg leiri hèv' eg kasta, eg kunna alli brúke det ti' nåkå.

check avskjeldra

fotografert

Eg varte avskjeldra av 'ó Knút Jónson Heddi.

check avskjeldre

teikne (td andlet eller person)

Òlâv Bjørgum æ sérs gó'e ti' avskjeldre fókk.

check avskjildre

teikne

'U va' så gó' ti' avskjildre fókk å dýr.

check avslègjen

ferdig slått (td slåtteteig)

Den avslegne dǿlí hèv' alt hått seg.

check avsløyten

hellande, glatt flate

Bergji va' avsløyti, så an laut passe seg så an inkji datt. Steina som æ avsløytne kan an inkji brúke ti' honnsteina.

check avsmaka

mist smak (smakar mindre; td berlòg'e)

Gåmó saft æ avsmaka.

check avspekte

kvinne med ugrei framferd (eller ugreitt kledd)

Der kåm a avspekte ottâti å spúre ette arbei'.

check avsta'en

overstått

Det va' godt det va' avsta'i mæ dei vónde reisunn. D'æ godt at líkfærdsdagjen nò æ avsta'en.

check avstikk

kvitte seg med, avlive

Eg fekk avstikk mæ dessa filletingjí eg ha' liggjandi.

check avstivle

overtale ein person til å late vere noko vedkomande har tenkt til å gjere
Sjå også tale fyr.

Eg fekk avstivle 'an frå å reise i úveiræ.

check avstøyt'e

ta på seg ansvar, avlaste andre (ta støyten)

Haddvår gjekk fysst'e i djúpsnjór'e å tók avstøyten for dei hí.

check avsveive

avsveiper, omsviv (tale rundt for å kome unna, ikkje gje eit greitt svar; helst bruka i fleirtal)
Mange seier "avsveivle".

'An kåm mæ addeslags avsveivu for å sleppe å tale om det.

check avsýtt'e

ferdig med ei sorg (td etter tap av ein nærståande)

Då mannen va' avsýtt'e gjipte 'u seg att'e.

check avsǿli

stad der det er lite sol

Kòsi have di det hít i avsǿló?

check avsǿlt

avsøles (ein plass der det er lite sol); vert ikkje bøygt i kjønn, tal eller grader
Sjå også baksǿlt og sǿlt.

Der æ så avsǿlt i Baklíó Kallheim, å der veks'e mykji smili; dèt líkar búskapen.

check avsøyle

ta av klyva, klyvutstyret og søylefati av hesten
Sjå også søylefat og søyl'e.

Itt d'æ lang'e vèg'e an ska' reise, kan an mòg avsøyle a gong, så hesten fær kvíle å lufte seg.

check avtak

fotografi

Der æ kalleg mange gamle avtòk på musææ. Detti avtakji æ av 'ó Gófa.

check avtakla

utarma

Slåttâ æ så avtakla at eg trúr 'u lýt kvíle a år.

check avtelje

rå i frå

Da avtåld' 'an, så 'an lét det vère. Di lute avtelj' 'æ, detta må 'u alli.

check avvé'a

ujamn struktur på trematerialar (ueigna i bruk som bygningsmaterialar); vert ikkje gradbøygt

A planke ell' an stóppi som æ avvéa kan an inkji byggje mæ.

check avvège

vike veg (gå utom vegen når ein møter ein annan eller andre)

Der kåm enn stór'e bíl'e imót mi, så eg laut avvège.

check avvånd'e

slutta å suge morsmjølk; gjeld born og ungdyr

Nò æ båni mest'e avvåndt, men snart kjæm' det a nýtt.

check avøye

person som øyder opp alt, t.d. pengar

A avøye øyer opp ette kverrt så det alli stendst nòkå ting.

check avøyelèg'e (V)

sløsete, fæl til å øye opp

Gjermund va' så avøyelèg'e at 'an måtte frå garæ då det lei 'å.

check avåt

samlenamn på blodsugande insekt; bruka berre i eintal
Sjå også flygji.

Det æ mykji avåt i lummert veir. Avåti va' så fælt at eg kunna 'kji setje meg, eg varte nøydd'e ti' å gange heile tí'í.

check ba'

utan stans

Mi kvílde 'kji ti' nóss, men héle det i eitt ba' ti' mi vår' færige. Da héle det i eitt ba'.

check babb'e

køyredoning til tømmerkøyring

Koss an babb'e såg út vite mi alli no leng'e.

check bafse

vere ureinsleg med maten, fare stygt med maten

Gútungan kóme heim'tt'e, hólsoltne, sette sikkå innat bóræ å bafsa å åte.

check bafselèg'e (V)

ser ureinsleg ut når det gjeld mat og klede

'An æ an bafselèg'e mann'e.

check bafsen

ureinsleg når det gjeld mat og klede

'An va' så bafsen mæ matæ.

check bak

rygg

Ånund laut 'å bakji for 'ó Såvi.

check bakastí

bakarst
Sjå også attastí.

Bussen va' fudd'e, å mi såte plent bakastí.

check bakblòke

ryggsida på brjóstdúkjen, gråkuptâ, rundtrøyâ og blåkuptâ (i setesdalsbunaden)

Bakblòkâ 'å brúsdúkjæ æ av kvítt vallmål.

check bakbul'e

ryggsida på genser eller jakke
Sjå også frambul'e og bul'e.

Der æ åtteblarósu på bakbulæ.

check bake

1. snøbake
2. bake (berre bruka om flatbraud og lefser)
3. jule opp
Sjå også snjóbake.

1. Nò ska' eg bake deg! 'An varte baka så ti'.
2. Hèv' du baka ti' jóle?
3. Jón baka 'an Ånund fælt ti' i gjår.

check bake fullt

bake 9 tjug til dagen

Å bake fullt va' hardt arbei', da bigjynte klokka seks å héle det ti' kvelds.

check bake opp

reingjering av trekoppar på heia med hjelp av eineravkok (td trau, koller og holkar)

Fysst an kåm 'å støyli, å der va' øyesmòk i trékoppó, laut an bake da opp mæ einérbak.

check bake seg

vere i sterk varme (både i sola og innmed omn o.l.)
Sjå også bake seg med tåg.

Du må 'kji bake deg leng'e i sólinn, så var' du brend'e.

check bake seg mæ tåg

smørje sauetalg under føtene og setje føtene tett inntil ein varm omn slik at talg trekkjer inn i huda
Sjå også bake seg, tåg og tåge seg.

Fysst Papa kåm ó' høyskóg om vetren å fraus 'å fótó, baka 'an seg mæ tåg.

check bakkbèrari

bagasjebrett bak sal eller sete på sykkel eller motorsykkel
Somme seier "bèrari".

Førr'e sykla mi mæ jentó att'å bakkbèraræ ell' på teinæ.

check bakke

rygge
Sjå også òpe (V) og hòpe (H).

Eg bakka beint på a stórt tré.

check Bakkjen

Bakken, gardsnamn både i Valle og i Hylestad.

Tarjei Bakkâ búdde på Rysstad.

check bakkji

1. bakke
2. knivsbakke

1. Da løypte jamt på rattkjåkkji néd bakkjen.
2. Eg nattar på bakkjen itt eg vi kløyve a véeskjíe mæ nívæ mí.

check bakklengjis

baklengs

'An raut bakklengjis útive múren; 'an va' søkkfudd'e.

check bakkvatn

bruka om når vatnet når opp i fjørene på kvernkallen og denne dreg med seg vatnet

Æ det fæl'e flaum'e i åne, kan det vare bakkvatn, så kvinnekadden svív'e i vatn å gjeng'e tungt.

check baklesse

lesse mykje bak på td ei kjerre
Sjå også bakleste og framlesse.

Du må inkji baklesse sossa, for då lypter det frammi.

check baklest'e

lass som har mest tyngde bak
Sjå også framleste og baklesse.

Bílen va' så baklest'e at eg va' ræd'e eg miste stýringjí.

check bakmeisbendi (H)

band til å feste ei ryggbør på ein bakmeis'e

Bakmeisbendi laut vèr' langt for at an kunna binde býrí støygt om 'u va' mykji i vavi.

check bakmeis'e (H)
image

spesiell ryggmeis av tre

Svein batt hókkjen på meisen å reiste 'å støyli.

check bakryv'e

stokk til å sveipe renninga omkring (med spildrer i mellom)

Varpi ligg'e rundt bakryven i vevreiæ.
check bakskreidd'e

bakglatt (bruka om ski)

Pål ha' så bakskreidde nåkå skjí. Det æ tungt å gange på skjí itt det æ bakskreitt.

check bakslodde

hestereiskap som ein fester bak framslodda slik at ein kan køyre lange ting utan at dei kjem nedpå marka
Sjå også framslodde og slodde.

Eg lýt setje på baksloddâ, for eg ska' kjøyre nåkå lange stokka.

check bakspenne

baksparke (om hest)

Merrí 'ass Pål va' så fæl ti' bakspenne, an måtte passe seg fysst an gjekk attenat 'enni.

check bakstamn'e

hekkâ attarst i ein slede (høyskógsslé'i)

Bakstamnen va' bunden fast mæ hekkun, å framstamnen líkeis.

check bakstrebórd

Spesiell bordplate som vert nytta til å bake flatbraud, lefse m.m. på. Bordplata har ikkje faste føter, men vert bygd opp til passeleg høgde med stolar, benker o.l.

An gó'e bakari lýt have a godt bakstrebórd.

check bakstredag'e

full arbeidsdag for to bakarar (dei skulle då bake 9 tjug, altså 180 leivar)

D'æ lengji å sitje an bakstredag'e ti' endis.

check bakstrehedde

"flatbraudhelle" av stein

Bakstreheddun vorte nóg helst'e brúka 'å heiinn.

check bakstrekjeddari

kjellarrom der ein bakar flatbraud, lefse m.m.
Sjå også eplekjeddari, kjeddari, kjeddarlæm'e og kjeddartropp.

Det høyrdest an jamn'e dúr'e frå bakstrekjeddaræ.

check bakstrekåne

kvinne som bakar

Bakstrekånun hav' lang'e dag'e, frå seks om morgónen ti' sjau om kveldi, å då hav' da baka níe tjug. Eg vi' néd i kjeddaren ti' bakstrekånó mæ mat'e.

check bakstremjø̀l

mjøl til å bake flatbraud eller lefser av; bruka berre i eintal

Bakstremjø̀li æ mali av kveiti.

check bakstretròg

stort uthola tretrau til å kna deig i til flatbraud

Bakstretrògji va' laga av eitt tréimni.

check bakstrevé'e

ved til baking av flatbraud (ca 60 cm lang, småkløyvd, og med liten brennverdi)
Sjå også vé'e.

År 'ell anné "fillen vé'e" varte gjinni brúka som bakstrevé'e.

check baksǿlt

plass med lite sol; vert ikkje bøygt i kjønn, tal eller grader
Sjå også avsǿlt og sǿlt.

Dei håge fjøddí gjère det baksǿlt nórdlénæ.

check bal (V)
image

oval balje, av metall, tre eller plast
Sjå også balje og sår'e.

Då eg va' lítí, tvó eg meg i hovdæ i a bal.

check baldére

bråke, ståke, sjaue med mangt

Èlí va' fæl ti' baldére, men fekk gjårt líti.

check baldren

vanskeleg, problematisk

Det kan vère baldri å kjøyre skóter i laus'e snjór'e.

check balje
image

oval balje
Sjå også bal (V).

Småunga líke å skvasle i a balje.

check ballblóm'e

trollbær

Ballblóman vakse i heimejóræ.

check bals

søl; bruka berre i eintal
Sjå også balse, balsen og bals'e.

Det kan vère nåkå fælt bals å arbeie i vègeveitu.

check bals'e

person som er fæl til å skitne seg til
Sjå også balse, balsen og bals.

Lisle-Bóa æ enn fæl'e bals'e, 'an hoppar allstǿtt i søyledammó.

check balse

1. skitne seg til
2. søle (med td vatn)
Sjå også bals, balsen og bals'e.

1. Knút balsa helst'e ti' den nýi dressen.
2. Inkji balse nå sossa mæ vatnæ, Bóa.

check balsen

sølut, klissut osv
Sjå også balse, bals og bals'e.

Ungan våre så balsne at da vorte plent gjænomvåte.

check balstækjen

villstyren

Den balstækni paggjen datt på sykkel å sló seg i blèsâ så 'an úvita.

check balsutt'e

sølete, klissete, tilgrisa

Ungan vorte så balsutte då da róta i søylunn.

check balúr'e

bråk, skjenn

Det varte slig balúr'e då ungan ha' stòli.

check banane

banane

Bananun våre ivemogne, men inkji útskjemde.

check band

1. band, snøre
2. vidjeband ("bindingen") på eldre ski

1. Mi have mange gamle bond (ljódbond) heimi.
2. Skjítti brast unde bandæ.

check banda stakk'e

stakk med voven list på eine kvåren

Banda stakka æ sjella å sjå nò for tí'inn.

check bandenív'e
image

knivjarn med to handtak, rett eller litt krumt, bruka til lafting eller skaving av bork

Bandeníven æ a hǿgt reiskap.

check bandetjóv'e

ein stein som er for stor eller ugrei og som dermed hindrar samanbinding av steinar i mur (murar-uttrykk)

Mi vi' líksågodt sipte út den bandetjóven, for 'an passar 'kji plent hèra.

check bandfesti

1. feste til kuband inne i eit fjos; av tre eller jern
2. treplugg som ein slo inn i fjøsmuren eller i jorda når ein skulle mjølke kyrne på støylen

1. An lýt have sterke bandfesti ti' stóre stúta.
2. Eg sló bandfesti néd i jórdí mæ a øks.

check bandfló

lag med kornband på golvet i konngóvæ (ferdig til å treskje med flygjili)

An lýt treskje a bandfló av gongjinn.

check bandhakji

1. reiskap til å feste gjårin på lagga kar
2. smidd hake med eit tau fest i auga; til å dra stokkar med

1. Mæ bandhakâ strammar an gjårin.
2. Taddeiv ha' inkji hest'e, så 'an laut drage dei tyngste vé'estrangan mæ bandhakji.

check bandmòn'e

rom for å stramme eit vidjeband td på eit kjerald

Bandmònen lýt vère passelèg'e, inkji for stór'e å inkji for líten.

check bandvèvari

person som vev med "bandvevrei"

An bandvèvari laut vèr' nøyen å tolmódig'e.

check banglast

"gå på tverke", vere uheldig

Det banglast tídt for 'ó Gjermund.

check bangle

kome bort, "gå på tverke"
Bruka i uttrykket bangle ti'.

Gognin bangle mæ slurv å úvýrskap.

check bangle ti'

få noko til (på eit vis)
Sjå også bangle.

Vigleik fekk bangle det ti', om 'an va' tvoglen å únýten.

check bangli

på skakke, ugreitt, vanskeleg å lage, "går opp og ned"

Det hèv' gjengje så bangli i dag.

check bank

pengelaus

Eg æ plent bank, så eg kan alli bitale denne reikningjí.

check bankatré

trestykke (ca. 70 cm) med handtak; bruka til å banke tøyet med når ein vaska ute ved ein bekk eller elv

Bankatréi æ flatt i endâ mæ a rundt handtak.

check barkakjèr

stort lagga "kjèr"; bruka til å barke skinn i

Barkakjèri fyllte da mæ vatn å bjørkebork'e ell' grånebork'e.

check barke

lage avkok av bork for å barke skinn
Sjå også beite og barkekjèr.

Stúteskjinní plag' eg barke ti' skóleir.

check barke ti'

gyve på, setje i veg

Mi ljóte barre barke ti' sku' mi vare færige mæ desse arbeiæ i dag.

check barkekjèr

kjer til å barke huder eller skinn i
Sjå også barke.

Barkekjèri æ stórt å vídt.

check barkekjýli

adamseple

"Barkekjýli va' stórt som a epli", sa Sigríd.

check barkji

1. luftrøyret, pusterøyret; bruka både om menneske og dyr
2. "halsen" av laftehogget

1. Å svægje i vronge æ å få mat'e ell' drykk'e né' i barkjen.
2. Barkjen høgg'e an út mæ øks.

check barm'e

avstanden mellom siste innslaget (veptetråd) og vevskeia i veven

Du ska' 'kji have sò lang'e barm'e mæ du vèv'e.

check barme seg

1. forbarme seg, stelle med, ta hand om
2. ynke seg, klage, jamre

1. Det va' godt da barma sikkå iv' 'ó.
2. 'An barma seg for helsunn som ha' vorte fillnare ettekverrt.

check barre

berre

Der fýgde barre mæ sommårsdekk ti' bílæ eg kaupti.

check barsǿl

dåpsfeiring med heimebrygg (til å servere gjester når eit barn var født)

Gunnår å Anne vår' mæ i barsǿlæ.

check bartu

bart; bruka berre i fleirtal

Snykkjen rann nédive bartun 'ass.

check bas

ugreie, "over stokk og stein" (om arbeid)

Det varte a fælt bas førr'ell mi finge ti' detta vanskelège arbeii.

check bas'e

1. basstrengen på fele og hardingfele
2. "den flinkaste"

1. Fysst basen va' stilt'e på "gorrlaust", sa dei gamle at 'an surra som a humle.
2. Der va' mange som våre góe ti' spile, men Ånund va' basen.

check bas'e

"så verst", nokså god, flink

"Svinge di, Svålaug, du æ 'kji så bas!"

check bask'e

mann som arbeider hardt med noko og ikkje tek seg tid til pausar

Jón å Torgrím våre nåkå fæle baska ti' arbeie.

check baske

kvinne som arbeider hardt med noko og ikkje tek seg tid til pausar

Den baskâ sèt'e seg inkji tídt!

check baske ba'

fælt og langvarig regn

Nò hèv' regni halde det i a baske ba'!

check baskeleg (H)

hardt arbeid og ikkje tid til pausar

Det varte enn baskeleg dag'e då da sill' lite så mykji gån.

check baskjen

1. strevsam
2. vått (om regn og snø)

1. Det va' så baskji a fǿri.
2. Det va' an baskjen dag'e, det ringde å dreiv omananné.

check bassari

basar
Mange seier "basar'e".

Der æ visst bassari i Òveinang i kveld.

check basse

drikke og feste

Ånund kjæm'e inkji i dag, 'an æ heimi å bassar.

check bassegraut'e

graut for jolebukk (Vart servert nyttårskvelden og oftast bore fram på bordet i kveldinga. Ein skulle rope på bassen med tvòrunn i handa)

Bassegrauten varte reidd'e av saup å byggmjø̀l.

check basseklæi

klede til å vere bassi i

Ti' fælare basseklæí æ, ti' gamare vare det.

check bassekveld

nyttårsaftan og 13. januar (om kvelden er det tradisjon å gå julebukk i Valle og Hylestad)

Ko vi' dú gjère bassekveldi?

check bassemål

endra talemål til ukjenneleg når ein er jólebassi (slik at ingen skal vite kven ein er)

Den minsti jólebassen tala alli bassemål, så adde forstóge mæ ei gong kvæ 'an va'.

check bassi
image

1. jolebukk, utkledd til nyttårskveld og 20. dag jol
2. person som ser uflidd ut

1. Det kåm mange bassa, den seisti va' kveldskjǿglâ.
2. 'An va'skjeggjutt'e at det va' púre bassi.

check basstogdott'e

"tøyball" til å tette att den ca. 15 cm vide opninga (som oftast er i mønet av badstova; bruka berre i eintal)
Sjå også basstòge.

Mi brúke útsliti tøy ti' basstogdottæ for å halde på vermden itt vé'en hèv' brunne opp.

check basstòge

1. frittståande bygning nytta til turking av korn, røykjing av kjøt. Tidlegare også bruka til å få bort lyser og lopper i kleda. Var plassert i ei viss avstand frå andre bygningar på grunn av brannfaren.
Sjå også basstogdotten.
2. badstoge

1. Konni låg på pada ti' turking i basstògunn.
2. Du hèv' det så heitt som i a basstòge! sa Svein mæ 'an Haddvår.

check basstoghiti

"badstovevarme" (altfor varmt til å tole)

Hui, nò æ det så varmt inni at det æ basstoghiti! Vi' an døye fyddu, lýt det vère basstoghiti.

check basstogomn'e

oppmura steinomn (gråsteinsomn utan avtrekk) i basstòga

Basstogomnen æ oppmúra midt i basstògunn.

check basstogpad'e

kornpaden i badstoga

I gamle dage la da sikkå på basstogpaden fysst da sill' "lauge" sikkå.

check bastèkjen

sjølvsikker, egoist, ein som "brøyter seg fram"

"Du må 'kji late båni vare bastèkji!", sa Gamlegóme.

check bate

1. få fordel av
2. til fordel for

1. I arbei' batar jamnast'e den som æ sterkast'e.
2. Den handelen eg gjår' i dag bata meg líti.

check bati

bate (hjelp, vinning, nytte)

"Fysst greie jentu hav' fare gali, for adde slarvan det æ an bati" (stevline)

check batne

heilast

'U ha' a sår som alli ville batne.

check bausen

ufin i måten å ete på

Kråmkaren va' så bausen ti' ète.

check baut'e

mann som går tungt

Den bauten gjeng'e som 'an ha' stampa i snjór'e.

check baute

gå eller vasse i laus snø eller tungt snøføre
Sjå også bauten og bauti.

Mi bauta ti' langt på lærí. Èg gjeng'e fyri å bautar, å Bóa kjæm'e etti.

check bauten

tungt og vanskeleg å ta seg fram på grunn av laus og djup snø (vert ikkje gradbøygt)
Sjå også baute og bauti.

Detti va' an bauten dag'e, for hest'e å mann'e, mæ a tungt høyslass ó' Finndalæ.

check bauti

vanskeleg og tungt å ta seg fram på grunn av djupt og laust snøføre (vert ikkje gradbøygt)
Sjå også bauten og baute.

Bjúg gjekk ette snòrelåminn, å det varte så bauti at 'an snúddi.

check bé'e

1. be
Sjå også bǿn.
2. invitere

1. Mamme ba' meg om å inkji vère så sein'e i kveld. 'An ba' ti' Gud om at det måtte gange da godt.
2. Marí ba' meg ti' middags om sundagjen.

check bé'e si

tigge
Sjå også bé'e.

Ingjen æ så fatikke at 'an tar bé'e si i dag.

check bée ti' bórds

bede folk til eit måltid i heimen

Jórånd bé'e sjella ti' bórds, 'u æ så gåmó nò. Mi vorte bé'ne ti' bórds då mi kóme frå kjørkjunn.

check bée ti' bóti / bée ti' bótis

bede om hjelp etter tap (av eit eller anna)

Da vurte nøydde ti' bée ti' bótis ette dei fæle brannæ.

check bé'ehús

bedehus

Ette at kjørkjestògâ kåm, vill' fókk ríve bé'ehúsi.

check bé'elag

bearlag (ein krins som var saman i bryllaup og gravferd; alle vart bedne)

A bé'elag va' 'kji så stórt områdi, men der kunna bú mange fókk.

check bé'emann'e

person som går rundt i bedelaget og bed til likferds (i eldre tid var nok dette ein eldre mann, men seinare kunne det òg vere oppgåve for ei kvinne)

"Så æ di velkomne adde samen i líkfærinn", sa bé'emannen då 'an va' rundt i bé'elagjæ.

check bé'esi-kjèring

tiggarkone

Bé'esi-kjèringan båe sikkå helst'e matmjø̀l.

check befs

frynser

På kjyrkjeploggó æ langt befs. Befsi ska' 'kji hange n'i blèsâ.

check befse a plagg

saume befsi på eit plagg

Det va' kji adde som kunna befse a plagg.

check bei'bròt

beinbrot

A bei'bròt lýt an antel spjåkke ell' gjipse.

check bei'grind

1. skjelett til menneske og dyr
2. uferdig utkast

1. Der låg a bei'grind úti skógjæ.
2. Nótenédskriftin 'ass Knút Jónson Heddi vår' helst'e barre bei'grindi av slåttó.

check bei'gródd'e

1. skinn og vev veks rett på beinet ved brotskade
2. svært tynn og spinkel person

1. Eg såg at leggjen 'ass va bei'gródd'e dèr 'an ha' bròte 'an av.
2. 'An æ plent bei'gródd'e å sjå ti'!

close beikk'e (H)

hårskilje
Sjå også beink'e (V) og beikke.

close beikke (H)

gjere bein, rette ut
Sjå også beinke (V) og beikk'e.

check beilaus'e

vinden som blæs og lagar lyd, helst kring husnovene; bruka berre i eintal

Høy' beilausen, nò ýler 'an kring húsí!

check beilei

beinveg, snarveg
Sjå også bei'vèg'e.

Mi vi' inkji gange hèra, mi take beileií.
check beineverk'e

verk i beina på krøter

Kåvan få beineverk'e av rått grjón, var' det sagt.

check beink'e (V)

hårskilje
Sjå også beikk'e (H) og beinke.

Sòme hav' beinkjen midt 'å hòvúdæ, å aire hav' 'an 'å lénæ.

check beinke

hjelp, beine

Det æ viktigt at an kan gjère kvorairne a beinke av å ti'.

check beinke (V)

gjere bein, rette ut
Sjå også beikke (H) og beink'e.

Da finge a gravemaskjín ti' å beinke vègjen. Nò beinke 'kji fókk spíker lenge'.

check beis

rundt fat av blekk med to handtak

Slå detta vatni 'pi beisí, Titta!

check bei'sau'e

eit bestemt bein i føtene på ein sau (td bruka til å vinde renningtråd i samband med veving)

An bei'sau'e sille have a viss vikt mæ varp.

check beisl

beksel

Eg hengjer beisli på bógtrétti itt eg tèk'e av silen.

check beisle

setje beksel på hest

'An beisla hesten å rei' avgari sǿigjænom.

check beisle seg

uttrykk bruka om når fisken hengjer seg i garnet etter tennene

Det æ stundom vanskeleg å få út fiskan itt da hav' beisla sikkå i nètæ.

check beislebit
image

munnbit (om hest)

'Er æ tvau slags beislebit, eit som æ beint, å eit som æ déla på midten.

check beislelaus'e

utan beksel

Hesten va sò grei'e; an kunna ríe 'an beislelaust.

check beislering'e

ringen på kvar side av bekselet som taumane er feste i

Beisleringan våre jamt gjåre av jinn.

check beisletygjili

stutt taugstump eller lerreimstump til å feste i bikselet for å leie ein hest

Titta leier hesten ette beisletygjilæ. Stundom legg'e eg beisletygjilen på klyví å stýrer hestæ.

check bei'só'

kraft koka på bein

Hèv' an godt béi'só' var' suppâ au gó'.

check beist

ku

Ko mange beist hav' di i fjósæ?

check beistelèg'e (V)

stort, kraftig

Dèt va' den beistelègasti stúten èg hèv' sétt!

check beistemat'e

fór, mat for kyr

Håm'e va' grei'e beistemat'e.

check bei'søyl'e

hestesal som er delvis laga av bein

'U rei' si' ti' Brottveit på an bei'søyl'e.

check beit å bar

furukvistar

Sauin naga å tubba på beit å bar.

check beitast

1. skjenne, bruke munn
2. kortspel (eit spel heitte "beit")

1. Bjørgúv å Gunnår vår' fæle ti' beitast.
2. Nò som mi hav' gód tíd i kveld; sku mi beitast?

check beite

1. stund
Sjå også bil og òte.
2. saltlake til å konservere (garve) skinn med

1. Eg bía a lang beite.
2. Kjø̀ti va' salt som beite.

check beite

1. preparere skinn med salt og alun
2. beite; om dyr
Sjå også barke.

1. An treng'e mykji salt itt an vi' beite stóre húi. 2. An ska' alli beite plent glèrsnautt.

check beiti

svært salt (ikkje etande)

Detti kjø̀ti æ salt som beiti, an lýt vatne det út.

check bei'tind

tind av bein (helst i horv)

Bei'tindan æ sterkare 'ell trétindan i lórtehorvinn.

check bei'vèg'e

beinveg, snarveg
Sjå også beilei.

Det æ 'kji adde bei'vègji som vare líka.

check beiål'e

pågåande (bruka om person som er "rett på sak" og noko grådig)

Fysst fókk våre beiåle kunna an seie at "da hav' 'kji fosstòge". 'An va' så beiål'e, å spúre å masa om å få kaupe garen så billigt.

check bekkjefydd

flaumfulle bekker (etter ein turkeperiode)

Det laut trjú bekkjefydd ti' a rótbløyte.

check bekkjesikl

liten bekk (såvidt vatnet renn)

Det ska' 'kji stóre bekkjesikli førr'ell det fydder an brunn'e.

check bèl'e

høgt rop
Sjå også bèle, illbèle og vål.

'An la ti' mæ an kallèg'e bèl'e.
check bèle

1. rope høgt
2. gråte høgt
Sjå også bèl'e, illbèle, belje og våle.

1. 'An va' fudd'e, å bèla som enn stút'e.
2. Anlaug bèla heile nóttí.

check béle

frie
Sjå også béli, bélegút'e og bélevand'e.

Tjógjei ha' mæ si an bélegút'e ti' béle fyr' seg.

check bélegút'e

kar som frir for ein annan kar
Sjå også béli, béle og bélevand'e.

Òlâv va' bélegút'e for 'an Haddvår. 'An ha' mæ si bélegút'e.

check bélesvein'e

kar som frir for ein annan kar (same tyding som bélegút'e)

Det va' så viktig å have an gó'e bélesvein'e som kunna skrøyte av fríaræ.

check bélevand'e

vand om friarane
Sjå ogå béle, béli og bélegút'e.

Sigríd va' så bélevond at 'u fekk alli nòken.

check bélevekkje

gut som på vegne av ein ven fortel ei jente at vedkomande er interessert i henne

"Bélevekkje tar' 'an 'kji have, at èg æ ǿr ett'ó veit 'an sjav'e" (stevline).

check béli

friar
Sjå også bélegút'e og béle.

Der va' så mange béla som romstéra på fosstogtrèvæ.

check belje

1. rope høgt
2. gråte høgt
Sjå også illbelje, bèle og våle.

1. 'An belja så mi høyre det alt heim'tt'e.
2.Gúten belja å skreik då 'an datt å sló seg.

check beltestein'e

lodd til å henge i veven

Fysst an vèv'e belti å typlebond, brúkar an beltestein'e ti' stramme mæ.

check bendast om

krangle om, diskutere veldig

Da bendtest fælt om býtí midjom slåttó.

check bendi

tynt taug, hyssing
Sjå også binde.

Eg strotta sekkjin mæ bendi.

check bendili

band av halmstrå kring eit kornband
somme seier bendli

Èg stelte bendla, å batt konnbondí, mæ Mamme å Papa skåre.

check bendlekast

"knuten" på bendilen som ein sveiper kring eit kornband

Fysst an steller bendlekasti vrí'e an toppen på konnoksó å legg'e skjóran unde armen.

check bendlekaste

kaste bendlane på same tid når to personar ville kappast om å skjere korn fortast med sigd

Mi ville bendlekaste, å sjå kvæ som va' skjótast'e ti' skjère.

check bendlevrie

band som lagar lykkjer på seg når tråden ikkje er strekt

Bendlevriun kunn' vèr' vónde å rétte.

check benkje seg

setje seg på ein benk

Nò kunn' di benkje dikkå kring bórd'i så sku di få sjessemat'e!

check benkjegåve

gåve i bryllaup

Eg fekk an vén'e boddi i benkjegåve.

check bensín

bensin

Bensíni æ hǿgt ti' mangt, men det smedd'e fælt fysst det tenner.

check bèr

bær

Bèrí eg pila i haust have vorte ti' sylte, å liggje i frjósaræ.

check bèrandi

"mogeleg å bere" (over ei viss avstand; pga form og tyngd)

Skrýti ti' sepratóræ va' mest'e inkji bèrandi fysst an sill' flytj' 'an ti' ananné støyl'e.

check bèrast

1. bere (av garde)
bruka i uttrykket bèrast fyri
2. få tanke om (av fyrebó)
3. herje, bråke

1. Kòri berst det av mæ di i dag?
2. Det barst fyre mi at 'an kåm ti' å druknast.
3. Nò mòge di inkji bèrast så fælt!

check bèrast fyri

ha tankar om / sjå for seg ting som vil hende i framtida
Sjå også bèrast og fyrebó'.

Det berst fyre mi at sòn 'enni alli kjæm'e heim'tte. Det barst fyre mi at 'an kåm ti' å druknast.

check bèrast ti'

bruka om noko som hender uventa eller tilfeldig

Det barst ti' a gong 'an va' ti Býn at 'an trefte 'an Tårål att'e.

check bère

1. bere
2. bruka i uttrykka å bère ned og bère fyri.
3. kalve (om ku)
Sjå også kåme ti' og drabbe.
4. når snøen / isen er så fast / sterk at ein ikkje søkk / trør igjennom
5. stemne, gå, føre i ei viss lei
6. ha på seg t.d. kledeplagg, våpen o.l.

1. Gútungjen va' så tròta at fair 'ass laut bèr' 'an seiste bakkjen.
3. Nò hèv' kjýrí drabba så lengji at 'u må vel bère snart.
4. Det æ léttfǿrt itt skaren bèr'e.
5. Det bar så fórt avbakkt, at eg rokk alli å skjóte fyrr'ell reissdýrí gladdi.
6. Det va' vanleg å bère nív'e ti' rétte klæi førr'e.

check bère at røysó

bere vekk daude dyr (bruka om svært skrøpelege dyr som som det snautt var verdt å fø på)

Det hendte da laut bère at røysó dýr som da ha' avlíva fordi da inkji våre lív lagji.

check bère at si

bruke medisin eller styrkjemidlar

Dei unge tóre 'kji sýne at da båre at sikkå, då våre da helselause å finge 'kji gjipte sikkå.

check bère avbakk

1. halle nedover
2. vere løynd pga terrenget

1. Det léttar fælt for hesten å drage lassi fysst det bèr'e avbakk.
2. Det bar avbakk så eg såg alli då da kóme.

check bère bód

kome med ei melding (vere sendebod)

Gunnår bar bód om at Rannei ha' døydt.

check bère fyri

1. bere høygjev inn til buskapen
Sjå også bère, og æsle.
2. gå fyrst av kvinnene som serverer (når ein ber inn maten i brudlaup eller gravferd)

1. Èg ska' æsle disom dú vi' bère fyri.
2. Svålaug bar fyri i líkfærinn 'ass Gófa.

check bère í

sovne (eit lite bel)

'U vakna å sa: "Eg trúr eg hèv' bòre í."

check bère í seg

ete / drikke mykje

Å ja, dèt han bère í seg! Eg tenkte 'an va' galen som 'an bar í seg.

check bère imót

1. vere motbakke (i landskapet)
2. møte motbør

1. Det bèr'e imót nò, mi mòg' gange seinare!
2. Fysst lívi bèr'e imót, så hèv' an det tungt.

check bère ivi mæ

tilgjeve eller oversjå lei eller ugrei oppførsel

Du lýt bère ivi mæ 'ó, 'an æ så líten.

check bère langt

høyrest lang veg (om lyd)

Det bar så langt fysst Tóne kadda på kjýne.

check bère lýdt

høyre lyd klårt langt borte (td i skodde, verdrag eller over eit vatn)

Det bar så lýdt at mi høyre da tala 'å hí lénæ 'å vatnæ. Du tar' 'kji tale så hågt, for hèr bèr'e det så lýdt.

check bère néd

snøe
Sjå også bère og dríve.

Det va' harlegt dèt det bar néd i gjår, det kåm enn håv'e méter.

check bère på hondó

vere så glad i barnet sitt at ein "gjer alt" for det og dermed "overbeskytter"

'U æ så ræd fyr' 'enni at 'u bèr' 'æ plent på hondó.

check bère seg

1. oppføre seg dårleg
2. greie tosteget i eit tresteghopp

1. Du må inkji bère deg sossa!
Kòss æ det du bèr'e deg?
'An bar seg så eg gorrskjemdest.
2. 'An greidde 'kji å bère seg det fysste stigji, så 'an hoppa 'kji langt.

check bère si ti'

verte slik

Det bar si ti' at mi reiste heim'tt'e.

check bère undâ

mjølke fleire kyr med same bytta

Kjýne halde på å låte âv, så nò bèr'e eg úndâ mæ eg mókkar.

check bère útivi

spreie rykte, sladre

Kvendí vorte tídt skulda for å bère útivi dèt som helst'e inkji ha' sillt kåme út.

check bère 'å

byrje, ta til (om regn)

Det bar 'å mæ så strítt regn at mi laut nøyte åkkå unde tòke.

check bère 'å seg

ser større ut enn det er (om buskap)

Lauvrós bèr'e 'å seg, men 'u æ 'kji tyngri 'ell dei hí kjýne.

check bère 'å si

"ha med seg"

Jórånd bar 'å si pípâ å tóbakkspungjen.

check bèreróm

avstanden mellom vassflata i bøtta og toppen av bøtta

Det lýt vère bèreróm i byttunn ska' an bèr' 'æ i úkviddæ.

check bèrfètili

fatle (på hýkkji eller ryggmeis)

Den eini bèrfètilen på hýkkjæ æ mest'e útsliten, å hell'e på å gange âv.

check bergebrúskji (H)

bergfrue

"Bergebrúskjen" æ a diktrøkkje av 'ó Tarjei Bjørgúvson Rysstad.

check bergeflæe

flatt og utbreidt berg (slik som ein kan finne på høgheia)

D'æ létt å godt å gange på bergeflæó.

check bergenòv

bergnabb

Det stakk fram a bergenòv i ein av svingó.

check bergeskórte

berghylle, skar i fjell

Sauen va' skorfast'e i a bergeskórte.

check bergestír'e

geolog (person som skulle kunne sjå om det var metall i ei gruve, eller om fjellet var dårleg)

Knút sa at bergestíren laut opp i Bergeheií å sjå på dei rare litin på bergjæ.

check bergetunn'e

lite jord før ein kjem nedpå berget (vert ikkje gradbøygt)

'Er æ så bergetunnt hèra at an kan inkji så nåkå.

check bergingsveir

godt ver for å tørke høyet (på bakken)
Sjå også høyveir.

'Er hèv vòr' godt bergingsveir i sommår, mi have alli turt sett opp a hesje.

check bergjelèg'e (V)

brukbart (om td "tak over hovudet", husly)

Barre an hèv' bergjelegt ti'helli, æ det inkji spélegt om det æ úveir.

check bergjingsråd

bergingsvon

Eg trúr alli 'er æ bergjingsråd for denne gamle å håvrotne búí.

check berglilje (V)

bergfrue

Kommúneblómen i Valle heite berglilje.

check bergsi

mann frå Berg

Bergsan bú hågt.

check bèrhendis (V)

berrhendt
Sjå også berrhendis (H)

Eg gróv bèrhendis néd i ískaldt vatn å fekk frost í meg. 'An kasta bort vettó sí å laut gange bèrhendis i kjylæ.

check bèrhendt'e (V)

berrhendes; vert ikkje gradbøygt

'Er æ så kaldt i dag at du må inkji gange bèrhendt.

check bèring

kalving

Kjýrí æ så lòselèg, nò æ 'u på bèringjinn. Det va' a hard bèring.

check berje

Kornband breidde ut på eit tett låvegolv, ferdig til å treskjast med "flygjili"

Nò hèv eg trekst a berje, så no æ eg síle sveitt'e.

check berke

1. verte snøberrt; bruka berre i eintal
2. gjere synleg (td tenner)

1. No sér eg det fèr'e ti' å berke i bakkó. Det hèv' berka godt i dag.
2. 'U berka tanngaren.

check bèrknysje

stampa bær

Gýrí ha' bèrknysjâ oppi fjórpotthókkjen.

check bèrkrúsi

krans av td tytebær

Det va' sérs stóre bèrkrúsa dèr eg plukka i dag.

check berlòg'e

tytebærdrykk; laga ved å blande tytebær og vatn og la det stå nokre veker
Sjå også lòg'e.

Det smakar godt mæ berlòg'e attat graut'e.

check berre seg

vedkjenne seg, vere open om noko

Vrål berra seg at 'an va' gla'e i heimebryggja ǿl.

check berrfís'e

1. bille som ofte er i blåbær eller ripsbær; rundvoren, flat og med små prikkar
2. rotne tytebær (V)

1. Eg sér fleire berrfísa i blåbèrspannæ dí!
2. Berrfísan plukkar eg inkji fysst eg æ at bèrskóg.

check berrhendis (H)

berrhendt
Sjå også bèrhendis (V)

Eg skrúva på traktóren heile dagjen i kjylæ, berrhendis.

check berrhovda

ikkje ha td lue eller hatt på hovudet

Det æ godt å vère berrhovda itt det æ varmt.

check berrlest'e

utan ryggbør (vert ikkje gradbøygt)
Sjå også tómreipis.

Det æ snart í vère sjót'e ive heií itt an æ berrlest'e.

check berrsnau'e (H)

skalla (person utan hår på hovudet)

Svein varte berrsnau'e på sí gamle dage.

check berrstæle

leggje stål på jern, t,d. på hestesko

Sméen berrstæler for å styrkje jinni.

check berrtennt'e

synberr tanngard

Ein som æ berrtennt'e sýner mykji av tanngardæ om 'an inkji lær.

check berrtevli

snautt område (td open slette med fritt utsyn; bruka berre i eintal)

Då jasen å èg kappsprunge út'å berrtevlæ, va' det èg som vann.

check bert

einast, berre

"Eg kjenner bert úfré'e í mi nò", sa Såvi.

check besne

verte friskare

Eg va' krímsjúk'e i a vike, men no hèv' eg besna.

check bíbelbód

predikant, reisande religiøs talar

Gófa varte omvend'e, å reiste rundt som bíbelbód.

check bíbili

bibel

I bíbilæ æ der tvau testament, det gamle å det nýe.

check bíe
image

1. vente
2. når ein har ete mykje mat slik at det vert lenge til ein vert svolten att
3. når hesten / merra er i brunst
Sjå også hestegalen.

1. Mi vi alli bíe på 'an, mi reise barre ti!
2. An bíar lengji ette an gó'e dògúr'e.
3. Eg sér at merrí bíar, for 'u æ så vrong å ústýrlèg.

check bíe etti

bruka om mat som gjer at det går lang tid før ein vert svolten att

Feit'e mat'e æ gó'e å bíe etti. An bíar lengji ette a gó' flotmylje.

check bíebiti

mellommåltid (når ein et litt sidan det er for lenge å vente til neste faste måltid)
Sjå også biti.

Eg må have enn bíebiti, det vare for lengji å vente ti' kvelds.

check bíemat'e

mat som nærer godt og gjev krefter lenge

"Brau æ gó'e bíemat'e", seie Kristí.

check bíetòl

tolmod til å vente

Hèv' du bíetòl, ell' ljóte mi gjère det plent nò?

check bíflat'e

heilt flatt

Det lýt helst'e vère bíflatt dèr an ska spenne fótball.

check bigange seg

overleve, kome seg etter sjukdom (om dyr)

Det sér út ti' at hesten bigjeng'e seg.

check bigjève

slutte, halde opp med

Du lýt bigjève mæ røykjingjinn, Bóa!

check bigjève seg

la vere å gjere det ein hadde tenkt til

Såvi sa 'an bigav seg, å vill' vente ti' i morgó. Vi' du bigjève deg?

check bigjynde

byrje

Ko, hèv' du bigjynt mæ brillu!

check bigjynde mæ ungdómæ

verte med i ungdomshopen og deira aktivitetar

Det va' sòme som bibjynte mæ ungdómæ mæ same da våre konforméra.

check bigríne

gjere narr av

Eivind bigrein 'an Ånund fordè 'an ha' fare gali.

check bigrinen

latterleggjord

Såvi varte bigrinen si' an samla på gamle tóbakksøskju.

check bihytte

passe på, take vare på

Eg hèv' 'kji róm ti' bihytte alt. Kòsi sku mi bihytte detti?

check bik

bek

Bik, bikatrå'e, biksauma; bik trunge da ti' mangt førr'e.

check bika heili

klisterhjerne, ha lett for å minnast

Da fortålde at gamle-Jón Ròtunn ha' bika heili; ha' 'an lèse nòkå ei gong, så sat det.

check bikanta

oppfinnsam, ikkje rådlaus
Sjå også bekant'e (V).

Gýrí æ så bikanta å kånstig mæ alt 'u gjèri.

check bikant'e (V)

oppfinnsam, lett for å finne på ein god idé
Sjå også bikanta.

Gýrí va' så bikant mæ alt dèt 'u gjåri.

check bikengjili

demon

"Din bikengjili!" húva Taddeiv ti' 'ó Knút.

check bikhúve

tjøreblanding på hovudet til småborn (råd mot utslett)

Eg trúr mi ljóte leggje på a bikhúve mót skurvæ.

check bikmørk'e

bekmørk
Somme seier "bikmyrkt" eller "bikmjørkt".

Det va' bikmørkt å sílregn då da kóme heim'tt' av heiinn.

check biksaum'e
image

eldre skisko

Eg líka bæri å hoppe mæ biksauma 'ell mæ dei nýmótens hoppstivló.

check biksi

1. jernplugg til å feste tømmerstokkar ved tømmerkøyring (bein plugg, med hol til lekkje)
2. storkar, kakse

1. An biksi héldt filnare 'ell an hakji i stokkjæ.
2. Bjørgúv va' biksen i Òveinang, mæ mykji skóg'e å nóg av pæninge.

check bikundeleg (H)

oppfinnsam person som er god til å utføre vanskelege tekniske oppgåver
Sjå også bikundelèg'e (V), konstig'e og hag'e.

Den bikundelegari av da va' Eirik.

check bikundelèg'e (V)

oppfinnsam person som er god til å utføre vanskelege tekniske oppgåver
Sjå også bikundeleg (H), konstig'e og hag'e.

Svein va' den bikundelègasti av da. Hú æ bikundelèg ti' å kåme på det.

check bikåme

få, få tak i

Kòri hèv' du bikåme dei greie leirstivlan?

check bikåri

1. ver
2. person med mange rare påfunn
3. gammaldags lang omn (omnsponnâ var så vid at dei elde på henne og koka kaffi i ei skòre)
Sjå også veir'e og høyveirsbikåri.

1. "Kví laut den bikåren stange meg", sa Salmund, då 'an fekk a puff i fuí.
2. "Den bikåren finn'e på så mangt rart!", sa Rannei om 'an Nils.
3. "Kan eg få kaupe bikåren din, 'an æ vel 'kji så fælt rusta?", spúre Torgrím 'an Nikelos.

check bil

bel, stund
Sjå også beite og òte.

Sit nå a bil ti', sa Jórånd.

check bílhús

garasje

I bílhúsæ æ der straum'e ti' ljós å ti' motórvermari.

check biljett'e

billett

'U kaupte si biljett'e mæ tókjæ ti' býn.

check bílstadd'e

garasje for bil

Sòme seie bílstadd'e i staden for bílhús.

check bilåten

stappmett, godt forsynt

Nò æ eg så bilåten at eg vinn'e alli ète mei'.

check binde

1. binde
Sjå også bendi.
2. bruka i uttrykket binde í.

1. Inkji bitt hesten i brunnsråtâ! Bindi strottan nòkå hardare!
2. Torjús batt í an nýslípa ljår'e, men stei'hoggje a líti bil ett'å.

check binde í
image

1. uttrykk bruka om det å feste ljåen til orvet
2. binde fast ting i klyvmeisan
Sjå også binde.

1. Ti' å binde í brúkar eg a leirreim å a einérspite.
2. An lýt binde klyvmeisan så fast å stramt at det an hèv' i klyvinn inkji fær lée si.

check binde lodda

nålebinding; spesiell teknikk for å lage lodda

Gýró va' ti England å lære engjilsmennan å binde lodda.

check binde ó'

1. ta ut ljåen frå orvet
2. løyse klyvmeisan

1. Nò æ ljåren så skjemd'e at eg lýt binde ó'.
2. Vi' du hjelpe mi å binde ó' denne klyví?

check bindingsnåvåri

stor bygningsnavar, stavbandsnavar

Hèv' du ein ell' tvei bindingsnavra?

check bindøks

lett tømmermannsbile (bruka til å spretthogge eller berkje med)

Ti' å spretthogge an stokk'e æ det best'e å brúk' a bindøks.

check bingji

binge (bruka td til flatbraud, korn, poteter)

Denné bingjen, som ska' vèr' ti' brau, æ inkji músefrí'e.

check bírebjødde

syngjande bjølle (laga av messing)

Bírebjøddun kan an høyre langt, om ljóden inkji æ så håg'e.

check birgjen

person eller dyr som et endå om det ikkje er den beste maten

An må vère birgjen om an èt'e mygla stump'e.

check Birgjit / Bergjit / Bjirgjit

Birgit

Birgjitt hèv' vurte gåmó nò.

check bírhani

tappekran

Du lýt få a ný pakning i bírhanâ, det drýpe så.

check birkje (V)
image

tappe bjørkesaft frå bjørk
Sjå også birkji og renne birkji (H)

Fysst èg birkjer, så bòrar eg hòl gjænom bjørkeborkjen, klemmer fast a slòk av blèk å sèt'e a flaske nédundi, néd'å jórdinn. An kan au skjère av a grein, å hengje på a flaske for å samle opp birkjen.
check birkji
image

bjørkesaft
Sjå også: renne birkji (H) og birkje (V).

Birkjen æ nòkå sǿt'e, å gó'e å drikke, tikje sòme.

check birri

1. tverr person (vrangpeis)
2. borre (arcticum lappa)

1. 'An vill' alli låne mi pæninge, den birren. 'An glór som an birri.
2. Birran hengje sikkå létt i klæin.

check bisett'e

1. svært ivrig
2. leie til

1. Pusi æ plent bisett'e ti' å opp'å kjykkenbenkjen.
2. Lefsun våre så bisette ti' mygle itt da vorte lagde n'i barkekjèri, så mi laut leggje nòkå midjom leivó.

check bisk'e

vere ram til, ha hang til

'An va' bisk'e ti' setje seg fysst ingjen såg 'an.

check bísne

stire med stor interesse, undre seg

Da bísna at alli Òlav øyelâ seg, som 'an martéla seg ti'.

check bisse

bysse i svevn (om born)

Itt 'an hèv' det ampi, æ det hǿgt å have 'æ Góme ti' bisse bonnó.

check bissmål'e

bismarvekt (stongvekt)

Bissmålen vóg i pund.

check bit

bruka i samband med å skildre kor kvass td ein kniv eller ljå er

Der æ godt bit i dei nívæ!

check bíte hòvúdi av skomminn

svært negativt uttrykk om person som ikkje bryr seg lenger om han gjer det han ikkje burde gjere

Hèv' an bíte hòvúdi av skomminn, så gjèr' an létt oppatt'e det an inkji ha' sillt gjårt ell' sagt.

check bíten

plutseleg mykje spyttproduksjon i munnen; bruka berre i bunden form eintal (magen set i gong spyttproduksjon, men væska kjem ikkje frå magen)
Sjå også brjósvée.

Fysst an fær bíten, æ an inkji plent gó'e i magâ.
check bíteskjíe

vertikal stolpe som vert driven inn i spor i enden av laftestokkane (i døropninga, for å halde desse på plass, og som også går inn i gròp i den øvre og nedre stokken i døropninga)

Bíteskjíun halde stokkó i dynneopningjinn på plass.

check biti

1. bløytt lefse eller flatbraud med smør
Sjå også brau, bíebiti, blaut'e biti, bòren biti, bæse biti, jasebiti, kjinnebiti, klingsbiti, kveldsbiti, lúsebiti og øyktebiti.
2. hjørnetann
3. stovebjelke; stor tverrbjelke mellom sideveggene i ei årestoge. I stover med to bjelkar får den eine eit anna namn: "Biti" om den bakaste og "rond" om den fremste.

1. Høyskógsmennan ha allstǿtt mæ sikkå bita mæ smø̀r å ost'e.
2. Eg verkte i dei hǿgri bitâ.
3. Biten æ røykròkjen å gjyvutte.

check bitjinn

stål til eggverktøy

Mýrmalmen gav godt bitjinn.

check bitrúdd'e

1. til å stole på, påliteleg
2. ikkje til å stóle på

1. I an butikk'e ell' a forretning lýt an have bitrúdde fókk.
2. 'An æ bitrúdd'e ti' å stèle, for 'an hèv gjårt det førr'e.

check bitut'e

merke i huda etter loppebit

Eg kleiar så att'å ryggjæ; vi du klå meg, Mamme, eg æ så bitut'e.

check bítå

frukost (kl. 5.00 - 5.30 frå gamalt av)

An kan bíe lengji ett' a godt bítå.

check bivresús

kalvesus (også for moro bruka om gelé)

Det æ godt mæ bivresús på stumpesivunn. 

check bjalkehoggari

tømmerhoggar

Bjalkehoggaran æ fæle ti' ète.

check bjalkeskòt

bratt bakke som vart bruka til å rinde sevla tømmerstokkar ned (gjerne for bratt til å køyre med hest)

Bjalkeskòti va' ísa, så stokkan fór' som a rit n'igjænom.

check bjalkeslodde (H)
image

hestereiskap bruka til å køyre tømmer eller ved med
Same tyding som bakslodde.
Sjå også bakslodde og slodde.

Fysst an kjøyrer vé'e å det æ mykji útfyri, brúkar an barre bjalkeslodde.

check bjalkji
image

1. berebjelke i eit bygg
2. tømmerstokk

1. Kjø̀ti varte turka på stava oppunde bjalkó i stògunn.
2. Såvi laut sevle kverr bjalkjen.

check bjóe âv

1. takke nei (td mat, drykk eller betaling)
2. å ikkje ha lyst på meir mat eller drykk
Sjå også bjóe imót.

1. Eg bau' âv då Ånund kåm mæ ǿlboddâ. Gunnúv bau' av, 'an ville 'kji have nåkå bitaling.
2. Æ an mett'e så lýt an barre bjóe âv.

check bjóe imót

1. ikkje ha lyst på mat
2. ikkje kjennast rett
Sjå også bjóe av.

1. Det bau' imót å ète sói sauekjø̀t som va' steikt.
2. Det bý'e mi imót å take bitaling fysst eg hèv' gjårt sò líti.

check bjóe ti'

1. by noken slagsmål eller tvekamp
2. "bjode seg til" (men ingen reaksjon)

1. 'An bau' 'ó ti', men Taddeiv tóre alli.
2. Bílen min bau' alli ti' vi' starte i dag.

check bjóe vóndt

svare nokon med trugsmål

Gunnår bau' vóndt, å ville dengje 'an Åni.

check bjór'e
image

bever
Sjå også bjórstemm'e og bjórhús.

Bjóren stýver å stemmer mykji i Finndalæ.

check bjórebrand'e

trestubb som bjoren har gnaga borken av

Bjórebrandan æ greie elle mæ fysst an vi' steikje si fisk'e.

check bjóreslæpe

"slæpe" der bjoren har drege tregreiner

I Finndalæ va' der mang' a bjóreslæpe.

check bjórestýv

tre som er stývt av bever

Der va' fullt mæ bjórestývi innmæ bjórhúsi.

check bjórhús

beverhus
Sjå også bjór'e og bjórstemm'e.

Der æ tvau bjórhús i Grípemóbekkjæ.

check bjórstemm'e

beverdam
Sjå også bjór'e og bjórhús.

Sjå den bjórstemmen! Mæ Heddestøyl æ der så stór'e an bjórstemm'e, at skógjen ikring hèv' daua.

check bjórvé'e

tre som beveren har felt (og han har oftast gnaga av borken)
Sjå også vé'e.

Det låg så mykji bjórvé'e ette strendó at mi samla det å tóke det mæ åkkå heim'tt'e.

check Bjúg / Bjúg'e

Bjug

Bjúgan fare ti' vare sjella nò.

check bjúg'e

bøyg

Der æ an bjúg'e 'å bandfestæ. An lýt have rétt'e bjúg'e på slé'emeió.

check bjúgleitt'e (H)

framståande munn og nase og tilbaketrekt panne

Det æ sjella sjå bjúgleitte fókk.

check bjúgnasa
image

bøygd / krum nase

Pål æ så bjúgnasa, dèt æ så fræmindsklegt.

check bjus

utydeleg tale, låg tale

'U tala så lågt, det va' barre nåkå bjus.

check bjuse

tale utydeleg, med noko attknipen munn

'An bjusa å tala så eg høyr' alli 'an sa.

check Bjynn

Bjørn

Ko Bjynn ha' gjårt gali då 'an tók ti' skots, veit inkji èg.

check bjynn'e
image

1.bjørn
Sjå også vetlé'e og húnebère
2. høvel med 2 handtak
3. lekkjestrammar
4. stor og sterk person
5. kloss mellom stokkane i ein tømmerbygning

1. I gamle dage va' bjynnen a fæl plåge.
2. An bjynn'e, 'ell bjynnehǿvili va' skjót'e å hǿvle stògetimr .
3. På framsloddunn lýt an júre bjynn'e, an fær godt vègetak då.
4. Bjúg æ an bjynn'e.

check bjynne

sprengje stein ved å leggje dynamitten på steinen, utan å bore hol

Stundom kan an vèr' heldig'e mæ å bjynne, men jamt kan det vare mislykka.

check bjynnebòke

myrgras i runde tuver på heia (scirpus caspitosus)

Trú om búskapen èt'e bjynnebòke?

check bjynnedrag

kronisk hovudsjukdom hjå hest (hesten reiar att og fram med framkroppen)

Denné hesten må hav' fengje bjynnedragji!

check bjynnehǿvili
image

høvel med to handtak

An bjynn'e, 'ell bjynnehǿvili va' skjót'e å hǿvle stògetimr mæ.

check bjynnekamb'e

bjørnkam (Blechnum spicant), bregneart i sisselrotfamilien

Bjynnekamben æ grǿn'e heile vetren.

check bjynnelamp'e

bjørnelabb

Bjynnelampen æ spélèg'e.

check bjynnelås'e

innvendig lòke til å låse opp med utanfrå (bruka i lopt og búr)

I Oppistogsloptæ æ der bjynnelås'e.

check bjynnestræti

veg der bjørnen ofte ferdast

I Finndalæ æ der fleire bjynnestræti.

check bjødde

bjølle

An høyre godt bjøddun itt sauin kåm' heim'tt'e av heiinn. Fysst bjøddâ lýer fysst kjýrí jórtar, kaddar bjøddâ på regn.

check bjøddeblóm'e

blåklokke

Der va' mykji bjøddeblóm'e òvenat stògehúsó.

check bjøddeklavi

halsklave til å hengje bjølla i

På bjøddeklavâ stend'e namni å adressa 'å eigaræ.

check bjøddereim

reim til å feste bjølla til klaven

Eg hèv' tvæ gamle bjøddereima heimi.

check bjøddeskraml

sterk lyd frå bjøller frå mange dyr
Ordet vert også bruka som hankjønnsord (bjøddeskraml'e).

Der æ såden bjøddeskraml oppi líinn at sauin måg' have vorte ræda.

check bjǿre

binne

Bjǿrun æ kallège fysst da hav' unga.

check Bjørgúv/Bjørgúvi

Bjørgulv

Bjørgúv Holæ hèv' laga programmi ti' desse internettsí'unn.

check bjørgúvsponne (H)

omnsponne under omnsdøra der ein kunne setje kaffikjelen for t.d. å halde han varm

Órdi bjørgúvsponne kjæm'e av ó Bjørgúv Uppstad, kjempekaren.

check bjørk
image

1. pyntebroderi av kvitt perlegarn på setesdalsbunaden, både den mannlege og den kvinnelege
2. bjørk

1. Der æ seks sting, tvau ti' vístri å tvau ti' hǿgri å tvau i midjom, i a bjørk.
2. Bjørkjí kan brúkast ti' mangt: Imnetré, taknævra, garving, tæga, vidju, fór, å mangt anna.

check bjørkefút'e

bjørkekvist til å pryle ungar med
Sjå også stong.

Fysst ungan finge sjå bjørkefúten, då vorte da spake.

check bjørkekryml

krokete og vridd småbjørk

Der va' så mykji bjørkekryml, det va' mæden mi kóme fram.

check bjørkemål

"svært gammalt setesdalsmål"

"Di gamle sætisdalsmåli va' runni ó' dei gamle bjørkemålæ", sa sòme.

check bjå

oppdyrka jordteig

Mange stadnomn kunna fortelje om bjå: Bjåne, Bjålí, Bjådal, Bjåmidjom å Líbjå.

check Bjåí

Bjåen (gardsnamn i Bykle)

Bjåne æ evsti garen i Sætisdal.

check bjåslí'e

hissig etter å kome inn på innmarka for å beite (om husdyr)

Snillesau æ sò bjåslí'e at eg trúr mi barre ljót' slakt' 'an.

check bla'

blad (td vekeblad)

Kòri hèv' du gjårt av adde bló'ó som mi finge i gjår?

check bladd'e

utvalt (det beste)

Detti timri æ bladt, kvistlaust å stórt.

check bladde kara

utvalde karar

I a fótballag æ det barre bladde kara.

check bladre

tale fort og utydeleg

'An bladra å tala så eg skjø̀na 'kji ko 'an sai.

check blake

1.smelle, skyte, kaste td snøball
2. arbeider og strever med liti framgong

1. Da blaka å skute.
2. da blaka med dessa buinn men det tottest alli mone a grand

check blakk'e
image

1. gulbrun farge; bruka berre om hest; vert ikkje gradbøygt
Sjå også músutt'e, blår'e og borkutt'e.
2. pengelens

1. Tór hèv' enn blakk'e hest'e.
2. Tór varte blakk'e då 'an kaupte hesten.

check bla'naut

eit utvalt storfe (eit sers godt naut)

Denne kvígâ æ a bla'naut.

check blank'e

ublanda, rein (bruka om metall)

'An laga det av blank'e kåpår'e.

check blarr'e

1. fremste delen av tunga
2. lyden som sauen lagar (å blarre, blækte)

1. Èg vi' ète blarren, for den æ best'e.
2. Eg høyre enn blarr'e, så sauen må vère nérhendeleg.

check blarre

breke, lyden som sauen lagar
Sjå også blækte og blarr'e.

Sauin blarre fælt itt an skjil'e lombí frå moiró om hausti.
check blase

prate tull

Hakji blasa å rǿa.

check blaskre

1. plaske i vatn; t.d. i badekar eller ute
2. rote i papir eller aviser slik at det vert mykje lyd

1. Ungan tótte så gama blaskre i vatnæ mæ da lauga sikkå.
2. Du tar 'kji blaskre sossa mæ avísunn; mi sjå på fjernsýn!

check blaskre kvé

lage "tyggis" (ha tunne bjørkenevrar over elden og etterpå i vatn; då vert det ein klump som ein kan tyggje)

'An héldt tunne nævreflak 'pive ellæ, å da krulla sikkå å smelta.

check bla'teig'e

utifrå god slåtteteig

Slåttâ 'punde Åsæ æ plent enn bla'teig'e.

check blaug'e

blyg, unnséleg, sjenert

Den jenta va' så blaug at eg fekk inkji a einaste órd útav 'enni.

check blauglèg'e (V)

virkar tilbakehaldande

Ungan våre blauglègare førr'e 'ell da æ nò.

check blaut'e biti

bløytt flatbraud med smør rulla saman
Sjå også biti.

Blaut'e biti mæ mykji kvítost'e æ nauendi godt.

check blaut'e kjakji

klem (frå born)

Ungan gåvest blaut'e kjakji då da skjúldest.

check blautgrjót

kleberstein
Somme seier "blautegrjót".

I Blåsteinsånæ mæ Bjynnevatn æ der blautgrjót.

check blautmerkt

blaut myr der det er veg over

Hestan æ ræde å gange dèr det æ blautmerkt.

check blé

1. velje
2. bla; t.d. i ei avis eller bok

1. Eg hèv' blétt mi út stórvaksi timr ti' dei nýe húsó mí.
2. Eg hèv' blétt fórt igjænom Sætisdǿlen.

check bleie

kinnplagg som er utsauma som ei drègjilshúve

Den gamle bleiâ eg hèv' heimi hèv' Góme brúka då 'u va' enn reivungji.

check bleikjetíd

tid når det er godt å bleikje tøy (td lin og vadmål; særleg om våren, men også om hausten)

Lavrans rulla vadmåli út 'å voddæ, mæ den beste bleikjetídí va', om våri.

check bleikjeveir

når det er regn og sol om einannan (i slåtten; bruka berre i eintal)

Detti va' a leitt bleikjeveir, nò som høytti va' så grǿnt å gó'slegt; å mest'e tjurrt.

check blèk

1. blekk til å skrive med; bruka berre i eintal
Sjå også blèkhús.
2.blekk (tunn metalplate)

1. Førr'e skríva fókk mæ blèk; nò æ det helst'e tjurrblèk å kúlepenni fókk skríve mæ.
2. Bylgjeblèkplatu æ gjåre av blèk.

check blèkhús
image

blekkhus, lita flaske til å ha blekk i, i bruk før ca. 1960.
Sjå også blèk.

I dei pultó som mi ha' på 50-talæ va' der a hòl i platunn ti' å setje blèkhúsi n'í.

check blekk'e

1. vindkast
2. røyksky som slår inn i romet, frå omnen
3. noko uventa som skjer, sjukdom / motgang
4. blink, skyteskive (H)
5. slag mot kroppen
Sjå også blekkje.

1. Der va' alli an blekk'e på vatnæ, så fiskjen vill' alli bíte.
2. Det kåm an blekk'e néd omnspípâ så stògâ varte fudd av røyk'e.
3. 'An fekk an blekk'e då húsí brunne.
4. Da drive å skute på blekk'e.
5. 'An fekk an blekk'e å seig ihóp.

check blekkje

1. blinke, merke tre som skal hoggast
2. slå inn i romet gjennom omnen (om vind)
3. slå, kaste
Sjå også blekk'e.

1. Skógbrúkssjæfen blekkte i tynningsfeltæ i Kanalíinn.
2. Det æ leitt fysst det blekkjer i omnæ.
3. Der va' så svikhålt, å så blekkte det meg 'å ryggjen, så eg sló meg i hòvúdi.

check blekkje leiven

lyfte og lufte leiven før ein steikjer lefser eller flatbraud

An lýt blekkje leiven fleire vendu førr'ell an legg'e 'an på takkâ.

check blekkje ti'

slå til

'An blekkte ti' 'ó alt det 'an vann.

check blekkjestein'e

steinhelle på kant i åren, mot døra

Blekkjesteinen gjère ti' at det inkji blekkjer frå dynninn itt 'o stend'e oppi.

check blekkji
image

1. blad på planter
2. blad av metal (td messing eller jern)
3. kvitt pyntebroderi som ser ut som eit lite blad (på setesdalsbunaden; både den mannlege og den kvinnelege)

1. Seinhaustis dette blekkjí av tréó. I båneskúlâ samla mi blekkji å turka da.
2. Da kunna pynte kjýklavan mæ blekkji. Hèv' du fengje tak i blekkji?
3. Der æ fíre sting ti' hǿgri, å trjú ti' vístri i a blekkji.

check blekksmé'e

blikkslagar

Blekksmé'in gjèr' dropprennu av blèk.

check bléme

blemme
Sjå også lygjebléme.

Aslak brende seg så 'an fekk blému 'å adde fingó.

check blendebrev

Blendepapir. Under andre verdskrigen vedtok okkupasjonsmakta (tyskarane) ei lov om at det var ikkje lov å ha lys i vindaugo når det var mørkt ute. Difor var det i "blendebrev" i handelen slik at ein kunne ha ljos inne. "Blendebrevet" vart kjøpt i metervis, og det var vanleg at ein tilpassa dette som gardin til glaset, med ei trestong i kvar ende, og denne blendingsgardina vart hengd opp om kvelden og teken ned om morgonen.
Sjå også brev.

Fókk skjø̀na inkji kofyri da laut brúke blendebrev hèra som det va' langt midjom fókk.

check bleng'e

vassaktig væske som ligg under ostemassen i sur mjølk
(faren øvst, ostemassen i midten og "blengjen" nedst)
Sjå også fari.

An kan drikke mjåkkjí om der æ nåkå bleng'e í.

check blengsetje seg

når kabrettâ har skilt seg (gjeld "kabrette" og surmjølk)

An laut rǿre i mjåkkjinn an ha' slègje ihóp om våri, så 'u inkji blengsette seg.

check blengsett

når kabrettâ har skilt seg (gjeld "kabrette" og surmjølk)

Fysst den súre mjåkkjí hèv' blengsett seg, lýt an fløyte blengjen av, så mjåkkjí vare drikkandi.

check blèse

panne

Nò heng'e håri langt n'i blèsa, så nò lýt du klyppe deg!

check blèseband

reim som går over panna på hestegrima / bikselet

Sòme pynta blèsebandi på stassilâ.

check blèsebein

pannebein

Snæri fekk a slag i blèsebeini så 'an úvita.

check blèseberr'e

bunadplagget dregje høgt opp på panna (om kvinner, rekna som ugreitt; vert ikkje gradbøygt)
Sjå også blèse.

'U va' blèseberr, den nýe kånâ i Heimigâ.

check blèsepligg'e

1. pigg i slaktevåpen (slår hol i panna på td ein gris)
2. vond, snappsinna

1. Gófa hèv' enn gåmål'e blèsepligg'e liggjandi.
2. Blèsepligga æ det inkji úvandt hav' mæ å gjère.

check blídkast

verte blid att

Borgjill blídkast då 'u høyre at dèt Svein ha' sagt va' 'kji vóndt meint.